ધોરણ-૮ વિજ્ઞાન - પ્રશ્નબેંક

ધોરણ-૮ વિજ્ઞાન (પ્રથમ સત્રાંત કસોટી)

બ્લુપ્રિન્ટ આધારિત અતિ વ્યાપક અને દ્વિગુણિત પ્રશ્નબેંક 2026

જી.સી.ઈ.આર.ટી. (GCERT) ના સત્તાવાર પાઠ્યક્રમ, અધ્યયન નિષ્પત્તિઓ અને પ્રથમ સત્રાંત કસોટી બ્લુપ્રિન્ટના ઝીણવટભર્યા અભ્યાસથી તૈયાર કરેલ અતિ વિસ્તૃત શૈક્ષણિક સામગ્રી

આ પ્રશ્નબેંક ધોરણ-૮ વિજ્ઞાનના પ્રથમ સત્રના તમામ પ્રકરણો (પ્રકરણ ૧ થી ૬) અને ૯ સત્તાવાર અધ્યયન નિષ્પત્તિ કોડ (SC801 થી SC813) ના ગુણભાર અને પ્રશ્ન પ્રકારોને અનુસરીને, વિદ્યાર્થીઓની સર્વોચ્ચ તૈયારી માટે પ્રશ્નો સંપૂર્ણ જવાબો સાથે તૈયાર કરવામાં આવ્યા છે.

📋 ધોરણ-૮ વિજ્ઞાન પ્રથમ સત્રાંત કસોટી ગુણભાર અને બ્લુપ્રિન્ટ વિશ્લેષણ

ક્રમ	અધ્યયન નિષ્પત્તિ કોડ	અધ્યયન નિષ્પત્તિનું સત્તાવાર વિધાન	સંબંધિત પ્રકરણો	પ્રશ્ન પ્રકાર અને ગુણભાર	કુલ ગુણ
૧	SC801	પદાર્થો અને સજીવોના લક્ષણો, રચના અને કાર્યોના આધારે ભેદ સ્પષ્ટ કરે છે (તફાવત).	પ્રકરણ ૧, ૨, ૩, ૪, ૫, ૬	તફાવતના ૨ પ્રશ્નો (૨ x ૩ ગુણ)	૦૬
૨	SC802	પદાર્થો અને સજીવોને ગુણધર્મો અને લક્ષણોના આધારે વર્ગીકૃત કરે છે.	પ્રકરણ ૧, ૨, ૩, ૪, ૫	વર્ગીકરણના ૨ પ્રશ્નો (૨ x ૩ ગુણ)	૦૬
૩	SC803	પ્રશ્નોના જવાબ મેળવવા સરળ તપાસ અને પ્રયોગો હાથ ધરે છે.	પ્રકરણ ૧, ૨, ૩, ૪, ૬	પ્રયોગ વર્ણવો (૫ ગુણ) + પ્રવૃત્તિ/તપાસ (૫ ગુણ)	૧૦
૪	SC804	પ્રક્રિયાઓ અને ઘટનાઓને વૈજ્ઞાનિક કારણો સાથે જોડે છે.	પ્રકરણ ૧, ૨, ૩, ૪, ૫, ૬	વૈજ્ઞાનિક કારણો (૪ પ્રશ્નો x ૩ ગુણ)	૧૨
૫	SC805	પ્રક્રિયાઓ, ઘટનાઓ અને સંકલ્પનાઓ સમજાવે છે તેમજ હેતુલક્ષી પ્રશ્નોના ઉત્તરો આપે છે.	પ્રકરણ ૧ થી ૬	ટૂંક નોંધ (૩), સંકલ્પના (૪), હેતુલક્ષી (૭)	૧૪
૬	SC806	રાસાયણિક પ્રક્રિયાઓ અને તેના શબ્દ-સમીકરણો દર્શાવે છે.	પ્રકરણ ૪	સમીકરણો અને પ્રક્રિયાઓ (૨ પ્રશ્નો x ૩ ગુણ)	૦૬
૭	SC809	નામાંકિત આકૃતિઓ દોરે છે, ફ્લોચાર્ટ દર્શાવે છે અને મોડેલ નમૂના બનાવે છે.	પ્રકરણ ૧, ૨, ૪, ૬	આકૃતિ દોરો/નામ નિર્દેશ (૩) + ફ્લોચાર્ટ (૩)	૦૬
૮	SC811	શીખેલા વૈજ્ઞાનિક ખ્યાલોનો દૈનિક જીવનમાં ઉપયોગ કરે છે.	પ્રકરણ ૧, ૨, ૩, ૪, ૬	વ્યવહારિક ઉપયોગીતા (૩ પ્રશ્નો x ૩ ગુણ)	૦૯
૯	SC813	પર્યાવરણના રક્ષણ, જૈવવિવિધતા અને સંસાધનોની જાળવણી માટે પ્રયત્નો કરે છે.	પ્રકરણ ૩, ૫	પર્યાવરણ જતન અને ઉપાયો (૩ પ્રશ્નો x ૩ ગુણ)	૧૧
કુલ ગુણ					૮૦

📌 વિભાગવાર દ્વિગુણિત પ્રશ્નબેંક (MASSIVE DOUBLE QUESTION BANK)

1️⃣ અધ્યયન નિષ્પત્તિ: SC801 - તફાવત અને ભેદ સ્પષ્ટ કરવો

(ગુણભાર: ૩ ગુણના ૨ પ્રશ્નો = કુલ ૬ ગુણ)

નીચેના દરેક પ્રશ્નમાં ૩ થી ૪ સ્પષ્ટ મુદ્દાઓ સાથે તફાવત આપો:

(૧) તફાવત આપો: ખરીફ પાક અને રવી પાક

ખરીફ પાક	રવી પાક
(૧) ચોમાસાની ઋતુમાં (જૂન થી સપ્ટેમ્બર) લેવામાં આવતા પાકને ખરીફ પાક કહે છે.	(૧) શિયાળાની ઋતુમાં (ઓક્ટોબર થી માર્ચ) લેવામાં આવતા પાકને રવી પાક કહે છે.
(૨) આ પાકને ઉગાડવા માટે વધુ પાણી અને ભેજવાળા વાતાવરણની જરૂર પડે છે.	(૨) આ પાકને ઉગાડવા માટે ઓછું તાપમાન અને શુષ્ક વાતાવરણ અનુકૂળ રહે છે.
(૩) ઉદાહરણ: ડાંગર, મકાઈ, સોયાબીન, મગફળી, કપાસ.	(૩) ઉદાહરણ: ઘઉં, ચણા, સરસવ, રાઈ, અળસી, વટાણા.

(૨) તફાવત આપો: કુદરતી ખાતર અને કૃત્રિમ ખાતર

કુદરતી ખાતર	કૃત્રિમ ખાતર
(૧) કુદરતી ખાતર એ જૈવિક (કુદરતી) પદાર્થ છે, જે છાણ, માનવ નકામા પદાર્થો અને વનસ્પતિના અવશેષોના વિઘટનથી બને છે.	(૧) કૃત્રિમ ખાતર એ અકાર્બનિક ક્ષાર (રાસાયણિક પદાર્થ) છે.
(૨) તે ખેતરમાં જ બનાવી શકાય છે અને જમીનને પુષ્કળ માત્રામાં સેન્દ્રિય પદાર્થો (હ્યુમસ) પૂરા પાડે છે.	(૨) તેનું ઉત્પાદન કારખાનાઓમાં કરવામાં આવે છે અને તે જમીનને સેન્દ્રિય પદાર્થો પૂરા પાડતું નથી.
(૩) તેમાં પોષક તત્વો (નાઇટ્રોજન, ફોસ્ફરસ, પોટેશિયમ) પ્રમાણમાં ઓછી માત્રામાં હોય છે.	(૩) તેમાં નાઇટ્રોજન, ફોસ્ફરસ અને પોટેશિયમ જેવા વનસ્પતિ પોષક તત્વો ભરપૂર માત્રામાં હોય છે.

(૩) તફાવત આપો: લીલ (Algae) અને ફૂગ (Fungi)

લીલ (Algae)	ફૂગ (Fungi)
(૧) લીલ હરિદ્રવ્ય (ક્લોરોફિલ) ધરાવે છે, તેથી તે સ્વયંપોષી છે અને સૂર્યપ્રકાશમાં પોતાનો ખોરાક જાતે બનાવે છે.	(૧) ફૂગ હરિદ્રવ્ય ધરાવતી નથી, તેથી તે વિષમપોષી છે અને ખોરાક માટે અન્ય મૃત કે સડતા પદાર્થો પર આધાર રાખે છે.
(૨) તે મોટે ભાગે જળાશયો, નદીઓ કે ભેજવાળી સપાટી પર લીલા રંગના આવરણ સ્વરૂપે જોવા મળે છે.	(૨) તે વાસી રોટલી, બ્રેડ, ચામડાં કે ભેજવાળા કપડાં પર સફેદ કે કાળા ધાબા સ્વરૂપે ઊગે છે.
(૩) ઉદાહરણ: સ્પાયરોગાયરા, ક્લેમિડોમોનાસ.	(૩) ઉદાહરણ: ઈસ્ટ, મ્યુકર, પેનિસિલિયમ, મશરૂમ.

(૪) તફાવત આપો: એલપીજી (LPG) અને સીએનજી (CNG)

એલપીજી (LPG)	સીએનજી (CNG)
(૧) તેનું પૂરું નામ 'લિક્વિફાઇડ પેટ્રોલિયમ ગેસ' (પ્રવાહીકૃત પેટ્રોલિયમ વાયુ) છે.	(૧) તેનું પૂરું નામ 'કોમ્પ્રેસ્ડ નેચરલ ગેસ' (સંકુચિત કુદરતી વાયુ) છે.
(૨) તેનો મુખ્ય ઘટક બ્યુટેન વાયુ છે.	(૨) તેનો મુખ્ય ઘટક મિથેન વાયુ છે.
(૩) તે મુખ્યત્વે રાંધણગેસ તરીકે ઘરગથ્થુ વપરાશમાં લેવાય છે.	(૩) તે મુખ્યત્વે વાહનોમાં પ્રદૂષણમુક્ત બળતણ તરીકે વપરાય છે.

(૫) તફાવત આપો: વનસ્પતિકોષ અને પ્રાણીકોષ

વનસ્પતિકોષ	પ્રાણીકોષ
(૧) કોષરસપટલની બહારની બાજુએ સખત 'કોષદીવાલ' આવેલી હોય છે.	(૧) તેમાં કોષદીવાલનો અભાવ હોય છે (માત્ર કોષરસપટલ હોય છે).
(૨) તેમાં પ્રકાશસંશ્લેષણ માટે લીલા રંગના 'રંજકકણો' (હરિતકણ) હોય છે.	(૨) તેમાં રંજકકણો (હરિતકણ) હોતા નથી.
(૩) તેમાં એક મોટી કેન્દ્રીય રસધાની હોય છે.	(૩) તેમાં અત્યંત નાની નાની રસધાનીઓ હોય છે.

(૬) તફાવત આપો: અંડપ્રસવી પ્રાણીઓ અને અપત્યપ્રસવી પ્રાણીઓ

અંડપ્રસવી પ્રાણીઓ	અપત્યપ્રસવી પ્રાણીઓ
(૧) જે પ્રાણીઓ ઈંડાં મૂકે છે અને ઈંડાંમાંથી બાળજીવનો જન્મ થાય છે તેને અંડપ્રસવી પ્રાણીઓ કહે છે.	(૧) જે પ્રાણીઓ સીધા જ બચ્ચાંને જન્મ આપે છે તેને અપત્યપ્રસવી પ્રાણીઓ કહે છે.
(૨) તેમાં ગર્ભનો વિકાસ શરીરની બહાર ઈંડાના આવરણમાં થાય છે.	(૨) તેમાં ગર્ભનો સંપૂર્ણ વિકાસ માદા સજીવના ગર્ભાશયની અંદર થાય છે.
(૩) ઉદાહરણ: મરઘી, ગરોળી, દેડકો, પક્ષીઓ, સાપ.	(૩) ઉદાહરણ: મનુષ્ય, ગાય, કૂતરાં, બિલાડી, વાઘ, વહેલ.

(૭) તફાવત આપો: જારક શ્વસન અને અજારક શ્વસન

જારક શ્વસન	અજારક શ્વસન
(૧) આ શ્વસન ઓક્સિજનની હાજરીમાં થાય છે.	(૧) આ શ્વસન ઓક્સિજનની ગેરહાજરીમાં થાય છે.
(૨) તેમાં ગ્લુકોઝનું સંપૂર્ણ દહન થઈ વધુ માત્રામાં ઊર્જા, કાર્બન ડાયોક્સાઈડ અને પાણી ઉત્પન્ન થાય છે.	(૨) તેમાં ગ્લુકોઝનું અપૂર્ણ દહન થઈ ઓછી ઊર્જા, આલ્કોહોલ (કે લેક્ટિક એસિડ) અને કાર્બન ડાયોક્સાઈડ બને છે.
(૩) ઉદાહરણ: મનુષ્ય, પ્રાણીઓ, વનસ્પતિઓ.	(૩) ઉદાહરણ: ઈસ્ટ, કેટલાક બેક્ટેરિયા, આપણા સ્નાયુઓ (કસરત વખતે).

(૮) તફાવત આપો: સંપર્ક બળ અને અસંપર્ક બળ

સંપર્ક બળ	અસંપર્ક બળ
(૧) જે બળ લગાડવા માટે બે પદાર્થો વચ્ચે ભૌતિક સંપર્ક હોવો અનિવાર્ય છે તેને સંપર્ક બળ કહે છે.	(૧) જે બળ બે પદાર્થો વચ્ચે પરસ્પર ભૌતિક સંપર્ક વિના પણ દૂરથી લાગે તેને અસંપર્ક બળ કહે છે.
(૨) ઉદાહરણ: સ્નાયુબળ, ઘર્ષણબળ.	(૨) ઉદાહરણ: ચુંબકીય બળ, સ્થિર વિદ્યુતબળ, ગુરુત્વાકર્ષણબળ.

(૯) તફાવત આપો: શ્રાવ્ય ધ્વનિ અને અશ્રાવ્ય ધ્વનિ

શ્રાવ્ય ધ્વનિ	અશ્રાવ્ય ધ્વનિ
(૧) જે ધ્વનિની આવૃત્તિ ૨૦ Hz થી ૨૦,૦૦૦ Hz ની વચ્ચે હોય તેને શ્રાવ્ય ધ્વનિ કહે છે.	(૧) જે ધ્વનિની આવૃત્તિ ૨૦ Hz કરતાં ઓછી અથવા ૨૦,૦૦૦ Hz કરતાં વધુ હોય તેને અશ્રાવ્ય ધ્વનિ કહે છે.
(૨) મનુષ્યના કાન આ આવૃત્તિવાળો ધ્વનિ સ્પષ્ટ સાંભળી શકે છે.	(૨) મનુષ્યના કાન આ ધ્વનિ સાંભળી શકતા નથી (દેડકા, ચામાચીડિયાં કે કૂતરાં સાંભળી શકે છે).

(૧૦) તફાવત આપો: કોલસો અને કોક

કોલસો	કોક
(૧) તે પૃથ્વીના પેટાળમાંથી મળતું અશ્મિભૂત ઇંધણ છે જે કાળા રંગનો ખડક છે.	(૧) તે કોલસા પર પ્રક્રિયા કરીને મેળવવામાં આવતો સખત, છિદ્રાળુ અને કાળો પદાર્થ છે.
(૨) તેમાં કાર્બન ઉપરાંત અન્ય અશુદ્ધિઓ અને અશ્મિઓ રહેલાં હોય છે.	(૨) તે કાર્બનનું લગભગ ૯૮% શુદ્ધ સ્વરૂપ છે અને તેમાંથી ધુમાડો નીકળતો નથી.

(૧૧) તફાવત આપો: અભયારણ્ય અને રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન

અભયારણ્ય	રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન
(૧) જેમાં વન્યપ્રાણીઓ સુરક્ષિત અને સંરક્ષિત રહે તેવા ચોક્કસ જાતિના પ્રાણીઓ માટે રક્ષિત વિસ્તારને અભયારણ્ય કહે છે.	(૧) જે વિસ્તાર સમગ્ર નિવસનતંત્ર, વનસ્પતિ, વન્યજીવો અને ભૌગોલિક સ્થળોના રક્ષણ માટે અનામત રખાય છે તેને રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન કહે છે.
(૨) અહીં સત્તાવાળાઓની મંજૂરીથી મર્યાદિત માનવ પ્રવૃત્તિઓ (જેમ કે પશુચરાણ કે લાકડાં વીણવા) ની છૂટ હોય છે.	(૨) અહીં કોઈ પણ પ્રકારની માનવ પ્રવૃત્તિ, શિકાર કે પશુચરાણ પર સંપૂર્ણ પ્રતિબંધ હોય છે.
(૩) ઉદાહરણ: બરડા અભયારણ્ય, નળસરોવર પક્ષી અભયારણ્ય.	(૩) ઉદાહરણ: ગીર રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન, વાંસદા રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન.

(૧૨) તફાવત આપો: શુક્રકોષ અને અંડકોષ

શુક્રકોષ	અંડકોષ
(૧) તે નર પ્રજનનકોષ (જનનકોષ) છે, જે પુંકેસર કે નર પ્રજનનઅંગ (શુક્રપિંડ) માં ઉત્પન્ન થાય છે.	(૧) તે માદા પ્રજનનકોષ છે, જે અંડાશયમાં ઉત્પન્ન થાય છે.
(૨) તે અત્યંત સૂક્ષ્મ અને પૂંછડી ધરાવતો હોવાથી ચલિત (ચલ) હોય છે.	(૨) તે શુક્રકોષ કરતાં મોટો અને અચલ (સ્થિર) હોય છે.

(૧૩) તફાવત આપો: આંતરિક ફલન અને બાહ્ય ફલન

આંતરિક ફલન	બાહ્ય ફલન
(૧) શુક્રકોષ અને અંડકોષનું મિલન (ફલન) માદાના શરીરની અંદર થાય છે.	(૧) શુક્રકોષ અને અંડકોષનું મિલન માદાના શરીરની બહાર (પાણી જેવા માધ્યમમાં) થાય છે.
(૨) ગર્ભનો પ્રારંભિક વિકાસ માદા સજીવના ગર્ભાશયમાં થાય છે.	(૨) ગર્ભનો વિકાસ શરીરની બહાર પાણીમાં થાય છે.
(૩) ઉદાહરણ: મનુષ્ય, ગાય, કૂતરાં, મરઘી.	(૩) ઉદાહરણ: દેડકા, માછલી.

(૧૪) તફાવત આપો: થર્મોપ્લાસ્ટિક અને થર્મોસેટિંગ પ્લાસ્ટિક

થર્મોપ્લાસ્ટિક	થર્મોસેટિંગ પ્લાસ્ટિક
(૧) જે પ્લાસ્ટિકને ગરમ કરવાથી સરળતાથી નરમ બની વિકૃત થઈ જાય અને ઈચ્છિત આકારમાં ઢાળી શકાય તેને થર્મોપ્લાસ્ટિક કહે છે.	(૧) જે પ્લાસ્ટિકને એકવાર કોઈ આકારમાં ઢાળ્યા પછી ગરમ કરવાથી પણ નરમ બનતું નથી તેને થર્મોસેટિંગ પ્લાસ્ટિક કહે છે.
(૨) તેને પુનઃચક્રણ (Recycle) કરી શકાય છે.	(૨) તેને પુનઃચક્રણ કરી શકાતું નથી.
(૩) ઉદાહરણ: પોલીથીન, પીવીસી (PVC).	(૩) ઉદાહરણ: બેકેલાઇટ, મેલામાઇન.

(૧૫) તફાવત આપો: ધાતુઓ અને અધાતુઓ (ભૌતિક ગુણધર્મોના આધારે)

ધાતુઓ	અધાતુઓ
(૧) ધાતુઓ સામાન્ય રીતે સખત, ચળકાટવાળી, ટીપી શકાય તેવી અને ખેંચી શકાય તેવી હોય છે.	(૧) અધાતુઓ નરમ, ઝાંખી, તૂટી જાય તેવી (બટકણી) હોય છે.
(૨) તે ઉષ્મા અને વિદ્યુતની સુવાહક હોય છે અને રણકાર ઉત્પન્ન કરે છે.	(૨) તે ઉષ્મા અને વિદ્યુતની અવાહક હોય છે (અપવાદ: ગ્રેફાઇટ) અને રણકાર ઉત્પન્ન કરતી નથી.
(૩) ઉદાહરણ: સોનું, ચાંદી, તાંબું, લોખંડ, એલ્યુમિનિયમ.	(૩) ઉદાહરણ: સલ્ફર, કાર્બન, ફોસ્ફરસ, ઓક્સિજન.

2️⃣ અધ્યયન નિષ્પત્તિ: SC802 - ગુણધર્મો અને લક્ષણોના આધારે વર્ગીકરણ કરવું

(ગુણભાર: ૩ ગુણના ૨ પ્રશ્નો = કુલ ૬ ગુણ)

નીચેના પ્રશ્નોમાં આપેલા ઘટકો કે સજીવોનું માંગ્યા મુજબ સચોટ વર્ગીકરણ કરો:

નીચે આપેલી વનસ્પતિઓના પાકનું 'ખરીફ પાક' અને 'રવી પાક' માં વર્ગીકરણ કરો:
(ઘઉં, ડાંગર, મકાઈ, ચણા, મગફળી, સરસવ, કપાસ, વટાણા, સોયાબીન, રાઈ)
- ખરીફ પાક: ડાંગર, મકાઈ, મગફળી, કપાસ, સોયાબીન.
- રવી પાક: ઘઉં, ચણા, સરસવ, વટાણા, રાઈ.
નીચે આપેલા સૂક્ષ્મજીવોનું 'મિત્રતાપૂર્ણ (ઉપયોગી) સૂક્ષ્મજીવો' અને 'હાનિકારક (રોગકારક) સૂક્ષ્મજીવો' માં વર્ગીકરણ કરો:
(રાઇઝોબિયમ, પ્લાઝમોડિયમ, લેક્ટોબેસિલસ, વિબ્રિયો કોલેરી, ઈસ્ટ, પોલિયો વાયરસ, પેનિસિલિયમ, ટાઇફોઇડ બેક્ટેરિયા)
- ઉપયોગી સૂક્ષ્મજીવો: રાઇઝોબિયમ, લેક્ટોબેસિલસ, ઈસ્ટ, પેનિસિલિયમ.
- હાનિકારક સૂક્ષ્મજીવો: પ્લાઝમોડિયમ, વિબ્રિયો કોલેરી, પોલિયો વાયરસ, ટાઇફોઇડ બેક્ટેરિયા.
નીચે આપેલા કુદરતી સંસાધનોનું 'નવીનીકરણીય (પુનઃપ્રાપ્ય)' અને 'બિનનવીનીકરણીય (પુનઃઅપ્રાપ્ય)' સંસાધનોમાં વર્ગીકરણ કરો:
(સૂર્યપ્રકાશ, ખનીજ કોલસો, પવન, જંગલો, પેટ્રોલિયમ, કુદરતી વાયુ, વનસ્પતિ, કુદરતી યુરેનિયમ)
- નવીનીકરણીય સંસાધનો: સૂર્યપ્રકાશ, પવન, જંગલો, વનસ્પતિ.
- બિનનવીનીકરણીય સંસાધનો: ખનીજ કોલસો, પેટ્રોલિયમ, કુદરતી વાયુ, કુદરતી યુરેનિયમ.
નીચે આપેલી વસ્તુઓનું 'થર્મોપ્લાસ્ટિક' અને 'થર્મોસેટિંગ પ્લાસ્ટિક' માં વર્ગીકરણ કરો:
(પીવીસી પાઇપ, બેકેલાઇટ સ્વિચ, પોલિથીન બેગ, મેલામાઇન ક્રોકરી વાસણો, રમકડાં, કૂકરનો હેન્ડલ)
- થર્મોપ્લાસ્ટિક: પીવીસી પાઇપ, પોલિથીન બેગ, રમકડાં.
- થર્મોસેટિંગ પ્લાસ્ટિક: બેકેલાઇટ સ્વિચ, મેલામાઇન ક્રોકરી વાસણો, કૂકરનો હેન્ડલ.
નીચે આપેલી ધાતુઓ અને અધાતુઓનું 'ઉષ્મા અને વિદ્યુતના સુવાહક' અને 'અવાહક' માં વર્ગીકરણ કરો:
(તાંબાનો તાર, લાકડું, એલ્યુમિનિયમની પટ્ટી, રબર, લોખંડની ખીલી, પ્લાસ્ટિક, સલ્ફરનો ટુકડો, ગ્રેફાઇટ)
- વિદ્યુત/ઉષ્માના સુવાહક: તાંબાનો તાર, એલ્યુમિનિયમની પટ્ટી, લોખંડની ખીલી, ગ્રેફાઇટ.
- વિદ્યુત/ઉષ્માના અવાહક: લાકડું, રબર, પ્લાસ્ટિક, સલ્ફરનો ટુકડો.
નીચે આપેલા પ્રાણીઓનું 'અંડપ્રસવી' અને 'અપત્યપ્રસવી' પ્રાણીઓમાં વર્ગીકરણ કરો:
(મનુષ્ય, મરઘી, ગાય, દેડકો, કૂતરો, ગરોળી, સાપ, વાઘ, પતંગિયું, બિલાડી)
- અંડપ્રસવી પ્રાણીઓ: મરઘી, દેડકો, ગરોળી, સાપ, પતંગિયું.
- અપત્યપ્રસવી પ્રાણીઓ: મનુષ્ય, ગાય, કૂતરો, વાઘ, બિલાડી.
નીચે આપેલા બળોનું 'સંપર્ક બળ' અને 'અસંપર્ક બળ' માં વર્ગીકરણ કરો:
(ચૂંટવું કે ઊંચકવું (સ્નાયુબળ), ચુંબકનું આકર્ષણ, સાઇકલની બ્રેક (ઘર્ષણબળ), કાગળના ટુકડાનું સ્કેલ તરફ આકર્ષાવું (સ્થિર વિદ્યુતબળ), પૃથ્વીનું સફરજનને ખેંચવું (ગુરુત્વાકર્ષણબળ))
- સંપર્ક બળ: સ્નાયુબળ, સાઇકલની બ્રેક (ઘર્ષણબળ).
- અસંપર્ક બળ: ચુંબકનું આકર્ષણ, સ્થિર વિદ્યુતબળ, ગુરુત્વાકર્ષણબળ.
નીચે આપેલા તરંગોનું 'શ્રાવ્ય ધ્વનિ' અને 'અશ્રાવ્ય ધ્વનિ' માં વર્ગીકરણ કરો:
(૧૫ Hz નો ધ્વનિ, ૫૦૦ Hz નો ધ્વનિ, ૫૦,૦૦૦ Hz નો ધ્વનિ, ૨,૦૦૦ Hz નો ધ્વનિ, ૧૦ Hz નો ધ્વનિ, ૩૦,૦૦૦ Hz નો ધ્વનિ)
- શ્રાવ્ય ધ્વનિ: ૫૦૦ Hz નો ધ્વનિ, ૨,૦૦૦ Hz નો ધ્વનિ.
- અશ્રાવ્ય ધ્વનિ: ૧૫ Hz, ૫૦,૦૦૦ Hz, ૧૦ Hz, ૩૦,૦૦૦ Hz.
નીચે આપેલી વનસ્પતિઓનું 'નાશપ્રાય જાતિઓ (Endangered Species)' અને 'સામાન્ય સજીવો' માં વર્ગીકરણ કરો:
(લાયન ટેલ્ડ મેકાક (સિંહ જેવી પૂંછડી ધરાવતો વાંદરો), લીમડો, જંગલી બળદ, ઘઉં, ગીધ, વાંસ, જંગલી કૂતરો)
- નાશપ્રાય જાતિઓ: લાયન ટેલ્ડ મેકાક, જંગલી બળદ, ગીધ, જંગલી કૂતરો.
- સામાન્ય સજીવો: લીમડો, ઘઉં, વાંસ.
નીચે આપેલા પરિવર્તનોનું 'ભૌતિક ફેરફાર' અને 'રાસાયણિક ફેરફાર' માં વર્ગીકરણ કરો:
(બરફનું પીગળવું, કાગળનું સળગવું, લોખંડને કાટ લાગવો, પાણીનું વરાળ બનવું, દૂધમાંથી દહીં બનવું, ચોકનો ભૂકો કરવો)
- ભૌતિક ફેરફાર: બરફનું પીગળવું, પાણીનું વરાળ બનવું, ચોકનો ભૂકો કરવો.
- રાસાયણિક ફેરફાર: કાગળનું સળગવું, લોખંડને કાટ લાગવો, દૂધમાંથી દહીં બનવું.

3️⃣ અધ્યયન નિષ્પત્તિ: SC803 - પ્રયોગો, પ્રવૃત્તિઓ અને સરળ તપાસ હાથ ધરવી

(ગુણભાર: પ્રયોગ વર્ણવો - ૫ ગુણ + પ્રવૃત્તિ/તપાસ - ૫ ગુણ = કુલ ૧૦ ગુણ)

(અ) શાસ્ત્રીય પ્રયોગોનું વિગતવાર વર્ણન (હેતુ, સાધનો, પદ્ધતિ, અવલોકન અને તારણ):

(૧) પ્રયોગ ૧: દહન માટે હવામાંનો ઓક્સિજન વાયુ અનિવાર્ય છે તે સાબિત કરતો પ્રયોગ વર્ણવો.

હેતુ: સળગવા (દહન) ની ક્રિયા માટે ઓક્સિજન વાયુ જરૂરી છે તેની ખાતરી કરવી.
સાધનો-પદાર્થો: સળગતી મીણબત્તી, કાચનો ગ્લાસ, ટેબલ, દીવાસળી.
પદ્ધતિ:
1. ટેબલ પર સળગતી મીણબત્તી ખુલ્લી હવામાં મૂકો. મીણબત્તી જ્યોત સાથે સળગતી રહે છે.
2. હવે સળગતી મીણબત્તી પર કાચનો ગ્લાસ ઊંધો ઢાંકી દો જેથી બહારથી હવાની અવરજવર બંધ થઈ જાય.
3. થોડીક ક્ષણો માટે ગ્લાસની અંદરની મીણબત્તીની જ્યોતનું ધ્યાનપૂર્વક અવલોકન કરો.
અવલોકન: કાચનો ગ્લાસ ઢાંકતા જ થોડીવારમાં મીણબત્તી ધુમાડો આપીને બુઝાઈ જાય છે.
તારણ: ગ્લાસમાં રહેલો મર્યાદિત ઓક્સિજન વપરાઈ જતાં દહન અટકે છે. આમ, દહન માટે ઓક્સિજન અનિવાર્ય છે.

(૨) પ્રયોગ ૨: પ્રવાહી પાત્રની દીવાલો પર અને તળિયે સમાન ઊંડાઈએ સમાન દબાણ લગાડે છે તે દર્શાવતો પ્રયોગ વર્ણવો.

હેતુ: પ્રવાહી દ્વારા પાત્રની દીવાલો પર લાગતા દબાણની ચકાસણી કરવી.
સાધનો-પદાર્થો: પ્લાસ્ટિકની ખાલી બોટલ, ટાંકણી, પાણી.
પદ્ધતિ:
1. પ્લાસ્ટિકની એક નળાકાર બોટલ લો.
2. બોટલના તળિયાથી એકસરખી ઊંચાઈ પર ચારેય દિશામાં ટાંકણી વડે એક સરખાં છિદ્રો કરો.
3. હવે બોટલમાં ઝડપથી ઉપર સુધી પાણી ભરો અને છિદ્રોમાંથી બહાર આવતી પાણીની ધાર જુઓ.
અવલોકન: ચારેય છિદ્રોમાંથી નીકળતી પાણીની ધાર બોટલથી એકસરખા અંતરે જમીન પર પડે છે.
તારણ: પ્રવાહી પાત્રની દીવાલો પર સમાન ઊંડાઈએ એકસરખું (સમાન) દબાણ લગાડે છે.

(૩) પ્રયોગ ૩: ઈસ્ટ (Yeast) ની શ્વસન ક્રિયા દ્વારા આથવણ (Fermentation) માં કાર્બન ડાયોક્સાઈડ (CO₂) વાયુ મુક્ત થાય છે તે દર્શાવતો પ્રયોગ.

હેતુ: ઈસ્ટ દ્વારા શર્કરાના આથવણથી CO₂ વાયુ ઉત્પન્ન થાય છે તે સાબિત કરવું.
સાધનો-પદાર્થો: મેંદો કે ઘઉંનો લોટ, ખાંડ, ઈસ્ટ પાવડર, નવશેકું પાણી, વાસણ.
પદ્ધતિ:
1. એક વાસણમાં અડધો કિલો લોટ લઈ તેમાં બે ચમચી ખાંડ અને થોડું નવશેકું પાણી ઉમેરો.
2. તેમાં અડધી ચમચી ઈસ્ટ પાવડર ઉમેરીને લોટને સરસ રીતે ગુંધીને કણક બનાવો.
3. આ કણકને બે કલાક માટે હૂંફાળી જગ્યા પર ઢાંકીને રાખી મૂકો અને પછી અવલોકન કરો.
અવલોકન: લોટની કણક ફુલાઈને કદમાં બે ગણી મોટી થઈ જાય છે.
તારણ: ઈસ્ટ ઝડપથી ગુણન પામે છે અને શ્વસન દરમિયાન કાર્બન ડાયોક્સાઈડ વાયુ મુક્ત કરે છે. વાયુના પરપોટા લોટના કણકમાં ભરાઈ જતાં તેનું કદ વધે છે (બેકિંગ ઉદ્યોગનો પાયો).

(૪) પ્રયોગ ૪: કાગળનો કપ બનાવી તેમાં પાણી ભરી ગરમ કરવા છતાં કાગળ સળગતો નથી તે દર્શાવતો પ્રયોગ.

હેતુ: કાગળનું જ્વલનબિંદુ ન પહોંચવાને લીધે તે ગરમ પાણી ધરાવતો હોવાથી સળગતો નથી તે દર્શાવવું.
સાધનો-પદાર્થો: કાગળના બે કપ, મીણબત્તી, પાણી, ત્રિપાઈ.
પદ્ધતિ:
1. કાગળ વાળીને બે કપ બનાવો. એક કપ ખાલી રાખો અને બીજા કપમાં અડધું પાણી ભરો.
2. બંને કપને અલગ અલગ સળગતી મીણબત્તીની જ્યોત પર ગરમ કરો.
અવલોકન: ખાલી કાગળનો કપ તુરંત જ સળગી ઊઠે છે, જ્યારે પાણી ભરેલો કાગળનો કપ સળગતો નથી પણ અંદરનું પાણી ગરમ થાય છે.
તારણ: પાણી ભરેલા કપને અપાતી ઉષ્મા ઉષ્માવહન દ્વારા પાણીને મળે છે. પરિણામે કાગળનું તાપમાન તેના જ્વલનબિંદુ સુધી પહોંચતું નથી, તેથી તે સળગતો નથી.

(૫) પ્રયોગ ૫: તાંબાની પટ્ટી અને કોપર સલ્ફેટના દ્રાવણ વડે વિદ્યુતઢોળ (Electroplating) ચઢાવવાની પ્રક્રિયા દર્શાવતો પ્રયોગ.

હેતુ: વિદ્યુતપ્રવાહની રાસાયણિક અસર દ્વારા તાંબાનું પડ ચઢાવવું (ઇલેક્ટ્રોપ્લેટિંગ).
સાધનો-પદાર્થો: તાંબાની બે પટ્ટીઓ, કોપર સલ્ફેટનું દ્રાવણ, બીકર, બેટરી, વાયર.
પદ્ધતિ:
1. બીકરમાં ૨૫૦ મિલી નિશ્યંદિત પાણી લઈ તેમાં બે ચમચી કોપર સલ્ફેટ ઓગાળો.
2. દ્રાવણને વધુ વાહક બનાવવા તેમાં મંદ સલ્ફ્યુરિક એસિડના થોડાં ટીપાં ઉમેરો.
3. તાંબાની બે સફાઈ કરેલી પટ્ટીઓને બેટરીના ધન (+) અને ઋણ (-) ધ્રુવો સાથે જોડી દ્રાવણમાં ડૂબાડો. ૧૫ મિનિટ વિદ્યુતપ્રવાહ પસાર કરો.
અવલોકન: બેટરીના ઋણ ધ્રુવ સાથે જોડાયેલી તાંબાની પટ્ટી પર રાતા-ભૂરા રંગનું તાંબાનું પાતળું આપોઆપ સ્તર (પડ) જમા થાય છે.
તારણ: વિદ્યુતપ્રવાહ પસાર થતાં કોપર સલ્ફેટનું વિઘટન થઈ કોપર ઋણ ધ્રુવ તરફ આકર્ષાઈને જમા થાય છે.

(૬) પ્રયોગ ૬: સપાટીના પ્રકાર (લીસી કે ખરબચડી) બદલાતાં ઘર્ષણબળના પ્રમાણમાં થતો ફેરફાર ચકાસવાનો પ્રયોગ.

હેતુ: ખરબચડી સપાટી પર ઘર્ષણબળ વધુ અને લીસી સપાટી પર ઘર્ષણબળ ઓછું હોય છે તે સાબિત કરવું.
સાધનો-પદાર્થો: ઢાળવાળું પાટિયું, સેલ (પાવર), કાચ, રેતી/કાપડ, લીસો કાગળ.
પદ્ધતિ:
1. ટેબલ પર ઢાળવાળું પાટિયું ગોઠવી તેના પરથી એક નાનો સેલ મુક્ત રીતે ગબડવા દો અને સેલ ટેબલ પર કેટલી દૂર જાય છે તે અંતર માપો.
2. હવે ટેબલ પર કાપડ કે રેતી પથારીને સેલને એ જ ઢાળ પરથી ગબડાવી અંતર માપો.
3. ટેબલ પર કાચ પથારીને સેલ ગબડાવી અંતર માપો.
અવલોકન: કાચ (લીસી સપાટી) પર સેલ સૌથી વધુ દૂર જાય છે, જ્યારે રેતી/કાપડ (ખરબચડી સપાટી) પર સેલ બહુ ઓછું અંતર કાપી અટકી જાય છે.
તારણ: લીસી સપાટી પર ઘર્ષણબળ ઓછું હોય છે અને ખરબચડી સપાટી પર ઘર્ષણબળ વધુ હોય છે.

(૭) પ્રયોગ ૭: ધ્વનિ શૂન્યાવકાશમાં પ્રસરી શકતો નથી અને તેના પ્રસરણ માટે માધ્યમ અનિવાર્ય છે તે સાબિત કરતો પ્રયોગ.

હેતુ: ધ્વનિના પ્રસરણ માટે ભૌતિક માધ્યમ (હવા) ની જરૂરિયાત સાબિત કરવી.
સાધનો-પદાર્થો: કાચનો સૂકો ગ્લાસ, મોબાઇલ ફોન, મોં.
પદ્ધતિ:
1. કાચના ગ્લાસમાં મોબાઇલ ફોન મૂકી બીજા ફોનથી રીંગ વગાડો. રીંગનો અવાજ સ્પષ્ટ સંભળાય છે.
2. હવે ગ્લાસની કિનારીને તમારા બંને હાથ વડે પકડી મોં વડે ગ્લાસની અંદરની હવા બહાર ચૂસી લો અને એ જ સમયે રીંગ વગાડો.
અવલોકન: ગ્લાસમાંથી હવા ચૂસી લેતાં જ રીંગનો અવાજ અત્યંત ધીમો (અસ્પષ્ટ) થઈ જાય છે.
તારણ: ધ્વનિ શૂન્યાવકાશમાં પ્રસરી શકતો નથી. ધ્વનિ પ્રસરણ માટે હવા જેવા માધ્યમની હાજરી અનિવાર્ય છે.

(૮) પ્રયોગ ૮: વાવણી માટે ક્ષતિગ્રસ્ત (બગડેલા) બીજમાંથી તંદુરસ્ત શ્રેષ્ઠ બીજ અલગ કરવાની પદ્ધતિનો પ્રયોગ.

હેતુ: પાણીની મદદથી વાવણી યોગ્ય ઉત્તમ બીજ તારવવા.
સાધનો-પદાર્થો: પાણી ભરેલું બીકર, ઘઉં કે ચણાના બીજ.
પદ્ધતિ:
1. એક બીકરમાં અડધે સુધી પાણી ભરો.
2. તેમાં એક મુઠ્ઠી ઘઉંના બીજ ઉમેરીને ચમચી વડે બરાબર હલાવો.
3. તેને થોડીવાર સ્થિર રાખી બીકરના તળિયાનું અને ઉપરની સપાટીનું અવલોકન કરો.
અવલોકન: પોલા, કીટકોથી બગડેલા અને ક્ષતિગ્રસ્ત બીજ હલકા હોવાથી પાણીની ઉપર તરે છે, જ્યારે સક્ષમ અને ભરેલા તંદુરસ્ત બીજ પાણીના તળિયે બેસી જાય છે.
તારણ: ક્ષતિગ્રસ્ત બીજને પાણીમાં ડૂબાડીને તંદુરસ્ત બીજથી સહેલાઈથી અલગ કરી શકાય છે.

(બ) વ્યવહારિક તપાસ અને પ્રવૃત્તિઓ (૫ ગુણ):

સુકા વાળમાં પ્લાસ્ટિકની કાંસકી ફેરવીને કાગળના નાના ટુકડા નજીક લાવતાં શું થાય છે? કયું બળ કામ કરે છે તે તપાસો.
- પ્લાસ્ટિકની કાંસકીને સુકા વાળમાં ઘસવાથી તે વિદ્યુતભારિત બને છે. આ કાંસકીને કાગળના નાનકડા ટુકડા નજીક લાવતાં તે કાગળના ટુકડાને પોતાની તરફ આકર્ષી લે છે. આ પ્રવૃત્તિમાં સ્થિર વિદ્યુતબળ (અસંપર્ક બળ) કામ કરે છે.

4️⃣ અધ્યયન નિષ્પત્તિ: SC804 - પ્રક્રિયાઓ અને ઘટનાઓને વૈજ્ઞાનિક કારણો સાથે જોડવી

(ગુણભાર: વૈજ્ઞાનિક કારણો આપો - ૪ પ્રશ્નો x ૩ ગુણ = કુલ ૧૨ ગુણ)

નીચેના વિજ્ઞાન આધારિત પ્રશ્નોના કટોકટી અને વ્યવહારિક કારણો આપો:

ખેડૂત પાક વાવતા પહેલા જમીનને ખેડે છે (પોચી બનાવે છે) - વૈજ્ઞાનિક કારણ આપો.
ઉત્તર: જમીનને ખેડવાથી નીચેની માટી ઉપર આવે છે અને પોચી બને છે. પોચી માટીમાં છોડના મૂળ ઊંડે સુધી જઈ શકે છે અને શ્વસન માટે હવાની મુક્ત અવરજવર થાય છે. વળી પોચી માટીમાં અળસિયા અને સૂક્ષ્મજીવોની વૃદ્ધિ થાય છે જે જમીનમાં સેન્દ્રિય પદાર્થો (હ્યુમસ) ઉમેરે છે, આથી ખેડૂત વાવણી પહેલાં જમીન ખેડે છે.
સોડિયમ અને પોટેશિયમ ધાતુને કેરોસીનમાં રાખવામાં આવે છે - વૈજ્ઞાનિક કારણ આપો.
ઉત્તર: સોડિયમ અને પોટેશિયમ અત્યંત સક્રિય ધાતુઓ છે. તે હવામાંના ઓક્સિજન અને ભેજ સાથે તીવ્ર પ્રક્રિયા કરી ધડાકા સાથે સળગી ઊઠે છે. કેરોસીન સાથે તે કોઈ પ્રક્રિયા કરતી નથી અને કેરોસીન કરતાં ભારે હોવાથી તળિયે બેસી રહે છે. હવા સાથેનો સંપર્ક તોડવા તેમને કેરોસીનમાં રાખવામાં આવે છે.
ફેક્ટરીઓ કે મકાનોમાં પેટ્રોલ કે વિદ્યુતથી લાગેલી આગને હોલવવા પાણીનો ઉપયોગ કરવો ભયાનક છે - વૈજ્ઞાનિક કારણ આપો.
ઉત્તર: (૧) વિદ્યુતના સાધનોમાં આગ લાગી હોય ત્યારે પાણી વિદ્યુતનું સુવાહક હોવાથી આગ હોલવનાર વ્યક્તિને ભયાનક વીજઆંચકો (ઈલેક્ટ્રિક શોક) લાગી શકે છે. (૨) પેટ્રોલ પાણી કરતાં હલકું હોવાથી પાણીની ઉપર તરે છે અને સળગતું રહે છે જેથી આગ વધુ ફેલાય છે. આથી કાર્બન ડાયોક્સાઈડ (CO₂) અગ્નિશામક વાપરવો જોઈએ.
વિદ્યુતકોષ કે બેટરીથી ચાલતા ટેસ્ટરમાં બલ્બના બદલે LED (લાઇટ એમિટિંગ ડાયોડ) નો ઉપયોગ વધુ હિતાવહ છે - વૈજ્ઞાનિક કારણ આપો.
ઉત્તર: મંદ વિદ્યુતપ્રવાહ ધરાવતા પ્રવાહીના પરીક્ષણ વખતે સામાન્ય ફિલામેન્ટવાળો બલ્બ ગરમ થઈને પ્રકાશિત થવા જેટલો વિદ્યુતપ્રવાહ મેળવી શકતો નથી. જ્યારે LED અત્યંત નબળા કે અત્યંત મંદ વિદ્યુતપ્રવાહથી પણ સહેલાઈથી પ્રકાશિત થઈ શકે છે. આથી ટેસ્ટરમાં LED વાપરવું શ્રેષ્ઠ છે.
વાહનોના ટાયરોની સપાટી પર ચોક્કસ ખાંચાઓ (ટ્રેડ્સ) રાખવામાં આવે છે - વૈજ્ઞાનિક કારણ આપો.
ઉત્તર: ટાયર પરના ખાંચાઓ રસ્તા અને ટાયરની વચ્ચેનું ઘર્ષણબળ વધારે છે. ઘર્ષણ વધવાથી વાહન રસ્તા પર લપસી પડતું નથી અને બ્રેક મારતાં જ સલામત રીતે રોકાઈ જાય છે. આથી ટાયરને ખાંચાવાળા બનાવવામાં આવે છે.
શિયાળામાં રેશમી કે ઊનનું ક્રાંતિકારી સ્વેટર બોડી પરથી ઉતારતી વખતે તડતડ અવાજ થાય છે અને તણખા દેખાય છે - વૈજ્ઞાનિક કારણ આપો.
ઉત્તર: સ્વેટર અને શરીરના વાળ કે કાપડ વચ્ચે ઘર્ષણ થવાથી વીજભાર (સ્થિર વિદ્યુત) ઉત્પન્ન થાય છે. આ અસમાન વીજભારોનું હવામાં વિસર્જન (ડિસ્ચાર્જ) થવાને લીધે તણખા અને તડતડ અવાજ પેદા થાય છે.
દરિયાઈ માછલીઓ અને દેડકાં એકસાથે સેંકડો ઈંડાં મૂકે છે - વૈજ્ઞાનિક કારણ આપો.
ઉત્તર: દરિયાઈ માછલીઓ અને દેડકામાં બાહ્ય ફલન થાય છે. પાણીના વહેણ, પવન અને અન્ય હિંસક પ્રાણીઓના કારણે અસંખ્ય ઈંડાં અને શુક્રકોષો નાશ પામે છે. સેંકડો ઈંડાંમાંથી માત્ર થોડાક જ ફલન પામીને નવો જીવ બની શકે છે, જેથી પ્રજાતિનું અસ્તિત્વ ટકી રહે તે માટે તેઓ પુષ્કળ ઈંડાં મૂકે છે.
થર્મોસ ફ્લાસ્ક કે વાહનોના એન્જિનમાં ગ્રીસ/ઓઇલ (સ્નિગ્ધ પદાર્થ) વાપરવામાં આવે છે - વૈજ્ઞાનિક કારણ આપો.
ઉત્તર: વાહનોના ફરતા ભાગો વચ્ચે ગ્રીસ કે ઓઇલ લગાવવાથી બે સપાટીઓ વચ્ચે પાતળું સ્તર બને છે, જેથી ઘર્ષણ ઘટે છે, ભાગો ઘસાઈ જતા અટકે છે અને ગરમી ઓછી ઉત્પન્ન થાય છે જેથી એન્જિનની કાર્યક્ષમતા વધે છે.
લોખંડના પુલ અને વાહનો પર ઝિંક ધાતુનું પડ (ગેલ્વેનાઇઝેશન) ચઢાવવામાં આવે છે - વૈજ્ઞાનિક કારણ આપો.
ઉત્તર: લોખંડ ભેજ અને ઓક્સિજનના સંપર્કમાં આવતાં કાટ લાગે છે અને કટાાઈને તૂટી જાય છે. ઝિંક ધાતુ હવા અને ભેજ સામે પ્રતિકાર કરે છે, જેથી લોખંડ પર ઝિંકનું પડ ચઢાવવાથી લોખંડ કાટ લાગવાથી બચી જાય છે અને તેનું આયુષ્ય વધે છે.
વાતાવરણમાં કુદરતી વાયુ તરીકે CNG નો ઉપયોગ પ્રદૂષણ રોકવા માટે શ્રેષ્ઠ માનવામાં આવે છે - વૈજ્ઞાનિક કારણ આપો.
ઉત્તર: CNG નું સંપૂર્ણ દહન થાય છે અને તેમાંથી બહુ જ ઓછો ધુમાડો કે ઝેરી વાયુઓ (જેવા કે કાર્બન મોનોક્સાઇડ કે સલ્ફર) ઉત્પન્ન થતા નથી. વળી તે દહન પછી કોઈ કચરો કે રાખ બાકી રાખતો નથી, આથી તે સ્વચ્છ ઇંધણ છે.

5️⃣ અધ્યયન નિષ્પત્તિ: SC805 - પ્રક્રિયાઓ, ઘટનાઓ, સંકલ્પનાઓ અને હેતુલક્ષી પ્રશ્નોની સમજ

(ગુણભાર: ટૂંક નોંધ - ૩, સંકલ્પના - ૪, હેતુલક્ષી - ૭ = કુલ ૧૪ ગુણ)

(અ) ઉદાહરણ સહિત ટૂંક નોંધ અને સંકલ્પનાઓ સ્પષ્ટ કરો:

ટૂંક નોંધ લખો: નાઇટ્રોજન ચક્ર (Nitrogen Cycle).
ઉત્તર: વાતાવરણમાં ૭૮% નાઇટ્રોજન વાયુ છે, જેને સજીવો સીધો વાપરી શકતા નથી. વાતાવરણીય વીજળીના ચમકારા અને વનસ્પતિના મૂળમાં રહેલા રાઇઝોબિયમ બેક્ટેરિયા તથા નીલહરિત લીલ વાતાવરણના નાઇટ્રોજનનું ક્ષારમાં સ્થાપન કરે છે. આ ક્ષારો વનસ્પતિ શોષી પ્રોટીન બનાવે છે. વનસ્પતિ ખાનારા પ્રાણીઓમાંથી આ નાઇટ્રોજન સજીવોના શરીરમાં જાય છે. પ્રાણીઓના ઉત્સર્જન પદાર્થો અને મૃતદેહોના વિઘટનથી બેક્ટેરિયા ફરીથી નાઇટ્રોજન વાયુ મુક્ત કરી વાતાવરણમાં ભેળવે છે. આમ વાતાવરણમાં નાઇટ્રોજનનું પ્રમાણ જળવાઈ રહે છે.
સંકલ્પના સ્પષ્ટ કરો: (૧) ઇલેક્ટ્રોપ્લેટિંગ (વિદ્યુતઢોળ), (૨) કેલરી મૂલ્ય (Calorific Value).
ઉત્તર (૧) ઇલેક્ટ્રોપ્લેટિંગ: વિદ્યુતપ્રવાહના વહન દ્વારા કોઈ એક ધાતુ પર બીજી મનપસંદ ધાતુનું પાતળું રક્ષણાત્મક પડ ચઢાવવાની રાસાયણિક પ્રક્રિયાને ઇલેક્ટ્રોપ્લેટિંગ કહે છે. (દા.ત. લોખંડ પર ક્રોમિયમ કે ઝિંકનો ઢોળ ચઢાવવો).
ઉત્તર (૨) કેલરી મૂલ્ય: ૧ કિલોગ્રામ બળતણના સંપૂર્ણ દહનથી ઉત્પન્ન થતી ઉષ્મા ઊર્જાના જથ્થાને તે બળતણનું કેલરી મૂલ્ય કહે છે. તેનો એકમ કિલોજૂલ પ્રતિ કિગ્રા (kJ/kg) છે.
સંકલ્પના સ્પષ્ટ કરો: (૧) રેડ ડેટા બુક, (૨) કાયાંતરણ (Metamorphosis).
ઉત્તર (૧) રેડ ડેટા બુક: નાશપ્રાય (અસ્તિત્વના જોખમ હેઠળની) વનસ્પતિઓ અને પ્રાણીઓની જાતિઓની સત્તાવાર યાદી અને વિગતો ધરાવતા આંતરરાષ્ટ્રીય પુસ્તકને 'રેડ ડેટા બુક' કહે છે.
ઉત્તર (૨) કાયાંતરણ: બાળજીવ (લાર્વા/ટેડપોલ) માંથી અજાયબ ફેરફારો થઈને પુખ્ત પ્રાણીમાં રૂપાંતર પામવાની જટિલ પ્રક્રિયાને કાયાંતરણ કહે છે (દા.ત. દેડકાનું ટેડપોલમાંથી પુખ્ત દેડકો બનવું).

(બ) બહુવિકલ્પ પ્રશ્નો (MCQs):

(૧) પાક વાવતી વખતે બીજ વચ્ચે યોગ્ય અંતર રાખવાથી શું ફાયદો થાય છે?
(A) સૂર્યપ્રકાશ, પાણી અને પોષક તત્વો પૂરતા પ્રમાણમાં મળે છે (B) બીજ ઊંડે જતું નથી (C) નીંદણ થતું નથી (D) લણણી ઝડપી થાય છે
ઉત્તર: (A) સૂર્યપ્રકાશ, પાણી અને પોષક તત્વો પૂરતા પ્રમાણમાં મળે છે
(૨) દૂધને ૭૦ ડિગ્રી સેલ્સિયસ તાપમાને ૧૫ થી ૩૦ સેકન્ડ ગરમ કરી અચાનક ઠંડું કરીને બેક્ટેરિયા મુક્ત કરવાની પ્રક્રિયાને શું કહે છે?
(A) આથવણ (B) પાશ્ચરાઇઝેશન (C) નાઇટ્રોજન સ્થાપન (D) નિર્જળીકરણ
ઉત્તર: (B) પાશ્ચરાઇઝેશન (શોધક: લુઈ પાશ્ચર)
(૩) પેટ્રોલિયમમાંથી તેના વિવિધ ઘટકોને અલગ કરવાની પ્રક્રિયાને શું કહે છે?
(A) કાર્બોનાઇઝેશન (B) શુદ્ધિકરણ (Refining) (C) દહન (D) સ્ફટિકીકરણ
ઉત્તર: (B) શુદ્ધિકરણ (Refining)
(૪) મીણબત્તીની જ્યોતનો કયો વિસ્તાર સૌથી વધુ ગરમ (સંપૂર્ણ દહનવાળો) હોય છે?
(A) અંદરનો કાળો વિસ્તાર (B) મધ્યનો પીળો વિસ્તાર (C) બહારનો ભૂરો (વાદળી) વિસ્તાર (D) તળિયાનો ભાગ
ઉત્તર: (C) બહારનો ભૂરો (વાદળી) વિસ્તાર
(૫) મનુષ્યમાં ફલનની ક્રિયા માદા પ્રજનનતંત્રના કયા અંગમાં થાય છે?
(A) ગર્ભાશય (B) અંડવાહિની (ફાલોપિયન ટ્યુબ) (C) અંડાશય (D) યોનિમાર્ગ
ઉત્તર: (B) અંડવાહિની (ફાલોપિયન ટ્યુબ)
(૬) નીચેનામાંથી કયું અસંપર્ક બળનું ઉદાહરણ છે?
(A) ઘર્ષણબળ (B) સ્નાયુબળ (C) ગુરુત્વાકર્ષણબળ (D) ધક્કો મારવો
ઉત્તર: (C) ગુરુત્વાકર્ષણબળ
(૭) બળનો એસ.આઈ. (SI) એકમ કયો છે?
(A) પાસ્કલ (B) ન્યૂટન (N) (C) જૂલ (D) હર્ટ્ઝ
ઉત્તર: (B) ન્યૂટન (N)

(ક) યોગ્ય શબ્દો વડે ખાલી જગ્યા પૂરો:

(૧) એક જ જાતના છોડને કોઈ એક સ્થાને મોટા પાયે ઉગાડવામાં આવે તો તેને પાક (Crop) કહે છે.
(૨) મેલેરિયા રોગ ફેલાવતા પ્લાઝમોડિયમ પરોપજીવીનું વાહક એનોફિલિસ માદા મચ્છર છે.
(૩) મૃત વનસ્પતિનું ધીમા પરિવર્તન દ્વારા કોલસામાં રૂપાંતર થવાની પ્રક્રિયાને કાર્બોનાઇઝેશન કહે છે.
(૪) જે તાપમાને પદાર્થ સળગવાની શરૂઆત કરે છે તે તાપમાનને તેનું જ્વલનબિંદુ કહે છે.
(૫) એક જંગલમાંથી નાશ પામેલી વનસ્પતિની જગ્યાએ નવા વૃક્ષો વાવવાની ક્રિયાને પુનઃવનીકરણ કહે છે.
(૬) મનુષ્યના ફલિત અંડકોષને યુગ્મનજ (Zygote) કહેવામાં આવે છે.
(૭) એકમ ક્ષેત્રફળ પર લાગતા બળને દબાણ (Pressure) કહે છે.

૬️⃣ અધ્યયન નિષ્પત્તિ: SC806 - રાસાયણિક પ્રક્રિયાઓ અને શબ્દ-સમીકરણો

(ગુણભાર: ૨ પ્રશ્નો x ૩ ગુણ = કુલ ૬ ગુણ)

રાસાયણિક પ્રક્રિયાઓ આકૃતિ/શબ્દ-સમીકરણ સાથે વિગતે સમજાવો:

ધાતુઓની ઓક્સિજન સાથેની પ્રક્રિયા અને તેની નીપજની પ્રકૃતિ (એસિડિક કે બેઝિક) શબ્દ-સમીકરણ સાથે સમજાવો.
પ્રક્રિયા વિગત: મેગ્નેશિયમની પટ્ટીને હવામાં સળગાવતાં તે ઝળહળતી સફેદ જ્યોતથી સળગીને મેગ્નેશિયમ ઓક્સાઇડની સફેદ રાખ આપે છે. આ રાખને પાણીમાં ઓગાળતાં મેગ્નેશિયમ હાઇડ્રોક્સાઇડ બને છે, જે લાલ લિટમસપત્રને ભૂરું બનાવે છે (બેઝિક પ્રકૃતિ).
શબ્દ-સમીકરણો:
મેગ્નેશિયમ (Mg) + ઓક્સિજન (O₂) → મેગ્નેશિયમ ઓક્સાઇડ (MgO)
મેગ્નેશિયમ ઓક્સાઇડ (MgO) + પાણી (H₂O) → મેગ્નેશિયમ હાઇડ્રોક્સાઇડ [Mg(OH)₂]
અધાતુઓની ઓક્સિજન સાથેની પ્રક્રિયા અને સમીકરણ આપો.
પ્રક્રિયા વિગત: સલ્ફર (અધાતુ) ના પાવડરને ગરમ કરી હવામાં સળગાવતાં સલ્ફર ડાયોક્સાઇડ વાયુ બને છે. તેને પાણીમાં ઓગાળતાં સલ્ફ્યુરસ એસિડ બને છે, જે ભૂરા લિટમસપત્રને લાલ બનાવે છે (એસિડિક પ્રકૃતિ).
શબ્દ-સમીકરણો:
સલ્ફર (S) + ઓક્સિજન (O₂) → સલ્ફર ડાયોક્સાઇડ (SO₂)
સલ્ફર ડાયોક્સાઇડ (SO₂) + પાણી (H₂O) → સલ્ફ્યુરસ એસિડ (H₂SO₃)
સોડિયમ ધાતુની પાણી સાથેની તીવ્ર પ્રક્રિયાનું શબ્દ-સમીકરણ આપી સમજાવો.
પ્રક્રિયા વિગત: સોડિયમ ખૂબ જ સક્રિય ધાતુ છે. તે પાણી સાથે અત્યંત તીવ્ર પ્રક્રિયા કરી સોડિયમ હાઇડ્રોક્સાઇડ અને હાઇડ્રોજન વાયુ બનાવે છે અને પુષ્કળ ગરમી ઉત્પન્ન કરે છે.
શબ્દ-સમીકરણ:
સોડિયમ + પાણી → સોડિયમ હાઇડ્રોક્સાઇડ + હાઇડ્રોજન વાયુ + ઉષ્મા

૭️⃣ અધ્યયન નિષ્પત્તિ: SC809 - આકૃતિઓ, ફ્લોચાર્ટ અને મોડેલ નિર્માણ

(ગુણભાર: આકૃતિ/નામનિર્દેશ - ૩ ગુણ + ફ્લોચાર્ટ - ૩ ગુણ = કુલ ૬ ગુણ)

નામાંકિત આકૃતિ દોરો: વનસ્પતિકોષ અને પ્રાણીકોષ.
દોરવાની રીત:
વનસ્પતિકોષ: ચોરસ/ષટ્કોણ આકારની બાહ્ય સખત કોષદીવાલ, કોષરસપટલ, મધ્યમાં એક મોટી રસધાની, હરિતકણ (લીલા ટપકાં) અને બાજુ પર કોષકેન્દ્ર દર્શાવવું.
પ્રાણીકોષ: ગોળાકાર/અનિયમિત કોષરસપટલ, મધ્યમાં મોટું કોષકેન્દ્ર, કોષરસ, અને નાની નાની રસધાનીઓ દર્શાવવી (કોષદીવાલ કે હરિતકણ દર્શાવવા નહિ).
આકૃતિ દોરો: મીણબત્તીની જ્યોતના વિવિધ વિસ્તારો.
ત્રણ મુખ્ય વિસ્તારો દર્શાવો:
૧. સૌથી બહારનો વિસ્તાર: ભૂરો રંગ, સંપૂર્ણ દહનવાળો વિસ્તાર (સૌથી વધુ ગરમ).
૨. મધ્યનો વિસ્તાર: પીળો રંગ, અપૂર્ણ દહનવાળો વિસ્તાર (મધ્યમ ગરમ/પ્રકાશિત).
૩. સૌથી અંદરનો વિસ્તાર: કાળો રંગ, ન સળગેલા મીણની વરાળવાળો વિસ્તાર (સૌથી ઓછો ગરમ).
ફ્લોચાર્ટ રજૂ કરો: મનુષ્યમાં ભ્રૂણ વિકાસ અને બાળજીવનો જન્મ.
ફ્લોચાર્ટ તબક્કાઓ:
નર શુક્રકોષ + માદા અંડકોષ → ફલન (અંડવાહિનીમાં)
↓
યુગ્મનજ (Zygote) નું નિર્માણ
↓
વારંવાર કોષ વિભાજન થી 'ગર્ભ' (Embryo) નું નિર્માણ
↓
ગર્ભાશયની દીવાલ પર સ્થાપન અને અંગોનો વિકાસ 'ભ્રૂણ' (Foetus)
↓
સંપૂર્ણ બાળકનો જન્મ

૮️⃣ અધ્યયન નિષ્પત્તિ: SC811 - દૈનિક જીવનમાં વૈજ્ઞાનિક ખ્યાલોનો ઉપયોગ

(ગુણભાર: વ્યવહારિક ઉપયોગીતા - ૩ પ્રશ્નો x ૩ ગુણ = કુલ ૯ ગુણ)

ઘરમાં વિદ્યુત કે કેમિકલથી લાગેલી આગ વખતે તમે કઈ કઈ સુરક્ષા સાવચેતીઓ રાખશો?
ઉત્તર:
૧. સૌપ્રથમ ઘરની મુખ્ય વીજળીની સ્વિચ (મેઇન સ્વિચ) બંધ કરી દઈશું.
૨. વિદ્યુત કે તેલથી લાગેલી આગ પર ક્યારેય પાણી રેડીશું નહિ, પરંતુ CO₂ અગ્નિશામક નળાકાર વાપરીશું અથવા રેતી પાથરીશું.
૩. તુરંત જ ફાયર બ્રિગેડ (૧૦૧) ને ફોન કરી બોલાવીશું અને ઘરના તમામ સભ્યોને બહાર સુરક્ષિત સ્થળે ખસેડીશું.
ચોમાસામાં વીજળીના તોફાન (ગાજવીજ) વખતે ખુલ્લામાં હોવ તો બચાવ માટે કયા પગલાં લેશો?
ઉત્તર:
૧. ખુલ્લા મેદાનમાં, ઊંચા વૃક્ષો નીચે કે ધાતુના થાંભલા નજીક ક્યારેય ઊભા રહીશું નહિ.
૨. ખુલ્લા વાહનો (જેવા કે બાઇક, ટ્રેક્ટર) પર મુસાફરી અટકાવી બંધ કાર કે મકાનમાં જઈશું.
૩. જો ખુલ્લામાં જ હોવ તો જમીન પર સૂઈ જવાને બદલે બંને હાથ ઘૂંટણ પર રાખીને માથું બંને હાથ વચ્ચે રાખી ટૂંટિયું વાળીને બેસી જઈશું.
રોજિંદા જીવનમાં પ્લાસ્ટિકના ઉપયોગથી થતા પ્રદૂષણને અટકાવવા '4-R' અથવા '5-R' સિદ્ધાંતનો ઉપયોગ કઈ રીતે કરશો?
ઉત્તર:
૧. Reduce (ઘટાડો કરવો): પ્લાસ્ટિકની થેલીઓના બદલે કાપડ કે શણની થેલી વાપરવી.
૨. Reuse (પુનઃઉપયોગ કરવો): પ્લાસ્ટિકના ડબ્બા કે બોટલો ફેંકી દેવાને બદલે ઘરમાં વસ્તુઓ ભરવા વાપરવી.
૩. Recycle (પુનઃચક્રણ કરવું): નકામા થર્મોપ્લાસ્ટિક કચરાને ભંગારવાળાને આપી રિસાયકલ કરાવવું.
૪. Recover (પુનઃપ્રાપ્ત કરવું) & Refuse (ના પાડવી): એકવાર વાપરીને ફેંકી દેવાતા પ્લાસ્ટિકને ના પાડવી.

૯️⃣ અધ્યયન નિષ્પત્તિ: SC813 - પર્યાવરણ રક્ષણ, જૈવવિવિધતા અને સંસાધનોની જાળવણી

(ગુણભાર: પર્યાવરણ જતન - ૩ પ્રશ્નો x ૩ ગુણ = કુલ ૧૧ ગુણ)

વનોનાબૂદી (Deforestation) ના ભયાનક પર્યાવરણીય પરિણામો વર્ણવો.
ઉત્તર:
૧. જંગલો કાપવાથી વાતાવરણમાં કાર્બન ડાયોક્સાઈડ (CO₂) વધે છે, જેથી ગ્લોબલ વોર્મિંગ (પૃથ્વીના તાપમાનમાં વધારો) થાય છે.
૨. જમીનનું ધોવાણ વધે છે અને જમીનની ફળદ્રુપતા ઘટતાં જમીન રણમાં ફેરવાય છે (રણદ્વીપકરણ).
૩. વરસાદનું પ્રમાણ ઘટે છે, દુષ્કાળ પડે છે અને વન્યજીવોના કુદરતી આવાસ નષ્ટ થતાં પ્રાણીઓ લુપ્ત થાય છે.
જૈવવિવિધતા (Biodiversity) એટલે શું? તેનું રક્ષણ કરવા માટે સરકારે કયા રક્ષિત વિસ્તારો જાહેર કર્યા છે?
ઉત્તર:
વ્યાખ્યા: કોઈ ચોક્કસ ભૌગોલિક વિસ્તારમાં જોવા મળતી વિવિધ પ્રકારની વનસ્પતિઓ, પ્રાણીઓ અને સૂક્ષ્મજીવોની વિવિધતાને જૈવવિવિધતા કહે છે.
રક્ષિત વિસ્તારો: (૧) અભયારણ્ય, (૨) રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન, (૩) જૈવાવરણ આરક્ષિત વિસ્તાર (Biosphere Reserve - દા.ત. પંચમઢી).
કાગળ (paper) ની બચત શા માટે કરવી જોઈએ? કાગળ બચાવવાના ૩ રસ્તા આપો.
ઉત્તર:
કારણ: ૧ ટન કાગળ બનાવવા માટે આશરે ૧૭ પૂર્ણ વિકસિત વૃક્ષો કાપવામાં આવે છે. વળી કાગળ બનાવવા પુષ્કળ પાણી અને ઊર્જા વપરાય છે.
બચાવવાના રસ્તા: (૧) કાગળનો બંને બાજુ પુનઃઉપયોગ કરવો, (૨) વપરાયેલા કાગળને રિસાયક્લિંગ માટે આપવો, (૩) ડિજિટલ સાધનોનો વધુ ઉપયોગ કરી કાગળનો બગાડ અટકાવવો.

📌 જોડકાં જોડોના વ્યાપક ૧૫ કોષ્ટકો (કોષ્ટક ૧ થી ૧૫)

કોષ્ટક ૧: સૂક્ષ્મજીવોથી થતા માનવ રોગો અને તેના કારકો (પ્રકરણ ૨)

સ્તંભ 'અ' (માનવ રોગ)	સ્તંભ 'બ' (રોગકારક સૂક્ષ્મજીવ)	ઉત્તરોનું જોડાણ
(૧) ટાઇફોઇડ	(A) વાયરસ	(૧) - (B) બેક્ટેરિયા
(૨) પોલિયો	(B) બેક્ટેરિયા	(૨) - (A) વાયરસ
(૩) મલેરિયા	(C) લીલ	(૩) - (D) પ્રજીવ (પ્લાઝમોડિયમ)
(૪) દાદર (ધાધર)	(D) પ્રજીવ (પ્લાઝમોડિયમ)	(૪) - (E) ફૂગ
	(E) ફૂગ

કોષ્ટક ૨: સાયન્સ શોધો અને તેના મહાન વૈજ્ઞાનિકો (પ્રકરણ ૨/૪)

સ્તંભ 'અ' (વૈજ્ઞાનિક શોધ)	સ્તંભ 'બ' (શોધક વૈજ્ઞાનિક)	ઉત્તરોનું જોડાણ
(૧) શીતળાની રસી	(A) લુઈ પાશ્ચર	(૧) - (C) એડવર્ડ જેનર
(૨) પેનિસિલિન એન્ટિબાયોટિક	(B) રોબર્ટ કોચ	(૨) - (D) એલેક્ઝાન્ડર ફ્લેમિંગ
(૩) આથવણ અને પાશ્ચરાઇઝેશન	(C) એડવર્ડ જેનર	(૩) - (A) લુઈ પાશ્ચર
(૪) એન્થ્રેક્સ બેક્ટેરિયા	(D) એલેક્ઝાન્ડર ફ્લેમિંગ	(૪) - (B) રોબર્ટ કોચ

કોષ્ટક ૩: પેટ્રોલિયમના ઘટકો અને તેના ઉપયોગો (પ્રકરણ ૩)

સ્તંભ 'અ' (પેટ્રોલિયમ ઘટક)	સ્તંભ 'બ' (મુખ્ય ઉપયોગ)	ઉત્તરોનું જોડાણ
(૧) દ્રવીભૂત પેટ્રોલિયમ વાયુ (LPG)	(A) ભારે વાહનો અને જનરેટરનું ઇંધણ	(૧) - (C) ઘરગથ્થુ અને ઉદ્યોગોમાં બળતણ
(૨) કેરોસીન	(B) રસ્તા બનાવવા અને રંગોમાં	(૨) - (D) સ્ટવ અને જેટ પ્લેનનું બળતણ
(૩) ડીઝલ	(C) ઘરગથ્થુ અને ઉદ્યોગોમાં બળતણ	(૩) - (A) ભારે વાહનો અને...
(૪) બીટુમીન	(D) સ્ટવ અને જેટ પ્લેનનું બળતણ	(૪) - (B) રસ્તા બનાવવા...

કોષ્ટક ૪: વિવિધ બળતણ અને તેના કેલરી મૂલ્ય (પ્રકરણ ૪)

સ્તંભ 'અ' (બળતણનો પ્રકાર)	સ્તંભ 'બ' (કેલરી મૂલ્ય kJ/kg)	ઉત્તરોનું જોડાણ
(૧) છાણાં	(A) ૫૫,૦૦૦	(૧) - (C) ૬,૦૦૦ થી ૮,૦૦૦
(૨) એલપીજી (LPG)	(B) ૧,૫૦,૦૦૦ (સૌથી વધુ)	(૨) - (A) ૫૫,૦૦૦
(૩) હાઇડ્રોજન વાયુ	(C) ૬,૦૦૦ થી ૮,૦૦૦	(૩) - (B) ૧,૫૦,૦૦૦
(૪) લાકડું	(D) ૧૭,૦૦૦ થી ૨૨,૦૦૦	(૪) - (D) ૧૭,૦૦૦ થી ૨૨,૦૦૦

કોષ્ટક ૫: જૈવ મંડળ અને રક્ષિત વિસ્તારો (પ્રકરણ ૫)

સ્તંભ 'અ' (રક્ષિત પ્રદેશ)	સ્તંભ 'બ' (વિશેષતા / સ્થળ)	ઉત્તરોનું જોડાણ
(૧) ગીર રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન	(A) પંચમઢી જૈવાવરણ અનામત ક્ષેત્ર	(૧) - (C) એશિયાટીક સિંહ
(૨) બોરી અને સાતપુડા	(B) એકશિંગી ભારતીય ગેંડા	(૨) - (A) પંચમઢી જૈવાવરણ...
(૩) કાઝીરંગા	(C) એશિયાટીક સિંહ	(૩) - (B) એકશિંગી ભારતીય ગેંડા
(૪) નળસરોવર	(D) યાયાવર પ્રવાસી પક્ષીઓ	(૪) - (D) યાયાવર પ્રવાસી પક્ષીઓ

કોષ્ટક ૬: મનુષ્યના પ્રજનન અંગો અને તેના કાર્યો (પ્રકરણ ૬)

સ્તંભ 'અ' (પ્રજનન અંગ)	સ્તંભ 'બ' (મુખ્ય કાર્ય)	ઉત્તરોનું જોડાણ
(૧) શુક્રપિંડ	(A) અંડકોષોનું ઉત્પાદન	(૧) - (C) શુક્રકોષો અને...
(૨) અંડાશય	(B) ગર્ભનું સ્થાપન અને સંપૂર્ણ વિકાસ	(૨) - (A) અંડકોષોનું ઉત્પાદન
(૩) અંડવાહિની	(C) શુક્રકોષો અને ટેસ્ટોસ્ટેરોનનું ઉત્પાદન	(૩) - (D) ફલનની ક્રિયાનું સ્થળ
(૪) ગર્ભાશય	(D) ફલનની ક્રિયાનું સ્થળ	(૪) - (B) ગર્ભનું સ્થાપન...

કોષ્ટક ૭: બળના પ્રકારો અને તેના દૈનિક ઉદાહરણો

સ્તંભ 'અ' (બળનો પ્રકાર)	સ્તંભ 'બ' (વ્યવહારિક ઉદાહરણ)	ઉત્તરોનું જોડાણ
(૧) સ્નાયુબળ	(A) ચુંબક વડે લોખંડની ટાંકણી આકર્ષાવી	(૧) - (C) પાણીથી ભરેલી ડોલ ઊંચકવી
(૨) ઘર્ષણબળ	(B) કાગળના ટુકડાનું પ્લાસ્ટિક સ્કેલ તરફ ચોંટવું	(૨) - (D) ગબડતા દડાની ગતિ ધીમી...
(૩) સ્થિર વિદ્યુતબળ	(C) પાણીથી ભરેલી ડોલ ઊંચકવી	(૩) - (B) કાગળના ટુકડાનું...
(૪) ચુંબકીય બળ	(D) ગબડતા દડાની ગતિ ધીમી પડી અટકી જવી	(૪) - (A) ચુંબક વડે...

કોષ્ટક ૮: ધાતુઓ અને અધાતુઓના દૈનિક ઉપયોગો

સ્તંભ 'અ' (તત્ત્વ)	સ્તંભ 'બ' (મુખ્ય ઉપયોગ)	ઉત્તરોનું જોડાણ
(૧) મર્ક્યુરી (પારો)	(A) પાણીના શુદ્ધિકરણમાં	(૧) - (C) ક્લિનિકલ થર્મોમીટરમાં
(૨) ક્લોરિન	(B) ફટાકડા અને ખાતરો બનાવવામાં	(૨) - (A) પાણીના શુદ્ધિકરણમાં
(૩) એલ્યુમિનિયમ	(C) ક્લિનિકલ થર્મોમીટરમાં	(૩) - (D) રોટી પેક કરવાની વરખ...
(૪) ફોસ્ફરસ / સલ્ફર	(D) રોટી પેક કરવાની વરખ અને વાસણો	(૪) - (B) ફટાકડા અને ખાતરો...

કોષ્ટક ૯: મનુષ્યની આંખના ભાગો અને કાર્યો

સ્તંભ 'અ' (આંખનો ભાગ)	સ્તંભ 'બ' (મુખ્ય કાર્ય)	ઉત્તરોનું જોડાણ
(૧) કીકી (Pupil)	(A) આંખમાં પ્રવેશતા પ્રકાશનું પ્રમાણ નિયંત્રિત કરવું	(૧) - (C) પ્રકાશને આંખની...
(૨) કનીનિકા (Iris)	(B) વસ્તુનું ઉલટું અને વાસ્તવિક પ્રતિબિંબ રચવું	(૨) - (A) આંખમાં પ્રવેશતા...
(૩) નેત્રમણિ (લેન્સ)	(C) પ્રકાશને આંખની અંદર પ્રવેશવા દેવો	(૩) - (B) વસ્તુનું ઉલટું...
(૪) નેત્રપટલ (Retina)	(D) પ્રતિબિંબને સંવેદના ચેતા દ્વારા મગજ સુધી પહોંચાડવું	(૪) - (D) પ્રતિબિંબને સંવેદના...

કોષ્ટક ૧૦: ખેતીના ઓજારો અને તેના ઉપયોગો (પ્રકરણ ૧)

સ્તંભ 'અ' (ખેત ઓજાર)	સ્તંભ 'બ' (મુખ્ય કાર્ય)	ઉત્તરોનું જોડાણ
(૧) હળ	(A) ખેતરમાંથી નકામું નીંદણ દૂર કરવા	(૧) - (C) જમીનને ખેડવા અને...
(૨) વાવણીયો (સિડ ડ્રીલ)	(B) પાકની કાપણી (લણણી) કરવા	(૨) - (D) બીજને સમાન અંતરે...
(૩) ખુરપી / ખરપિયો	(C) જમીનને ખેડવા અને ખાતર ભેળવવા	(૩) - (A) ખેતરમાંથી નકામું...
(૪) દાંતરડું	(D) બીજને સમાન અંતરે અને ઊંડાઈએ વાવવા	(૪) - (B) પાકની કાપણી...

કોષ્ટક ૧૧: પાક રોગો અને તેના કારકો (પ્રકરણ ૨)

સ્તંભ 'અ' (વનસ્પતિ રોગ)	સ્તંભ 'બ' (રોગકારક સૂક્ષ્મજીવ)	ઉત્તરોનું જોડાણ
(૧) સાઇટ્રસ કેન્કર	(A) ફૂગ	(૧) - (B) બેક્ટેરિયા
(૨) ઘઉંનો રસ્ટ	(B) બેક્ટેરિયા	(૨) - (A) ફૂગ
(૩) ભીંડાનો યેલો વેઇન મોઝેક	(C) વાયરસ	(૩) - (C) વાયરસ

કોષ્ટક ૧૨: પ્લાસ્ટિકના પ્રકારો અને બનાવટો

સ્તંભ 'અ' (વસ્તુ)	સ્તંભ 'બ' (પ્લાસ્ટિકનો પ્રકાર)	ઉત્તરોનું જોડાણ
(૧) સ્વિચ અને પ્લગ	(A) મેલામાઇન	(૧) - (B) બેકેલાઇટ
(૨) અગ્નિશામક ગણવેશ	(B) બેકેલાઇટ	(૨) - (A) મેલામાઇન
(૩) નોન-સ્ટિક ફ્રાઇંગ પેન	(C) ટેફલોન	(૩) - (C) ટેફલોન

કોષ્ટક ૧૩: ગ્રહો અને તેની વિશેષતાઓ

સ્તંભ 'અ' (ગ્રહ)	સ્તંભ 'બ' (વિશેષતા)	ઉત્તરોનું જોડાણ
(૧) શુક્ર	(A) સૌથી મોટો ગ્રહ	(૧) - (B) સૌથી તેજસ્વી ગ્રહ...
(૨) મંગળ	(B) સૌથી તેજસ્વી ગ્રહ (સાંજનો તારો)	(૨) - (C) રાતો (લાલ) ગ્રહ
(૩) ગુરુ	(C) રાતો (લાલ) ગ્રહ	(૩) - (A) સૌથી મોટો ગ્રહ

કોષ્ટક ૧૪: ધ્વનિની આવૃત્તિ અને શ્રવણ મર્યાદા

સ્તંભ 'અ' (સજીવ/તરંગ)	સ્તંભ 'બ' (આવૃત્તિ શ્રવણ ક્ષમતા)	ઉત્તરોનું જોડાણ
(૧) મનુષ્ય	(A) ૨૦,૦૦૦ Hz થી વધુ (અલ્ટ્રાસોનિક)	(૧) - (C) ૨૦ Hz થી ૨૦,૦૦૦ Hz
(૨) ચામાચીડિયું	(B) ૨૦ Hz થી ઓછી (ઇન્ફ્રાસોનિક)	(૨) - (A) ૨૦,૦૦૦ Hz થી વધુ...
(૩) હાથી / વહેલ	(C) ૨૦ Hz થી ૨૦,૦૦૦ Hz	(૩) - (B) ૨૦ Hz થી ઓછી...

કોષ્ટક ૧૫: સંસાધન અને સંરક્ષણ નીતિ

સ્તંભ 'અ' (સંસાધન)	સ્તંભ 'બ' (જાળવણીનો ઉપાય)	ઉત્તરોનું જોડાણ
(૧) પાણી	(A) પુનઃવનીકરણ અને વૃક્ષારોપણ	(૧) - (C) ટપક સિંચાઈ અને...
(૨) જંગલો	(B) સૂર્યઊર્જા અને પવનઊર્જાનો વધુ ઉપયોગ	(૨) - (A) પુનઃવનીકરણ અને...
(૩) પેટ્રોલિયમ	(C) ટપક સિંચાઈ અને ચેકડેમ નિર્માણ	(૩) - (B) સૂર્યઊર્જા અને...

💡 શિક્ષક માર્ગદર્શિકા અને પરીક્ષાલક્ષી ટિપ્સ

પ્રયોગો લખવાની શૈલી: વિદ્યાર્થીઓએ પ્રયોગ પૂછાય ત્યારે હેતુ, સાધનો-પદાર્થો, આકૃતિ, પદ્ધતિ, અવલોકન અને તારણ જેવા શિર્ષકો હેઠળ જ સચોટ મુદ્દાસર ઉત્તર લખવો.
તફાવત અને રાસાયણિક સમીકરણો: તફાવતના ઉત્તરો હંમેશા બે સામસામે કોષ્ટક બનાવીને લખવા તેમજ રાસાયણિક પ્રક્રિયાઓમાં પ્રક્રિયકો અને નીપજો વચ્ચે તીર (→) દર્શાવી શબ્દ-સમીકરણ લખવું.
આકૃતિઓ: કોષ અને જ્યોતની આકૃતિઓમાં પેન્સિલનો જ ઉપયોગ કરવો અને અંગોના નામ-નિર્દેશન સ્પષ્ટ કરવા.