ધોરણ-૭ વિજ્ઞાન (પ્રથમ સત્રાંત કસોટી)

(૧) તફાવત આપો: ક્લિનિકલ થર્મોમીટર અને લેબોરેટરી થર્મોમીટર

(૨) તફાવત આપો: જારક શ્વસન અને અજારક શ્વસન

(૩) તફાવત આપો: એસિડ અને બેઈઝ

(૪) તફાવત આપો: નાનું આંતરડું અને મોટું આંતરડું

(૫) તફાવત આપો: ઉષ્માવહન અને ઉષ્માનયન

(૬) તફાવત આપો: શ્વાસ અને ઉચ્છ્વાસ

(૭) તફાવત આપો: યકૃત અને સ્વાદુપિંડ

1. તમારી સામે ત્રણ અજાણ્યા પ્રવાહી A, B અને C આપેલા છે. લિટમસપત્રની મદદથી તમે એસિડિક, બેઝિક અને તટસ્થ દ્રાવણ કઈ રીતે ઓળખી બતાવશો?
   • પ્રવાહી A: ભૂરા લિટમસપત્રને લાલ બનાવે પરંતુ લાલ લિટમસપત્ર પર કોઈ અસર ન કરે, તો તે એસિડિક દ્રાવણ છે.
   • પ્રવાહી B: લાલ લિટમસપત્રને ભૂરું બનાવે પરંતુ ભૂરા લિટમસપત્ર પર કોઈ અસર ન કરે, તો તે બેઝિક દ્રાવણ છે.
   • પ્રવાહી C: લાલ અને ભૂરા બંને લિટમસપત્ર પર કોઈ જ રંગપરિવર્તન ન દર્શાવે, તો તે તટસ્થ દ્રાવણ છે.
2. અમીબામાં પાચન અને મનુષ્યમાં પાચન વચ્ચે એક સામ્યતા અને એક તફાવત આપો.
   • સામ્યતા: મનુષ્ય અને અમીબા બંનેમાં ખોરાકમાંથી જટિલ ઘટકોનું સરળ દ્રાવ્ય ઘટકોમાં પાચન કરી તેમાંથી ઊર્જા મુક્ત કરવામાં આવે છે અને પાચક રસો વાપરવામાં આવે છે.
   • તફાવત: મનુષ્યમાં મુખગુહા, જઠર, નાના-મોટા આંતરડા જેવું જટિલ અને બહુકોષી પાચનતંત્ર આવેલું છે; જ્યારે અમીબા એકકોષી સજીવ હોવાથી તેમાં ચોક્કસ અંગો હોતા નથી અને પાચન માત્ર અન્નધાની (Food vacuole) માં પાચક રસો દ્વારા થાય છે.
3. શા માટે ઉનાળામાં દરિયા કિનારે દિવસે દરિયાઈ લહેર (Sea Breeze) અને રાત્રે ભૂ લહેર (Land Breeze) અનુભવાય છે?
   • દરિયાઈ લહેર (દિવસે): દિવસે સૂર્યના તાપથી દરિયાના પાણી કરતાં જમીન ઝડપથી ગરમ થાય છે. જમીન પરની હવા ગરમ થઈને ઉપર જાય છે જેથી હળવું દબાણ સર્જાય છે. આથી દરિયા પરથી ઠંડી હવા જમીન તરફ વહે છે, જેને દરિયાઈ લહેર કહે છે.
   • ભૂ લહેર (રાત્રે): રાત્રિના સમયે દરિયાના પાણી કરતાં જમીન ઝડપથી ઠંડી થઈ જાય છે. દરિયા પરનું પાણી ગરમ હોવાથી ત્યાંની હવા ઉપર જાય છે અને જમીન પરથી ઠંડી હવા સમુદ્ર તરફ વહે છે, જેને ભૂ લહેર કહે છે.

1. નીચે આપેલા પદાર્થોનું 'ઉષ્માના સુવાહક' અને 'ઉષ્માના અવાહક' પદાર્થોમાં વર્ગીકરણ કરો:
   (તાંબાનો તાર, લાકડાની પટ્ટી, એલ્યુમિનિયમની ચમચી, પ્લાસ્ટિકની ફૂટપટ્ટી, લોખંડની ખીલી, કાચનો ટુકડો, કાગળ, વાસણની એબોનાઈટ મુઠ, સોનાની સાંકળી, ચામડું, સ્ટેનલેસ સ્ટીલની ચમચી)
   • ઉષ્માના સુવાહક પદાર્થો: તાંબાનો તાર, એલ્યુમિનિયમની ચમચી, લોખંડની ખીલી, સોનાની સાંકળી, સ્ટેનલેસ સ્ટીલની ચમચી.
   • ઉષ્માના અવાહક પદાર્થો: લાકડાની પટ્ટી, પ્લાસ્ટિકની ફૂટપટ્ટી, કાચનો ટુકડો, કાગળ, એબોનાઈટ મુઠ, ચામડું.
2. નીચે આપેલા પોષણના આધારે સજીવોનું 'સ્વાવલંબી સજીવો', 'પરોપજીવી સજીવો' અને 'મૃતોપજીવી સજીવો' માં વર્ગીકરણ કરો:
   (લીલી વનસ્પતિ, અમરવેલ, ઈસ્ટ, કળશપર્ણ, મશરૂમ (બિલાડીનો ટોપ), લીલ, વાંદો, બેક્ટેરિયા, વાસંતી ગુલાબ, બ્રેડ પર ઊગતી ફૂગ)
   • સ્વાવલંબી સજીવો: લીલી વનસ્પતિ, લીલ, વાસંતી ગુલાબ.
   • પરોપજીવી સજીવો: અમરવેલ, વાંદો, કળશપર્ણ (આંશિક પરોપજીવી/કીટાહારી).
   • મૃતોપજીવી સજીવો: ઈસ્ટ, મશરૂમ (બિલાડીનો ટોપ), બ્રેડ પર ઊગતી ફૂગ.
3. નીચે આપેલા ફેરફારોનું 'ભૌતિક ફેરફાર' અને 'રાસાયણિક ફેરફાર' માં વર્ગીકરણ કરો:
   (બરફનું પીગળવું, કાગળનું સળગવું, કાગળના ટુકડા કરવા, દૂધમાંથી દહીં બનવું, લોખંડને કાટ લાગવો, પાણીની વરાળ બનવી, મેગ્નેશિયમની પટ્ટીનું સળગવું, ફળોનું કાપવું, ફળોનું પાકવું, ચોકનો ભૂકો કરવો, ખોરાકનું પાચન, સૂર્યપ્રકાશમાં પાણીનું બાષ્પીભવન, ફટાકડાનું ફૂટવું)
   • ભૌતિક ફેરફાર: બરફનું પીગળવું, કાગળના ટુકડા કરવા, પાણીની વરાળ બનવી, ફળોનું કાપવું, ચોકનો ભૂકો કરવો, સૂર્યપ્રકાશમાં પાણીનું બાષ્પીભવન.
   • રાસાયણિક ફેરફાર: કાગળનું સળગવું, દૂધમાંથી દહીં બનવું, લોખંડને કાટ લાગવો, મેગ્નેશિયમની પટ્ટીનું સળગવું, ફળોનું પાકવું, ખોરાકનું પાચન, ફટાકડાનું ફૂટવું.
4. નીચે આપેલા પદાર્થોનું 'એસિડિક પદાર્થો', 'બેઝિક પદાર્થો' અને 'તટસ્થ પદાર્થો' માં વર્ગીકરણ કરો:
   (લીંબુનો રસ, સાબુનું દ્રાવણ, નિસ્યંદિત પાણી, વિનેગર, ચૂનાનું નીતર્યું પાણી, ખાંડનું દ્રાવણ, આંબલીનો રસ, મિલ્ક ઓફ મેગ્નેશિયા, મીઠાનું દ્રાવણ, ટામેટાંનો રસ, બેકિંગ સોડા)
   • એસિડિક પદાર્થો: લીંબુનો રસ, વિનેગર, આંબલીનો રસ, ટામેટાંનો રસ.
   • બેઝિક પદાર્થો: સાબુનું દ્રાવણ, ચૂનાનું નીતર્યું પાણી, મિલ્ક ઓફ મેગ્નેશિયા, બેકિંગ સોડા.
   • તટસ્થ પદાર્થો: નિસ્યંદિત પાણી, ખાંડનું દ્રાવણ, મીઠાનું દ્રાવણ.

1. જ્યારે તમારા સફેદ શર્ટ પર હળદરનો ડાઘ પડે છે અને તેના પર સાબુ ઘસવામાં આવે છે ત્યારે તે લાલ રંગનો કેમ બની જાય છે? તેની પાછળનું કારણ તપાસો.
   • હળદર એ એક કુદરતી સૂચક (Natural Indicator) છે.
   • સાબુનું દ્રાવણ એ પ્રકૃતિએ બેઝિક (Basic) હોય છે.
   • જ્યારે હળદરના પીળા રંગ પર બેઝિક પદાર્થ (સાબુ) સંપર્કમાં આવે છે, ત્યારે હળદર સાથે રાસાયણિક પ્રક્રિયા થઈ રંગ બદલાઈને લાલ-કથ્થાઈ બની જાય છે.
   • શર્ટને વધુ પાણીથી ધોઈ નાખતાં અથવા તેના પર લીંબુનો રસ (એસિડ) લગાડતાં તે પુનઃ પીળા રંગનું બની જાય છે.
2. જાસૂદના ફૂલની પાંદડીઓમાંથી કુદરતી સૂચક બનાવવાની પ્રવૃત્તિ વર્ણવો અને તેની એસિડ તથા બેઈઝ પરની અસર જણાવો.
   • બનાવટ: જાસૂદના ફૂલની થોડીક પાંખડીઓ ભેગી કરી બીકરમાં મૂકો. તેમાં થોડુંક ગરમ પાણી ઉમેરી પાણી રંગીન થાય ત્યાં સુધી રહેવા દો. આ રંગીન પ્રવાહી જાસૂદનું સૂચક છે.
   • અસર: જાસૂદનું સૂચક એસિડિક દ્રાવણમાં ઘેરો ગુલાબી (મેજેન્ટા) રંગ આપે છે અને બેઝિક દ્રાવણમાં લીલો રંગ આપે છે. તટસ્થ દ્રાવણમાં કોઈ રંગ બદલાતો નથી.

1. રસોઈ બનાવવા માટે વપરાતા વાસણો ધાતુના બનેલા હોય છે, પરંતુ તેના હેન્ડલ (મૂઠ) પ્લાસ્ટિક કે લાકડાના બનાવવામાં આવે છે. શા માટે?
   ઉત્તર: ધાતુઓ (જેમકે તાંબુ, એલ્યુમિનિયમ, સ્ટેનલેસ સ્ટીલ) ઉષ્માના ઉત્તમ સુવાહક છે, તેથી ખોરાક ઝડપથી રાંધી શકાય તે માટે વાસણ ધાતુના બનાવાય છે. પરંતુ પ્લાસ્ટિક અને લાકડું ઉષ્માના અવાહક છે. જો હેન્ડલ ધાતુના હોય તો રસોઈ કરતી વખતે ગરમ થઈ જવાથી હાથ દાઝી જાય. હેન્ડલ અવાહક સામગ્રીના હોવાથી વાસણ ગરમ હોવા છતાં હાથ દાઝ્યા વગર તેને સહેલાઈથી પકડી શકાય છે.
2. ઉનાળામાં આપણને સફેદ કે હળવા રંગના સુતરાઉ કપડાં પહેરવા ગમે છે, જ્યારે શિયાળામાં ઘેરા (કાળા) રંગના ઊની કપડાં અનુકૂળ રહે છે. શા માટે?
   ઉત્તર: સફેદ કે હળવા રંગના કપડાં સૂર્યની ગરમી (ઉષ્મા વિકિરણો) નું મોટા ભાગે પરાવર્તન કરે છે અને અતિ અલ્પ ગરમી શોષે છે, જેથી ઉનાળામાં શરીર ઠંડક અનુભવે છે. જ્યારે ઘેરા કે કાળા રંગના કપડાં ઉષ્માનું વધુ પ્રમાણમાં શોષણ કરે છે. વળી ઊની કપડાંના રેસાઓ વચ્ચે હવા ભરાયેલી રહે છે જે શરીરની ગરમીને બહાર જતી અટકાવે છે, આથી શિયાળામાં શરીર હૂંફાળું રહે છે.
3. જ્યારે આપણને પેટમાં અમ્લપિત્ત (એસિડિટી) થાય છે ત્યારે ડોક્ટર આપણને એન્ટાસિડ (મિલ્ક ઓફ મેગ્નેશિયા) ની ગોળી કે દ્રાવણ લેવાની સલાહ આપે છે. શા માટે?
   ઉત્તર: આપણા જઠરમાં ખોરાકના પાચન માટે હાઇડ્રોક્લોરિક એસિડ (HCl) નો સ્ત્રાવ થાય છે. પરંતુ વધુ પડતો એસિડ ભેગો થતાં પેટમાં બળતરા અને અસ્વસ્થતા (એસિડિટી) થાય છે. એન્ટાસિડમાં 'મિલ્ક ઓફ મેગ્નેશિયા' [મેગ્નેશિયમ હાઇડ્રોક્સાઇડ - Mg(OH)₂] નામનો નિર્બળ બેઈઝ હોય છે. આ બેઈઝ જઠરના વધારાના એસિડ સાથે પ્રક્રિયા કરી તેનું તટસ્થીકરણ કરે છે, જેથી એસિડિટીમાંથી તુરંત રાહત મળે છે.
4. લોખંડના દરવાજા, પુલ કે વહાણને કલર (રંગ) કરવો અનિવાર્ય છે અથવા તેના પર જસત (ઝિંક) નું પડ ચડાવવામાં આવે છે. શા માટે?
   ઉત્તર: લોખંડ જ્યારે હવામાંના ઓક્સિજન અને ભેજ (પાણીની વરાળ) ના સંપર્કમાં આવે છે ત્યારે તેના પર રાસાયણિક પ્રક્રિયા થઈ કથ્થાઈ રંગનો લોખંડનો ઓક્સાઈડ (કાટ) જમા થાય છે, જેનાથી લોખંડ કટાવા લાગે છે અને નબળું પડે છે. કલર કરવાથી કે જસતનું પડ ચડાવવાથી (ગેલ્વેનાઈઝેશન કરવાથી) લોખંડનો હવા અને ભેજ સાથેનો સીધો સંપર્ક તૂટી જાય છે અને કાટ લાગતો અટકે છે.
5. દોડવાની કે ભારે કસરતની સ્પર્ધા પછી રમતવીરના પગના સ્નાયુઓમાં ખેંચાણ (ક્રેમ્પ) આવે છે અને ગરમ પાણીથી માલિશ કરવાથી રાહત મળે છે. શા માટે?
   ઉત્તર: ભારે કસરત કે દોડતી વખતે સ્નાયુ કોષોને ઝડપથી ઊર્જાની જરૂર પડે છે પણ પૂરતો ઓક્સિજન મળતો નથી. આથી સ્નાયુઓમાં ગ્લુકોઝનું 'અજારક શ્વસન' થાય છે અને લેક્ટિક એસિડ ઉત્પન્ન થઈ જમા થાય છે, જેનાથી સ્નાયુઓ ખેંચાય છે. ગરમ પાણીથી સ્નાયુ માલિશ કરવાથી રુધિરાભિસરણ (લોહીનું પરિભ્રમણ) વધે છે, જેથી ઓક્સિજનનો પુરવઠો વધે છે. ઓક્સિજન મળતાં લેક્ટિક એસિડનું CO₂ અને પાણીમાં સંપૂર્ણ વિઘટન થઈ જતાં ખેંચાણ દૂર થાય છે.
6. દિલ્હીના કુતુબમિનાર નજીકના લોહસ્તંભને ૧૬૦૦ વર્ષ જૂનો હોવા છતાં આજે પણ કાટ લાગતો નથી. શા માટે?
   ઉત્તર: પ્રાચીન ભારતના ધાતુશાસ્ત્રીઓએ ૧૬૦૦ વર્ષ પહેલાં લોહસ્તંભ બનાવતી વખતે તેના પર વિશિષ્ટ કાટ-પ્રતિરોધક જૈવિક અને ધાતુ લેપનની એવી ઉત્તરોત્તર પ્રક્રિયા કરી હતી કે જેથી લોખંડનો હવા અને ભેજ સાથે પ્રક્રિયા કરવાનો ગુણધર્મ નાશ પામ્યો. આથી આટલા સદીઓ પછી પણ તેને કાટ લાગતો નથી.
7. જ્યારે આપણને છીંક આવે છે ત્યારે વાતાવરણની ધૂળ કે રજકણોથી નાસિકાકોટરનું રક્ષણ થાય છે. શા માટે છીંક આવે છે?
   ઉત્તર: આપણી હવામાં રહેલા અવાંછિત કણો (ધૂળ, ધુમાડો, પરાગરજ) જ્યારે નાકમાં પ્રવેશે છે ત્યારે નાસિકાકોટરના રોમ અને શ્લેષ્મ સ્તરમાં અકળામણ કે ખંજવાળ ઉત્પન્ન કરે છે. આ સંદેશો મગજ સુધી પહોંચતાં સ્વયંસંચાલિત રીતે છીંક આવે છે, જેથી નાસિકામાર્ગમાંથી કચરો બહાર ફેંકાઈ જાય છે અને શ્વસનતંત્ર શુદ્ધ રહે છે.

1. ટૂંકનોંધ લખો: લીલી વનસ્પતિમાં પ્રકાશસંશ્લેષણ (Photosynthesis) ની પ્રક્રિયા
   ઉત્તર: લીલી વનસ્પતિ પોતાના ખોરાકનું સંશ્લેષણ જાતે કરતી હોવાથી સ્વાવલંબી છે:
   જરૂરી ઘટકો: સૂર્યપ્રકાશ, હરિતદ્રવ્ય (ક્લોરોફિલ - પર્ણમાં આવેલું રંજકદ્રવ્ય), પાણી અને ક્ષારો (મૂળ દ્વારા શોષાયેલા) અને કાર્બન ડાયોક્સાઈડ વાયુ (પર્ણરંધ્રો દ્વારા લેવાયેલો).
   પ્રક્રિયા: પર્ણોમાં હરિતદ્રવ્ય સૂર્યઊર્જાનું શોષણ કરે છે. પાણી અને CO₂ વચ્ચે રાસાયણિક પ્રક્રિયા થઈ કાર્બોદિત (સ્ટાર્ચ) ખોરાક બને છે અને પ્રાણવાયુ ઓક્સિજન (O₂) વાયુ મુક્ત થાય છે.
   મહત્વ: આ પ્રક્રિયા પૃથ્વી પરની તમામ જીવસૃષ્ટિના અસ્તિત્વ માટે પાયાની છે.
2. ટૂંકનોંધ લખો: મનુષ્યમાં ખોરાકનું પાચન અને પાચનમાર્ગના મુખ્ય અંગો
   ઉત્તર: ખોરાકના જટિલ ઘટકોનું સરળ દ્રાવ્ય ઘટકોમાં રૂપાંતર કરવાની પ્રક્રિયાને પાચન કહે છે.
   મુખગુહા: દાંત વડે ખોરાક ચવાય છે અને લાળરસ મિશ્ર થઈ સ્ટાર્ચનું શર્કરામાં પાચન શરૂ થાય છે.
   જઠર: J આકારની સ્નાયુમય કોથળી છે. તેમાં હાઇડ્રોક્લોરિક એસિડ, શ્લેષ્મ અને પાચક રસો ભળી પ્રોટીનનું અપૂર્ણ પાચન કરે છે.
   નાનું આંતરડું: ૭.૫ મીટર લાંબુ છે. યકૃતમાંથી પિત્તરસ (ચરબીના પાચન માટે) અને સ્વાદુપિંડમાંથી સ્વાદુરસ ભળે છે. અહીં ખોરાકનું સંપૂર્ણ પાચન થાય છે અને રસાંકુરો દ્વારા રુધિરમાં શોષણ થાય છે.
   મોટું આંતરડું: અપાચિત ખોરાકમાંથી પાણી શોષે છે અને બાકીનો કચરો મળાશયમાં એકઠો થઈ મળદ્વાર દ્વારા બહાર નીકળે છે.
3. સંકલ્પના સ્પષ્ટ કરો: સ્ફટિકીકરણ (Crystallisation)
   ઉત્તર: કોઈપણ પદાર્થના સંતૃપ્ત દ્રાવણમાંથી તેના શુદ્ધ અને મોટા કદના સ્ફટિકો મેળવવાની પ્રક્રિયાને સ્ફટિકીકરણ કહે છે. આ એક ભૌતિક ફેરફાર છે. (દા.ત. કોપર સલ્ફેટ/મોરથૂથુના દ્રાવણમાંથી વાદળી રંગના ચોખ્ખા સ્ફટિકો મેળવવા).
4. ટૂંકનોંધ લખો: વાગોળનારા પ્રાણીઓ (Ruminants) માં પાચન પ્રક્રિયા
   ઉત્તર: ગાય, ભેંસ અને બળદ જેવા ઘાસ ખાનારા પ્રાણીઓ ઝડપથી ઘાસ ગળી જાય છે અને જઠરના અમુક ભાગમાં સંગ્રહ કરે છે જેને આમાશય (Rumen) કહે છે. અહીં ખોરાકનું અપૂર્ણ પાચન થઈ 'કડબ' (Cud) બને છે. પાછળથી પ્રાણી આ ખોરાકને નાના ગોલકોના રૂપમાં મોંમાં પાછો લાવે છે અને નિરાંતે ચાવે છે, આ પ્રક્રિયાને વાગોળવું કહે છે. તેમનામાં સેલ્યુલોઝના પાચન માટે વિશેષ બેક્ટેરિયા આવેલા હોય છે.

1. પ્રકાશસંશ્લેષણની પ્રક્રિયાનું શબ્દ સમીકરણ:
   કાર્બન ડાયોક્સાઈડ + પાણી → (સૂર્યપ્રકાશ / હરિતદ્રવ્ય) → કાર્બોદિત (ગ્લુકોઝ/સ્ટાર્ચ) + ઓક્સિજન
2. મેગ્નેશિયમની પટ્ટીનું હવામાં સળગવું અને તેની રાખની પાણી સાથે પ્રક્રિયા:
   (A) મેગ્નેશિયમ (Mg) + ઓક્સિજન (O₂) → મેગ્નેશિયમ ઓક્સાઈડ (MgO)
   (B) મેગ્નેશિયમ ઓક્સાઈડ (MgO) + પાણી (H₂O) → મેગ્નેશિયમ હાઇડ્રોક્સાઇડ [Mg(OH)₂] (જે બેઝિક છે)
3. તટસ્થીકરણની સામાન્ય પ્રક્રિયાનું રાસાયણિક સમીકરણ:
   એસિડ + બેઈઝ → ક્ષાર + પાણી + ઉષ્મા
   (દા.ત. હાઇડ્રોક્લોરિક એસિડ + સોડિયમ હાઇડ્રોક્સાઇડ → સોડિયમ ક્લોરાઇડ (મીઠું) + પાણી)
4. લોખંડ પર કાટ લાગવાની રાસાયણિક પ્રક્રિયાનું સમીકરણ:
   લોખંડ (Fe) + ઓક્સિજન (O₂) + પાણી/ભેજ (H₂O) → લોખંડનો ઓક્સાઈડ (કાટ - Fe₂O₃)
5. કોપર સલ્ફેટ અને લોખંડ વચ્ચેની પ્રક્રિયાનું સમીકરણ:
   કોપર સલ્ફેટ દ્રાવણ (વાદળી) + લોખંડ (ખીલી) → આયર્ન સલ્ફેટ દ્રાવણ (લીલું) + તામ્ર/કોપર (કથ્થાઈ સ્તર)
6. ચૂનાના નીતર્યા પાણીમાં કાર્બન ડાયોક્સાઈડ વાયુ પસાર કરવાની પ્રક્રિયાનું સમીકરણ:
   કાર્બન ડાયોક્સાઈડ (CO₂) + કેલ્શિયમ હાઇડ્રોક્સાઇડ [Ca(OH)₂] → કેલ્શિયમ કાર્બોનેટ (CaCO₃ - દૂધિયો રંગ) + પાણી (H₂O)

1. મનુષ્યના પાચનતંત્ર (Digestive System) ની સ્વચ્છ આકૃતિ અને નામનિર્દેશન:
   દોરવાના અંગો: મુખગુહા, લાળગ્રંથિ, અન્નનળી, જઠર, યકૃત, પિત્તાશય, સ્વાદુપિંડ, નાનું આંતરડું, મોટું આંતરડું, મળાશય અને મળદ્વાર.
   નામનિર્દેશન કાળજી: યકૃત જઠરની જમણી બાજુ ઉપર અને સ્વાદુપિંડ જઠરની બરાબર નીચે દર્શાવવું.
2. મનુષ્યના શ્વસનતંત્ર (Respiratory System) નો ફ્લોચાર્ટ દોરો:
   નાસિકાછિદ્ર → નાસિકાકોટર → શ્વાસનળી → ફેફસાં (ઉરસગુહામાં) → વાયુકોષ્ઠો → રુધિરાભિસરણ/કોષો
3. પર્ણનો આડછેદ અને પર્ણરંધ્ર (Stomata) ની આકૃતિ દોરો:
   દર્શાવવાના ભાગો: રક્ષક કોષો (Guard Cells), વાયુરંધ્ર/પર્ણરંધ્ર છિદ્ર અને હરિતદ્રવ્ય.
4. અમીબામાં ખોરાક ગ્રહણ અને પાચનની આકૃતિ દોરો:
   દર્શાવવાના ભાગો: કોષરસસ્તર, કોષકેન્દ્ર, ખોટાં પગ (પદાભ), અન્નધાની અને ઉત્સર્ગ દ્રવ્ય નિકાલ.

1. તમારી વાડી કે ખેતરની જમીન અતિશય એસિડિક થઈ ગઈ હોય અથવા અતિશય બેઝિક થઈ ગઈ હોય તો જમીનની સુધારણા માટે ખેડૂતે શું કરવું જોઈએ?
   ઉત્તર:
   જો જમીન અતિશય એસિડિક હોય: ખેડૂતે જમીનમાં ક્વિક લાઈમ (કેલ્શિયમ ઓક્સાઈડ) અથવા સ્લેક્ડ લાઈમ (કેલ્શિયમ હાઇડ્રોક્સાઇડ) જેવા બેઝિક પદાર્થો ઉમેરવા જોઈએ જેથી એસિડિટી તટસ્થ થાય.
   જો જમીન અતિશય બેઝિક હોય: ખેડૂતે તેમાં સેન્દ્રિય ખાતર (Organic Matter) ઉમેરવું જોઈએ. સેન્દ્રિય પદાર્થો એસિડ મુક્ત કરે છે જે જમીનના બેઝિક ગુણને તટસ્થ કરી ફળદ્રુપ બનાવે છે.
2. કીડી કે મધમાખી કરડે ત્યારે ત્વચા પર બળતરા થાય છે. તે સમયે તમે કયો પ્રાથમિક ઈલાજ કરશો?
   ઉત્તર: કીડી કે મધમાખી ડંખ મારે ત્યારે ચામડીમાં 'ફોર્મિક એસિડ' દાખલ કરે છે. બળતરા દૂર કરવા માટે તેના પર ભેજવાળો બેકિંગ સોડા (ખાવાનો સોડા - સોડિયમ હાઇડ્રોજન કાર્બોનેટ) અથવા કેલેમાઈનનું દ્રાવણ (જેમાં ઝિંક કાર્બોનેટ બેઈઝ હોય છે) ઘસવું જોઈએ, જે એસિડનું તટસ્થીકરણ કરી રાહત આપે છે.
3. શિયાળાની ઋતુમાં એક જાડું સ્વેટર પહેરવા કરતાં બે પાતળાં સ્વેટર એકસાથે પહેરવાથી વધુ ગરમી અને હૂંફ મળે છે. શા માટે?
   ઉત્તર: બે પાતળા સ્વેટર વચ્ચે હવાનું પાતળું સ્તર રચાય છે. હવા એ ઉષ્માની અવાહક છે. આ હવાનું સ્તર આપણા શરીરની ગરમીને બહાર વાતાવરણમાં જતી અટકાવે છે, જેથી બે પાતળાં સ્વેટર એક જાડાં સ્વેટર કરતાં વધુ હૂંફ આપે છે.
4. કારખાનાઓમાંથી નીકળતા કેમિકલયુક્ત કચરાને નદીમાં ઠાલવતા પહેલાં તેનું તટસ્થીકરણ કેમ કરવામાં આવે છે?
   ઉત્તર: કારખાનાના કચરામાં અતિશય ઝેરી એસિડિક કે બેઝિક રસાયણો હોય છે. જો તેને સીધો જ નદી કે તળાવમાં છોડવામાં આવે તો જળચર જીવો (માછલીઓ, વનસ્પતિ) મૃત્યુ પામે છે. આથી પર્યાવરણ અને જળચરોના રક્ષણ માટે તેમાં યોગ્ય બેઝિક કે એસિડિક પદાર્થો ઉમેરી તટસ્થ કર્યા પછી જ પાણીમાં નિકાલ કરાય છે.

1. નમૂનો: મનુષ્યમાં ઉરોદરપટલ અને ફેફસાંની શ્વાસોચ્છ્વાસની ક્રિયા દર્શાવતો પ્લાસ્ટિક બોટલનો નમૂનો (Model)
   સાધન સામગ્રી: પ્લાસ્ટિકની પારદર્શક બોટલ, Y આકારની કાચ/પ્લાસ્ટિકની નળી, બે ફુગ્ગા, રબરની સીટ અથવા ફુગ્ગો.
   બનાવટ:
   1. પ્લાસ્ટિકની બોટલનું તળિયું કાપી નાખો.
   2. Y આકારની નળીના બે ખુલ્લા છેડા પર એક-એક ફુગ્ગો બાંધી દો.
   3. બોટલના બુચમાં છિદ્ર કરી Y નળી પસાર કરી બુચ બંધ કરો જેથી ફુગ્ગા બોટલની અંદર રહે.
   4. બોટલના કાપેલા તળિયા પર રબરની સીટ ચુસ્ત ખેંચીને બાંધી દો.
   કાર્યપદ્ધતિ:
   શ્વાસની ક્રિયા: રબરની સીટને નીચે તરફ ખેંચતાં બોટલનું કદ વધે છે અને દબાણ ઘટતાં બહારની હવા નળી દ્વારા ફુગ્ગામાં ભરાઈ ફુગ્ગા ફૂલે છે (ફેફસાંમાં શ્વાસ).
   ઉચ્છ્વાસની ક્રિયા: રબરની સીટને મૂળ જગ્યાએ ધકેલતાં ફુગ્ગામાંથી હવા બહાર નીકળી ફુગ્ગા સંકોચાય છે (ઉચ્છ્વાસ).

• (૧) લીલી વનસ્પતિના પર્ણોમાં આવેલું કયું રંજકદ્રવ્ય સૂર્યપ્રકાશનું શોષણ કરે છે?
  (A) હિમોગ્લોબિન (B) હરિતદ્રવ્ય (ક્લોરોફિલ) (C) પિત્તરસ (D) ઝેન્થોફિલ
  ઉત્તર: (B) હરિતદ્રવ્ય (ક્લોરોફિલ)
• (૨) કીટાહારી વનસ્પતિનું નીચેનામાંથી શ્રેષ્ઠ ઉદાહરણ કયું છે?
  (A) અમરવેલ (B) કળશપર્ણ (C) મશરૂમ (D) મકાઈ
  ઉત્તર: (B) કળશપર્ણ
• (૩) મનુષ્યના પાચનમાર્ગમાં પ્રોટીનનું પાચન સૌપ્રથમ કયા અંગમાં શરૂ થાય છે?
  (A) મુખગુહા (B) જઠર (C) નાનું આંતરડું (D) મોટું આંતરડું
  ઉત્તર: (B) જઠર
• (૪) યકૃતમાંથી સ્ત્રવતો પિત્તરસ કયા ઘટકના પાચનમાં મહત્વનો ભાગ ભજવે છે?
  (A) કાર્બોદિત (B) પ્રોટીન (C) ચરબી (D) વિટામિન
  ઉત્તર: (C) ચરબી
• (૫) મનુષ્યના શરીરનું સામાન્ય તાપમાન કેટલા સેલ્સિયસ હોય છે?
  (A) ૩૫°C (B) ૩૭°C (C) ૪૨°C (D) ૯૮.૬°C
  ઉત્તર: (B) ૩૭°C (અથવા ૯૮.૬°F)
• (૬) ઉષ્માના પ્રસરણની કઈ રીતમાં માધ્યમની બિલકુલ જરૂર હોતી નથી?
  (A) ઉષ્માવહન (B) ઉષ્માનયન (C) ઉષ્મા વિકિરણ (D) બાષ્પીભવન
  ઉત્તર: (C) ઉષ્મા વિકિરણ
• (૭) કુદરતી સૂચક લિટમસપત્ર શામાંથી મેળવવામાં આવે છે?
  (A) લીલ (B) ફંગસ (C) લાઈકેન (Lichen) (D) જાસૂદ
  ઉત્તર: (C) લાઈકેન (Lichen)
• (૮) એસિડ અને બેઈઝ વચ્ચે થતી પ્રક્રિયાથી શું બને છે?
  (A) માત્ર એસિડ (B) ક્ષાર અને પાણી (C) માત્ર વાયુ (D) ઓક્સિજન
  ઉત્તર: (B) ક્ષાર અને પાણી
• (૯) લોખંડ પર જસત (ઝિંક) નું સ્તર ચડાવવાની પ્રક્રિયાને શું કહે છે?
  (A) સ્ફટિકીકરણ (B) ગેલ્વેનાઈઝેશન (C) તટસ્થીકરણ (D) પાશ્ચરાઈઝેશન
  ઉત્તર: (B) ગેલ્વેનાઈઝેશન
• (૧૦) ઈસ્ટમાં થતા અજારક શ્વસનના અંતે કયો મુખ્ય પદાર્થ બને છે?
  (A) લેક્ટિક એસિડ (B) આલ્કોહોલ (C) સાઇટ્રિક એસિડ (D) ગ્લુકોઝ
  ઉત્તર: (B) આલ્કોહોલ
• (૧૧) મનુષ્યમાં દૂધિયા દાંતની મહત્તમ સંખ્યા કેટલી હોય છે?
  (A) ૧૨ (B) ૨૦ (C) ૨૮ (D) ૩૨
  ઉત્તર: (B) ૨૦
• (૧૨) જઠરની અંદરની દીવાલ શેનો સ્ત્રાવ કરે છે જે બેક્ટેરિયાનો નાશ કરે છે?
  (A) સલ્ફ્યુરિક એસિડ (B) હાઇડ્રોક્લોરિક એસિડ (C) નાઇટ્રિક એસિડ (D) એસિટિક એસિડ
  ઉત્તર: (B) હાઇડ્રોક્લોરિક એસિડ
• (૧૩) ખોરાકના પાચનમાં નાના આંતરડાની લંબાઈ આશરે કેટલી હોય છે?
  (A) ૧.૫ મીટર (B) ૩.૦ મીટર (C) ૭.૫ મીટર (D) ૧૦.૫ મીટર
  ઉત્તર: (C) ૭.૫ મીટર
• (૧૪) લેબોરેટરી થર્મોમીટરમાં માપક્રમ કઈ મર્યાદા વચ્ચે હોય છે?
  (A) ૩૫°C થી ૪૨°C (B) -૧૦°C થી ૧૧૦°C (C) ૦°C થી ૧૦૦°C (D) ૩૨°F થી ૨૧૨°F
  ઉત્તર: (B) -૧૦°C થી ૧૧૦°C
• (૧૫) કીડીના ડંખમાં કયો એસિડ રહેલો હોય છે?
  (A) એસિટિક એસિડ (B) ફોર્મિક એસિડ (C) સાઇટ્રિક એસિડ (D) ઓક્સેલિક એસિડ
  ઉત્તર: (B) ફોર્મિક એસિડ
• (૧૬) દહીંમાં કયો એસિડ હોય છે જે તેને ખાટો સ્વાદ આપે છે?
  (A) સાઇટ્રિક એસિડ (B) લેક્ટિક એસિડ (C) ટાર્ટરિક એસિડ (D) મિથેનોઇક એસિડ
  ઉત્તર: (B) લેક્ટિક એસિડ
• (૧૭) ચૂનાના નીતર્યા પાણીમાં કયો વાયુ પસાર કરવાથી તે દૂધિયા રંગનું બને છે?
  (A) ઓક્સિજન (B) નાઇટ્રોજન (C) કાર્બન ડાયોક્સાઈડ (D) હાઇડ્રોજન
  ઉત્તર: (C) કાર્બન ડાયોક્સાઈડ
• (૧૮) સામાન્ય પરિસ્થિતિમાં મનુષ્યનો સરેરાશ શ્વસનદર પ્રતિ મિનિટ કેટલો હોય છે?
  (A) ૭૨ વખત (B) ૧૫ થી ૧૮ વખત (C) ૨૫ થી ૩૦ વખત (D) ૫ થી ૧૦ વખત
  ઉત્તર: (B) ૧૫ થી ૧૮ વખત
• (૧૯) દેડકો પોતાના શ્વસન માટે ફેફસાં ઉપરાંત કયા અંગનો ઉપયોગ કરે છે?
  (A) શ્વાસછિદ્રો (B) ઝાલરો (C) ભીની ત્વચા (D) મોં
  ઉત્તર: (C) ભીની ત્વચા
• (૨૦) અમીબા ખોરાક પકડવા માટે શાનો ઉપયોગ કરે છે?
  (A) મુખગુહા (B) પક્ષ્મો (C) ખોટાં પગ (પદાભ) (D) સ્પર્શકો
  ઉત્તર: (C) ખોટાં પગ (પદાભ)

• (૧) વનસ્પતિના પર્ણની સપાટી પર આવેલા નાના છિદ્રોને પર્ણરંધ્ર (Stomata) કહે છે.
• (૨) જઠરની અંદરની દીવાલ હાઇડ્રોક્લોરિક એસિડ નો સ્ત્રાવ કરે છે જે બેક્ટેરિયાનો નાશ કરે છે.
• (૩) નાના આંતરડાની અંદરની દીવાલમાં આવેલા આંગળી જેવા પ્રવર્ધોને રસાંકુરો કહે છે.
• (૪) ક્લિનિકલ થર્મોમીટરમાં પારાની સપાટી આપોઆપ નીચે ન ઉતરે તે માટે બલ્બ પાસે ખાંચ આવેલી હોય છે.
• (૫) એસિડિક દ્રાવણમાં ફિનોલ્ફથેલીનનો રંગ રંગવિહીન રહે છે.
• (૬) લોખંડનું કટાવવું એ રાસાયણિક ફેરફાર છે.
• (૭) કોષીય શ્વસનમાં ખોરાકનું વિઘટન થઈ ઊર્જા મુક્ત થાય છે.
• (૮) વંદો શ્વસન માટે શરીરની બાજુઓ પર આવેલા શ્વાસછિદ્રો નો ઉપયોગ કરે છે.
• (૯) દૂધિયા દાંતની સંખ્યા મનુષ્યમાં ૨૦ હોય છે.
• (૧૦) સમુદ્રકિનારે રાત્રે વાતા ઠંડા પવનોને ભૂ લહેર કહે છે.
• (૧૧) આમળાં અને લીંબુમાં વિટામિન C ધરાવતો એસ્કોર્બિક / સાઇટ્રિક એસિડ હોય છે.
• (૧૨) એસિડ અને બેઈઝ વચ્ચે થતી પ્રક્રિયાને તટસ્થીકરણ કહેવાય છે.
• (૧૩) પતરાં પર ઝિંકનું સ્તર ચડાવવાની ક્રિયાને ગેલ્વેનાઈઝેશન કહે છે.
• (૧૪) ગ્લુકોઝનું ઓક્સિજન વિના વિઘટન થાય તેને અજારક શ્વસન કહે છે.
• (૧૫) સ્નાયુઓમાં લેક્ટિક એસિડ જમા થવાથી ખેંચાણ અનુભવાય છે.

• (૧) પ્રકાશસંશ્લેષણ દરમિયાન કાર્બન ડાયોક્સાઈડ વાયુ મુક્ત થાય છે. → (F) (ઓક્સિજન મુક્ત થાય છે).
• (૨) જઠરમાં પ્રોટીનનું સંપૂર્ણ પાચન થઈ જાય છે. → (F) (નાના આંતરડામાં સંપૂર્ણ પાચન થાય છે).
• (૩) નાઇટ્રિક એસિડ લાલ લિટમસપત્રને ભૂરું બનાવે છે. → (F) (એસિડ ભૂરાને લાલ બનાવે).
• (૪) કાગળનું કાપવું એ ભૌતિક ફેરફાર છે. → (T)
• (૫) ભારે કસરત કરતી વખતે મનુષ્યનો શ્વસનદર ઘટે છે. → (F) (શ્વસનદર વધે છે).
• (૬) અળસિયું પોતાની ભીની ત્વચા દ્વારા શ્વસન કરે છે. → (T)
• (૭) ડોક્ટરનું થર્મોમીટર ઉકળતા પાણીનું તાપમાન માપવા વાપરી શકાય. → (F) (તે માત્ર ૩૫°C-૪૨°C સુધી માપે છે, ફૂટી જાય).
• (૮) સોડિયમ હાઇડ્રોક્સાઇડ લાલ લિટમસને ભૂરું બનાવે છે. → (T)
• (૯) સ્ફટિકીકરણ એ રાસાયણિક ફેરફારનું ઉત્તમ ઉદાહરણ છે. → (F) (તે ભૌતિક ફેરફાર છે).
• (૧૦) વાગોળનારા પ્રાણીઓમાં આમાશય (Rumen) નામનું વિશેષ જઠર હોય છે. → (T)