પાઠ ૪: અષાઢે
સ્વાધ્યાય અને પ્રશ્નોત્તરી
ધોરણ 8 ગુજરાતી
૧. વાતચીત.
(૧) આપણે કેમ વહેલા જાગવું જોઈએ?
જવાબ: વહેલા જાગવાથી શરીર તાજું અને ઊર્જાવાન રહે છે, શુદ્ધ અને તાજી હવા મળે છે. વળી, દિવસભરના કામ માટે પૂરતો સમય મળે છે. કાવ્યમાં પણ કહ્યું છે કે વહેલા ન ઊઠીએ તો સૂર્યના અજવાળાનો અને વહેતા પવનનો લાભ આપણે મેળવી શકતા નથી.
(૨) તમારા ઘરે મહેમાન આવવાના હોય તો શી શી તૈયારીઓ થાય છે?
જવાબ: અમારા ઘરે મહેમાન આવવાના હોય ત્યારે અમે ઘરની સાફ-સફાઈ કરીએ છીએ, બેઠક વ્યવસ્થા સુધારીએ છીએ, મહેમાનો માટે ચા-નાસ્તો અને સ્વાદિષ્ટ ભોજનની તૈયારી કરીએ છીએ, અને તેમના સ્વાગત માટે આનંદભર્યું વાતાવરણ ઊભું કરીએ છીએ.
(૩) સવારના અને સાંજના વાતાવરણમાં શા શા ફેરફાર હોય છે?
જવાબ: સવારનું વાતાવરણ અત્યંત તાજગીભર્યું, શાંત અને ઊર્જાવાન હોય છે, જેમાં પક્ષીઓનો મધુર કલરવ અને સૂર્યનો કુમળો તડકો હોય છે. જ્યારે સાંજનું વાતાવરણ દિવસભરના થાક પછી શાંત થતું જાય છે, અંધકાર છવાવા લાગે છે અને ઢળતા સૂર્યના સોનેરી રંગોથી ભરપૂર હોય છે.
(૪) અષાઢ મહિનામાં પ્રકૃતિમાં કયા કયા ફેરફાર જોવા મળે છે? કેમ?
જવાબ: અષાઢ મહિનામાં આકાશમાં કાળાં ડિબાંગ વાદળો ઘેરાય છે, વરસાદની શરૂઆત થાય છે, સુકી ધરતી પર નવું લીલું ઘાસ ફૂટી નીકળે છે અને ચારેબાજુ હરિયાળી છવાઈ જાય છે. કારણ કે આ વરસાદની ઋતુની શરૂઆતનો મહિનો છે, જેનાથી પ્રકૃતિ નવપલ્લવિત થઈ ઊઠે છે.
(૫) તમારા ઘરે કઈ કઈ વનસ્પતિ છે? એની માવજત કોણ કરે છે?
જવાબ: મારા ઘરે તુલસી, ગુલાબ, બારમાસી, જાસૂદ અને કુંવારપાઠું (એલોવેરા) જેવી વનસ્પતિઓ છે. તેની માવજત મારાં મમ્મી અને હું નિયમિત પાણી પાઈને અને ખાતર નાખીને કરીએ છીએ.
(૬) કાવ્યની કઈ પંક્તિ તમને ગમી? કેમ?
જવાબ: મને "આવ્યા રે અતિથિ ના તરછોડીએ જી" પંક્તિ બહુ ગમી. કારણ કે આ પંક્તિમાં ભારતીય સંસ્કૃતિની 'અતિથિ દેવો ભવ'ની ભાવના સુંદર રીતે વ્યક્ત થઈ છે અને કુદરતને પણ અતિથિ માની તેનો આદર કરવાનું શીખવવામાં આવ્યું છે.
(૭) કાવ્યના કયા ક્યા શબ્દો તમને નવા લાગ્યા?
જવાબ: મને આ કાવ્યમાંથી 'પછેડિયું', 'પીમળ', 'તરછોડીએ' અને 'પરથમ' જેવા શબ્દો નવા લાગ્યા.
૨. આપેલી પંક્તિને નજીકનો અર્થ નીચેનામાંથી ક્યો છે?
- (૧) પ્રભાતે પછેડિયું ના ઓઢીએ જી, એ જી, આવ્યાં અજવાળાં જાય.
જવાબ: (બ) વહેલા ન ઊઠીએ તો સૂરજના પ્રકાશથી વંચિત રહી જવાય. - (૨) આવ્યા વાયુયે વળી જાય.
જવાબ: (બ) આવેલો પવન પાછો વળી જશે. - (૩) પથમ મળિયા શું-મુખના મોડીએ જી. (નોંધ: પાઠ્યપુસ્તકમાં 'પરથમ' છપાયેલું છે)
જવાબ: (અ) પહેલીવાર કોઈને મળીએ તો મોઢું ન ફેરવી લેવાય.
૩. કવિતા મુજબ નજીકનો અર્થ ધારો અને એ શબ્દનું વાક્ય બનાવીને લખો.
- (૧) તણખલું : ઘાસની સળી
વાક્ય: ચકલી પોતાની ચાંચમાં એક નાનકડું તણખલું લઈને માળો બાંધવા જઈ રહી છે. - (૨) પછેડી : જાડી ચાદર
વાક્ય: શિયાળાની કડકડતી ઠંડીમાં દાદાજી પછેડી ઓઢીને સૂઈ ગયા. - (૩) પરથમ : પહેલું
વાક્ય: શાળાના પ્રથમ દિવસે બાળકોના મનમાં નવો ઉત્સાહ હોય છે. - (૪) વાયુ : વાયરો
વાક્ય: દરિયાકિનારે વહેતો ઠંડો વાયુ મનને શાંતિ આપે છે.
૪. આપેલી કાવ્યપંક્તિ વાંચો, ચર્ચા કરો અને લખો.
પંક્તિ: પ્રભાતે પછેડિયું ના ઓઢીએ જી, એ જી, આવ્યાં અજવાળાં જાય, આવ્યા વાયુયે વળી જાય, આવ્યા રે અતિથિ ના તરછોડીએ જી.
(૧) અજવાળાં પાછાં વળી જાય એટલે શું?
જવાબ: જો આપણે સવારે મોડા સુધી પછેડી ઓઢીને ઊંઘતા રહીએ, તો સવારના કુમળા તડકા અને તાજગીભર્યા પ્રકાશનો આપણે લાભ લઈ શકતા નથી. આમ, આપણને મળવા આવેલ પ્રભાતનું અજવાળું આપણા ઉપયોગ વિના જ પાછું જતું રહે છે.
(૨) જો વહેલા ઊઠીએ તો..?
જવાબ: જો આપણે વહેલા ઊઠીએ તો પ્રભાતના તાજગીભર્યા પવન (વાયુ) અને સુંદર અજવાળાનો આપણે પૂરેપૂરો આનંદ માણી શકીએ, અને આપણું મન અને શરીર આખો દિવસ પ્રફુલ્લિત અને ઊર્જાવાન રહે.
(૩) મહેમાનને આપણે સંપૂર્ણ માન આપવું જોઈએ ?
જવાબ: હા, આપણા ઘરે આવેલા મહેમાનને આપણે સંપૂર્ણ માન આપવું જોઈએ. કાવ્ય મુજબ સવારનું અજવાળું અને પવન આપણા આંગણે આવેલા પ્રકૃતિરૂપી અતિથિ સમાન છે. જેમ અતિથિને આદર આપવો જોઈએ, તેમ વહેલા ઊઠીને આ પ્રકૃતિને પણ આવકારવી જોઈએ, તેમને તરછોડવા જોઈએ નહીં.
૫. આડાઅવળા થઈ ગયેલા શબ્દોને યોગ્ય સ્થાને મૂકીને વાક્ય ફરીથી લખો.
- (૧) પત્તીની એની જીરે પોઢીએ પીમળમાં
જવાબ: એની પત્તીની પીમળમાં પોઢીએ જી. - (૨) મોડીએ જી મુખ મળિયા શું પ્રથમ ના
જવાબ: પરથમ મળિયા-શું મુખ ના મોડીએ જી. - (૩) ના ઓઢીએ પ્રભાતે જી પછેડિયું
જવાબ: પ્રભાતે પછેડિયું ના ઓઢીએ જી.
૬. ઉદાહરણ મુજબ વાક્ય બનાવીને લખો.
ઉદાહરણ : એ તો ફાગણ કેરું ફૂલ → એ તો ફાગણનું ફૂલ
(અહીં 'કેરું'/'કેરી'/'કેરો' નો અર્થ નો, ની, નું, નાં એવો કરી વાક્ય બનાવવાનું છે.)
- (૧) ડુંગર કેરી ખીણમાં ગાંભુ નામે ગામ
જવાબ: ડુંગરની ખીણમાં ગાંભુ નામે ગામ. - (૨) લવિંગ કેરી લાકડીએ રામે સીતાને માર્યા જો...
જવાબ: લવિંગની લાકડીએ રામે સીતાને માર્યા જો... - (૩) સ્વરચિત વાક્ય: પ્રકૃતિ કેરો ખોળો આપણને શાંતિ આપે છે.
જવાબ: પ્રકૃતિનો ખોળો આપણને શાંતિ આપે છે. - (૪) સ્વરચિત વાક્ય: ફૂલડાં કેરી સુગંધ બધે ફેલાઈ ગઈ.
જવાબ: ફૂલડાંની સુગંધ બધે ફેલાઈ ગઈ. - (૫) સ્વરચિત વાક્ય: માવતર કેરો પ્રેમ અમૂલ્ય હોય છે.
જવાબ: માવતરનો પ્રેમ અમૂલ્ય હોય છે. - (૬) સ્વરચિત વાક્ય: મોર પીંછ કેરી સુંદરતા સૌના મન હરે છે.
જવાબ: મોર પીંછની સુંદરતા સૌના મન હરે છે.
૭. ઉદાહરણ પ્રમાણે વાક્ય બનાવીને લખો.
ઉદાહરણ: આવેલા વાયુ વહી જાય. → આવેલા વાયુયે વહી જાય.
(સમજૂતી: વાક્યના કર્તા કે મુખ્ય પદ પાછળ 'યે' કે 'ય' (એટલે કે 'પણ') પ્રત્યય લગાડી અર્થમાં વધારો કરવાનો છે.)
આવાં બીજાં પાંચ વાક્યો:
- (૧) રમેશ મારી સાથે શાળાએ આવ્યો. → રમેશયે મારી સાથે શાળાએ આવ્યો.
- (૨) પિતાજી કાલે પ્રવાસે જવાના છે. → પિતાજીયે કાલે પ્રવાસે જવાના છે.
- (૩) મને ગુલાબનું ફૂલ ખૂબ ગમે છે. → મનેય ગુલાબનું ફૂલ ખૂબ ગમે છે.
- (૪) મોહને પરીક્ષામાં મહેનત કરી હતી. → મોહનયે પરીક્ષામાં મહેનત કરી હતી.
- (૫) પક્ષીઓ આકાશમાં ઊડી ગયાં. → પક્ષીઓયે આકાશમાં ઊડી ગયાં.
૮. આપેલા શબ્દને ઉદાહરણ મુજબ કલાત્મક રીતે લખો.
ઉદાહરણ: અષાઢ અષાઢ અષાઢ
જવાબ (પ્રવૃત્તિ): આ પ્રવૃત્તિમાં વિદ્યાર્થીઓએ પોતાની નોટબુકમાં 'અષાઢ' શબ્દને વિવિધ રંગો, આકારો અને ડિઝાઇન (જેમ કે કેલિગ્રાફી, ફૂલ-પાનની ભાત, કે જાડા-પાતળા અક્ષરો) નો ઉપયોગ કરીને કલાત્મક રીતે જાતે ચિત્રિત કરવાનો છે.
૯. ઉદાહરણ મુજબ શબ્દો બનાવો.
ઉદાહરણ: 'ઉજાણી' શબ્દની શરૂઆતમાં 'ઉ' છે જે સ્વર છે તેમજ શબ્દના અંતમાં ણ્+ઈ એટલે કે અંતમાં 'ઈ' છે એ પણ સ્વર છે.
જવાબ: શબ્દની શરૂઆતમાં અને અંતમાં સ્વર આવતો હોય તેવા શબ્દો:
- (૧) અજગર (અ + જ + ગ + ર + અ)
- (૨) અહિંસા (અ + હિ + સા + આ)
- (૩) આબાદી (આ + બા + દી + ઈ)
- (૪) આંતરડું (આ + ત + ર + ડું + ઉ)
- (૫) ઈજારો (ઈ + જા + રો + ઓ)
- (૬) ઈડલી (ઈ + ડ + લી + ઈ)
- (૭) ઉદધિ (ઉ + દ + ધિ + ઈ)
- (૮) ઊજળું (ઊ + જ + ળું + ઉ)
- (૯) ઓળંબો (ઓ + ળં + બો + ઓ)
- (૧૦) ઔષધી (ઔ + ષ + ધી + ઈ)
૧૦. નીચેના પૈકી કયા શબ્દ સ્વરાંત અને કયા શબ્દ સ્વરાંત નથી એ જુદા પાડો.
(શબ્દો: અષાઢ, તણખલું, અતિથિ, સાક્ષાત્, સદ્, પ્રભાત, બલાત્, મહદ્, ફૂલ, ભૂલ)
જવાબ: જે શબ્દને અંતે કોઈ પણ સ્વર (જેમ કે અ, આ, ઇ, ઉ વગેરે) ઉચ્ચારાતો હોય તે સ્વરાંત અને જે શબ્દને અંતે હલંત/ખોડો વ્યંજન (જેમ કે ત્, દ્) હોય તેને વ્યંજનાંત (સ્વરાંત ન હોય તેવા) કહેવાય છે.
- સ્વરાંત શબ્દો: અષાઢ, તણખલું, અતિથિ, પ્રભાત, ફૂલ, ભૂલ.
- સ્વરાંત ન હોય તેવા શબ્દો (વ્યંજનાંત): સાક્ષાત્, સદ્, બલાત્, મહદ્.
૧૧. પ્રશ્નોના જવાબ લખો.
(૧) આવેલાં અજવાળાં જાય એવું કેમ કહેવાયું હશે ?
જવાબ: સવારનું અજવાળું એટલે પ્રભાતનો તાજગીભર્યો પ્રકાશ. જો આપણે સવારે પછેડી ઓઢીને મોડા સુધી ઊંઘતા રહીએ અને વહેલા જાગીએ નહિ, તો આપણે સવારના આ તાજગીભર્યા પ્રકાશ અને અજવાળાનો લાભ લઈ શકતા નથી. આમ, સવારનું મૂલ્યવાન અજવાળું આપણા કોઈ ઉપયોગ વિના જ પાછું ચાલ્યું જાય છે, તેથી કવિએ એવું કહ્યું છે કે 'આવેલાં અજવાળાં જાય'.
(૨) અતિથિને કેમ ન તરછોડવા જોઈએ?
જવાબ: ભારતીય સંસ્કૃતિમાં 'અતિથિ દેવો ભવ' ની મહાન ભાવના છે, એટલે કે અતિથિ (મહેમાન) ભગવાન સમાન છે. કાવ્યના સંદર્ભમાં સવારનું અજવાળું, તાજી હવા અને વનસ્પતિ વગેરે પણ આપણા આંગણે આવેલા પ્રકૃતિરૂપી અતિથિ છે, તેમને આપણે આદરપૂર્વક માણવા જોઈએ અને તેમનું સ્વાગત કરવું જોઈએ. તેમનો અનાદર કરી તેમને તરછોડવા જોઈએ નહિ.
(૩) મુખ ફેરવવું અને મુખ ફેરવ્યું એમાં શો ફેર છે?
જવાબ: "મુખ ફેરવવું" એ ભવિષ્ય કે વર્તમાનની ક્રિયા છે, જેનો અર્થ થાય છે કોઈની તરફથી મોઢું ફેરવી લેવું, અણગમો દર્શાવવો કે ઉપેક્ષા કરવાની ક્રિયા કરવી. જ્યારે "મુખ ફેરવ્યું" એ ભૂતકાળની ક્રિયા છે, જે દર્શાવે છે કે કોઈએ અગાઉથી જ મોઢું ફેરવી લીધું છે કે અણગમો દર્શાવી દીધો છે.
(૪) કોને ધરતીના શ્વાસ કહ્યા છે ? શા માટે?
જવાબ: કાવ્યમાં અષાઢ મહિનામાં વરસાદ પછી ધરતી પર ઊગતા ફૂટતા 'ઘાસ' (તણખલાં) ને કવિએ ધરતીના શ્વાસ કહ્યા છે. શા માટે કે, જેમ શ્વાસ લેવાથી સજીવોમાં જીવંતતા દેખાય છે, તેમ સૂકી ધરતીમાંથી ફૂટતું નવું લીલુંછમ ઘાસ એ ધરતીની જીવંતતા, હરિયાળી અને તાજગીનું પ્રતીક છે. તેથી નાનકડા ઘાસના તણખલાને પણ તોડવું ન જોઈએ તેવું કવિ સમજાવે છે.