પાઠ 3 ગઢની રઢ છોડો! - સ્વાધ્યાય

પાઠ ૩: ગઢની રઢ છોડો!

સ્વાધ્યાય અને પ્રશ્નોત્તરી

ધોરણ 8 ગુજરાતી

૧. વાતચીત

(૧) તમને ક્યારે ક્યારે ઊંઘ નથી આવતી? કેમ?

જવાબ: મને જ્યારે પરીક્ષા નજીક હોય, મનમાં કોઈ ચિંતા હોય અથવા બીજા દિવસે પ્રવાસે જવાનું હોય ત્યારે વધુ પડતા ઉત્સાહ કે વિચારોને કારણે રાત્રે ઊંઘ નથી આવતી.

(૨) તમે કરેલા કોઈ બહાદુરીભર્યા કામ વિશે કહો.

જવાબ: એક વાર રસ્તા પર એક નાનકડું ગલૂડિયું ઝડપથી આવતા વાહનની અડફેટે આવી રહ્યું હતું, ત્યારે મેં મારી જાતની પરવા કર્યા વિના દોડીને તેને બચાવી લીધું હતું.

(૩) તમે કોઈ કિલ્લો જોયો છે? ક્યાં?

જવાબ: હા, મેં જૂનાગઢમાં આવેલો 'ઉપરકોટનો કિલ્લો' અને રાજસ્થાનમાં આવેલો 'ચિત્તોડગઢનો કિલ્લો' જોયો છે.

(૪) કિલ્લો શા માટે બાંધવામાં આવતો હતો?

જવાબ: પ્રાચીન સમયમાં રાજાઓ પોતાના રાજ્ય અને પ્રજાના રક્ષણ માટે, તેમજ દુશ્મનોના અચાનક આક્રમણથી બચવા માટે નગરની ફરતે મજબૂત અને ઊંચો કિલ્લો બાંધતા હતા.

(૫) તમે સાથે મળીને ક્યાં ક્યાં કામ કરો છો?

જવાબ: અમે શાળામાં મેદાનની સફાઈ, વર્ગખંડની સજાવટ, વિજ્ઞાનનો પ્રોજેક્ટ તેમજ ઘરે દિવાળી જેવા તહેવારોની તૈયારીઓ પરિવાર અને મિત્રો સાથે મળીને કરીએ છીએ.

(૬) યુદ્ધનો સામનો કરવા શી તૈયારી કરવી પડે?

જવાબ: યુદ્ધનો સામનો કરવા માટે શક્તિશાળી સૈન્ય, અત્યાધુનિક શસ્ત્રો, પૂરતો અન્ન-પુરવઠો, વ્યૂહાત્મક આયોજન અને સૌથી વિશેષ પ્રજામાં દેશપ્રેમ, એકતા તથા શૂરવીરતાની તૈયારી હોવી જોઈએ.

(૭) આવી કોઈ બીજી વાર્તા તમે જાણો છો? કહો.

જવાબ: હા, શિવાજી મહારાજ અને મહારાણા પ્રતાપની બહાદુરીની વાર્તાઓ મેં સાંભળી છે, જેમાં તેઓએ પ્રજાના સાથ અને પોતાની ખુમારીથી મુઘલ સલ્તનતનો ડર્યા વિના સામનો કર્યો હતો.

૨. ઉદાહરણ મુજબ શબ્દજોડ પરથી વાક્ય બનાવો.

ઉદાહરણ: આગ-ભડભડ, ભડભડ થતી આગમાં શું બચે?

(૧) ઝાંઝર-રમઝમ:
વાક્ય: નવવધૂના પગમાં ઝાંઝર રમઝમ વાગી રહ્યાં હતાં.
(૨) પગલાં-પટપટ:
વાક્ય: નાનકડો બાળક પટપટ પગલાં ભરતો દોડી રહ્યો હતો.
(૩) ઢોલ-ઢમઢમ:
વાક્ય: નવરાત્રિના ઉત્સવમાં મેદાનમાં ઢોલ ઢમઢમ વાગી રહ્યા છે.
(૪) દાંત-કડકડ:
વાક્ય: શિયાળાની કડકડતી ઠંડીમાં મારા દાંત કડકડ બોલવા લાગ્યા.
(૫) બીજાં બે શબ્દજોડકાં જાતે બનાવો અને તેના આધારે વાક્યો બનાવો:
વાક્ય ૧ (વાદળ-ગડગડ): ચોમાસામાં કાળાં ડિબાંગ વાદળો ગડગડ અવાજ કરતાં ઘેરાઈ આવ્યાં.
વાક્ય ૨ (તારા-ટમટમ): રાત્રિના અંધકારમાં આકાશમાં તારા ટમટમ થતા ચમકી રહ્યા છે.

૩. સ્થાનિક ભાષામાં આપેલાં વાક્યોને માન્ય ગુજરાતી ભાષામાં લખો.

(૧) રામ રામ……ચ્યાં રેવું?
જવાબ: રામ રામ... ક્યાં રહેવું?
(૨) હવે કરવું હું?
જવાબ: હવે કરવું શું?
(૩) કુણ બા, આ ઘડીએ આંય?
જવાબ: કોણ બા, આ સમયે અહીં?
(૪) ગામથી ખેતર સેટું સે.
જવાબ: ગામથી ખેતર છેટું (દૂર) છે.
(૫) રોટલો સાબડીમાં મેલો.
જવાબ: રોટલો છાબડીમાં મૂકો.
(૬) આ એકમમાં “છ”ને સ્થાને “સ” અને “સ”ને સ્થાને “હ' હોય તેવાં વાક્યો શોધો અને માન્ય ભાષામાં લખો.
જવાબ:
૧. "તમારા લીધે મલક ઊજળો સે અને આજે તમે હાચી હાવજડી જેવું કામ કર્યું સે." → માન્ય ભાષા: તમારા લીધે મલક ઊજળો છે અને આજે તમે સાચી સાવજડી જેવું કામ કર્યું છે.
૨. "રોજ રોજ સીમાડેથી કાંક ને કાંક માઠી વાતો આવતી રે'સે." → માન્ય ભાષા: રોજ રોજ સીમાડેથી કંઈક ને કંઈક માઠી વાતો આવતી રહે છે.
૩. "બાપુ, ઈ વાતે જરાય ગભરાવા કે મૂંઝાવા જેવું નથી હોં! અમે બેઠા સીએ" → માન્ય ભાષા: બાપુ, એ વાતે જરાય ગભરાવા કે મૂંઝાવા જેવું નથી હોં! અમે બેઠા છીએ.
(૭) તમે આ પ્રકારનાં અન્ય ત્રણ વાક્યો લોકબોલીમાં અને માન્ય ભાષામાં લખો.
જવાબ:
૧. લોકબોલી: તેં હવારમાં હું ખાધું? → માન્ય ભાષા: તેં સવારમાં શું ખાધું?
૨. લોકબોલી: મારો ભઈ બારગામ જ્યો સે. → માન્ય ભાષા: મારો ભાઈ બહારગામ ગયો છે.
૩. લોકબોલી: આંયથી બજાર બઉ સેટું સે. → માન્ય ભાષા: અહીંથી બજાર બહુ છેટું (દૂર) છે.

૪. “કચ્છના રણથી... વીંટી પણ અપાવી' ત્યાં સુધી મનમાં વાંચો અને રાણાને લાગુ પડતી વિગતો સામે (✓) કરો.

(૧) ઝીણી આંખ (✓)
(૨) કારભારી સાથે ખેતર પહોંચ્યા. (✓)
(૩) સિપાઈઓને ખેડૂતો પાસે મોકલ્યા. ( )
(૪) શૌર્યના સ્વામી (✓)
(૫) પ્રજાની સલામતીની ચિંતા (✓)
(૬) ખેડૂતને બંદી બનાવવાનો પ્રયત્ન ( )
(૭) મહિલાઓનું સન્માન કર્યું. (✓)

૫. “એ વાતને. તો શું જુએ છે?” ત્યાં સુધી વાંચો અને જે વિગત રાજાને લાગુ પડતી હોય ત્યાં “રાજા” અને પ્રજાને લાગુ પડતી હોય ત્યાં “પ્રજા” લખો.

(૧) ગઢ બનવા અંગેની ચિંતા → રાજા
(૨) ગઢ બનાવવાનું વચન → પ્રજા
(૩) રાજા માટે માન → પ્રજા
(૪) દુકાળ વખતે વેરો માફ કરે → રાજા
(૫) ઉચાટ દૂર કરવાની જવાબદારીની સમજ → પ્રજા

૬. આપેલી ઘટનાને આધારે રાજા અને પ્રજાને લગતી વિગતો પાઠને આધારે કોષ્ટકમાં લખો.

ઘટના	રાજા	પ્રજા
(૧) ખેડૂતને બંદી બનાવવાનો પ્રયત્ન	કારભારી સાથે ખેતરે પહોંચ્યા અને ખેડૂતને બચાવનાર ચાર મહિલાઓનું સન્માન કર્યું.	ચાર મહિલાઓએ દાતરડાં ઉગામી ખેડૂતની વહારે ચઢી અને દુશ્મન સિપાઈઓને ભગાડ્યા.
(૨) ડાયરા સમયે રજૂ કરેલી ચિંતા	પાડોશી રજવાડાં શાંતિથી બેસવા દે તેમ નથી, રાણાએ પ્રજાની સલામતીની ચિંતા વ્યક્ત કરી.	ગરાસદારો-ઠાકોરોએ રાજાને હૈયાધારણ આપી કે અમે બેઠા છીએ, કોઈ કાંકરીચાળો કરશે તો જોઈ લેશું.
(૩) વાવના રક્ષણ માટે ઉપાય	વાવ નગરની ફરતે મજબૂત ગઢ ચણાવવાની બીજી દરખાસ્ત મૂકી.	ગઢ કેવો બનાવવો એ વિચારીને જણાવીશું તેમ કહી રાજાને ચિંતામુક્ત કર્યા.
(૪) ગઢની ચિંતા	ઉચાટ ઓગળી ગયો છતાંય એમને 'ગઢનું શું થયું?' ની ચિંતા તો સેવી જ.	ઢીમાના શામળિયાના મેળે હાજર રહી રાજાને "જીવતો ગઢ" (માનવસાંકળ) બતાવી પ્રજાએ જવાબદારી નિભાવી.

૭. આપેલાં વાક્યોનો ભાવાર્થ દર્શાવતું વાક્ય પાઠમાંથી શોધીને ઉદાહરણ મુજબ લખો.

ઉદાહરણ : વાવના રાણા ઊંઘી શકતા નથી – વાવના રાણા વજેસંગજીની આંખમાં જરાય નીંદર નથી.

(૧) પોતે શક્તિશાળી હોવાથી એમને કોઈ બીક નથી.
જવાબ: પોતે તો પ્રબળ શૌર્યના સ્વામી એટલે આ એમનો વ્યક્તિગત ડર કે ગભરાટ નથી.
(૨) વાવની સીમમાં બનેલી ઘટનાથી તેઓ ચિંતાતુર હતા.
જવાબ: એમાંય વાવના સીમાડે ખેતરમાં બનેલી આજની ઘટના એમની ઊંઘ ઉડાડવા પૂરતી છે.
(૩) ઊગતા સૂર્યનો પ્રકાશ રાજગઢ પર પથરાય છે.
જવાબ: ભગવાન સૂરજ નારાયણનાં કુમળાં કિરણ રાજગઢની અટારિયુંમાં પ્રવેશ કરે છે.
(૪) પાડોશી રાજ્યો આપણને શાંતિથી રહેવા દે તેમ નથી.
જવાબ: આપણી પાડોશમાં આવેલાં રજવાડાં આપણને નિરાંત કરવા દે એમ નથી.
(૫) હવે વાવમાં કોઈની પણ પ્રવેશવાની હિંમત નથી.
જવાબ: અમારી લાશો ઉપર થઈને કોઈ રજવાડું તો શું- એક ચકલુંય વાવમાં પગ નહીં મૂકી શકે.

૮. તો શું થાત?

(૧) મહિલાઓએ દાતરડાં ન ઉગામ્યાં હોત તો?

જવાબ: જો મહિલાઓએ દાતરડાં ન ઉગામ્યાં હોત, તો પાડોશી રાજ્યના સિપાઈઓ પેલા ખેડૂત પાસેથી બળજબરીથી વેરો વસૂલત અથવા તેને બંદી બનાવીને પોતાની સાથે લઈ ગયા હોત.

(૨) રાણાએ ડાયરો ન બોલાવ્યો હોત તો?

જવાબ: જો રાણાએ ડાયરો ન બોલાવ્યો હોત, તો ભાયાતો, જાગીરદારો અને પ્રજાને રાજાની ચિંતાની ખબર ન પડત અને વાવ નગરના રક્ષણ માટે સૌ એકજૂટ ન થઈ શક્યા હોત.

(૩) પ્રજાએ માનવસાંકળ ન બનાવી હોત તો?

જવાબ: જો પ્રજાએ માનવસાંકળ ન બનાવી હોત, તો રાણાને પોતાની પ્રજાની ખુમારી અને વફાદારીનો સાચો પરિચય ન થાત. પરિણામે રાણાએ ઈંટો, પથ્થર અને માટીનો નિર્જીવ ગઢ ચણાવવો પડ્યો હોત, અને કદાચ પાડોશી રાજ્યોનો ભય પણ કાયમ રહેત.

૯. પ્રશ્નોના જવાબ લખો.

(૧) રાણાની નિદ્રા શાથી ઊડી ગઈ?

જવાબ: વાવના સીમાડે ખેતરમાં પાડોશી રાજના સિપાઈઓ દ્વારા વેરો લેવા આવવાની અને એક ખેડૂતને બંદી બનાવવાનો પ્રયત્ન કરવાની ઘટના બની હતી. રાજાને પોતાના સંતાન સમી પ્રજાની સલામતીની ચિંતા સતાવતી હોવાથી રાણાની નિદ્રા ઊડી ગઈ હતી.

(૨) ખેડૂતને બંદી બનાવ્યા સિવાય સિપાઈઓ પરત કેમ ફર્યા?

જવાબ: આસપાસનાં ખેતરોમાં ગાયો-ભેંસો માટે ઘાસ કાપતી ચાર બહાદુર મહિલાઓએ પોતાનાં ધારદાર દાતરડાં ઉગામીને ખેડૂતની વહારે ચઢી અને સિપાઈઓનો મક્કમતાથી સામનો કર્યો. મહિલાઓના આ રૌદ્ર રૂપ અને હિંમતને જોઈને સિપાઈઓ ડરી ગયા અને ખેડૂતને બંદી બનાવ્યા સિવાય પરત ફર્યા.

(૩) રાણા શાથી ચિંતામુક્ત થઈ ગયા હશે?

જવાબ: જ્યારે રાણાએ ડાયરો બોલાવ્યો ત્યારે ગરાસદારો, ઠાકોરો વગેરે રાજપૂતોએ એકી અવાજે રાણાને સાથ આપી હોંકારો કર્યો કે "અમે બેઠા છીએ, તમારે ચિંતા કરવાની જરૂર નથી. જો કોઈ કાંકરીચાળો કરશે તો અમે તેને જોઈ લેશું." પ્રજાનો આ અતૂટ વિશ્વાસ અને ખુમારી જોઈને રાણા ચિંતામુક્ત થઈ ગયા.

(૪) પ્રજાએ કઈ જવાબદારી ઉપાડી લીધી? કેમ?

જવાબ: વાવના રાણા પ્રજાવત્સલ હતા, તેઓ વારંવાર દુકાળમાં વેરો માફ કરતા, માંદગીમાં કે દીકરીના કરિયાવરમાં ખબર રાખતા. આવા રાજાને નગરના રક્ષણ અંગેની અને ગઢ બનાવવાની ચિંતા (ઉચાટ) હતી, તે ચિંતા દૂર કરવાની અને રાજ્યનું રક્ષણ કરવાની જવાબદારી પ્રજાએ ઉપાડી લીધી.

(૫) શું આખરે ગઢ તૈયાર થયો? કેવી રીતે?

જવાબ: હા, આખરે ગઢ તૈયાર થયો, પરંતુ તે ઈંટો કે માટીનો નિર્જીવ ગઢ નહોતો. સમસ્ત વાવ-ઢીમા-સુઈગામ પંથકના હજારો દરબારો, જાગીરદારો અને અઢારે વરણની પ્રજાએ એકબીજાના હાથમાં હાથ પરોવી, ખુલ્લી તલવારો અને હથિયારો સાથે ઊભા રહીને અડીખમ "જીવતો ગઢ" (માનવસાંકળ) તૈયાર કર્યો હતો.

૧૦. બે જૂથ બનાવી આપેલી બાબતો માટે તમારાં મંતવ્યો રજૂ કરો.

(વિદ્યાર્થીઓની ચર્ચા માટેના નમૂનારૂપ મંતવ્યો)

(૧) ખેડૂતને બંદી બનાવતા સિપાઈઓને રોકવા છે.

જૂથ ૧ મંતવ્ય: આપણે સૌએ ખેતરમાં રહેલાં ઓજારો અને હથિયારો સાથે એક થઈને સિપાઈઓનો સામનો કરવો જોઈએ અને તેમને ડરાવીને ભગાડી દેવા જોઈએ.

જૂથ ૨ મંતવ્ય: આપણે તરત જ બૂમાબૂમ કરી આસપાસના લોકોને એકઠા કરવા જોઈએ અને રાજ્યના સૈનિકો અને રાજા સુધી ખબર પહોંચાડવી જોઈએ.

(૨) નગરની સુરક્ષા માટે ગઢ બનાવવો છે.

જૂથ ૧ મંતવ્ય: નગરની ચારે તરફ પથ્થર અને ઈંટોની મજબૂત અને ઊંચી દીવાલો તથા વિશાળ દરવાજાઓ બનાવી ગઢનું નિર્માણ કરવું જોઈએ.

જૂથ ૨ મંતવ્ય: પથ્થરના ગઢ કરતા પ્રજાની એકતા વધુ મજબૂત છે. જો સૌ નગરજનો દેશપ્રેમથી સજ્જ થઈને માનવસાંકળ રચે અને સીમાડાની રક્ષા કરવા તૈયાર રહે, તો એનાથી મોટો કોઈ ગઢ નથી.

(૩) તમારા ગામને સ્વચ્છ બનાવવું છે.

જૂથ ૧ મંતવ્ય: આપણે ગ્રામ પંચાયતને અરજી કરી સફાઈ કામદારોની સંખ્યા વધારવી જોઈએ અને ઠેર-ઠેર કચરાપેટીઓની વ્યવસ્થા કરાવવી જોઈએ.

જૂથ ૨ મંતવ્ય: સ્વચ્છતા માત્ર ગ્રામ પંચાયતની નહિ, આપણા સૌની જવાબદારી છે. આપણે ગામના યુવાનો સાથે મળીને શ્રમદાન કરવું જોઈએ અને સ્વચ્છતા અભિયાન ચલાવવું જોઈએ.

૧૧. તમે સાંભળેલી કે વાંચેલી લોકકથા વિશે લખો.

જવાબ: મેં સૌરાષ્ટ્રની પ્રખ્યાત લોકકથા "જોગીદાસ ખુમાણ" વિશે સાંભળ્યું છે. જોગીદાસ ખુમાણ ભાવનગર રાજ્ય સામે બહારવટે ચડેલા એક બહાદુર, નીડર અને ટેકીલા બહારવટિયા હતા. તેઓ ક્યારેય સ્ત્રીઓ, બાળકો કે ગરીબોને નુકસાન પહોંચાડતા ન હતા અને નીતિ-ધર્મનું પાલન કરતા હતા. એકવાર મહારાજા વજેસિંહજીનાં રાણી રસ્તામાં તેમની અડફેટે ચડી ગયાં, ત્યારે જોગીદાસ ખુમાણે પોતાની દુશ્મનાવટ ભૂલીને તેમને પોતાની બહેન માની અને પૂરા આદર-સન્માન સાથે મહેલ સુધી સુરક્ષિત પહોંચાડ્યાં હતાં. આવી અનેક શૂરવીરતા અને ખાનદાનીની કથાઓ આપણા લોકસાહિત્યમાં સંગ્રહાયેલી છે જે આપણને ગર્વનો અનુભવ કરાવે છે.