ધોરણ ૬: સામાજિક વિજ્ઞાન

સાચો વિકલ્પ: (C) પર્વતો, ઉચ્ચપ્રદેશો અને મેદાનો
સમજૂતી: પૃથ્વી સપાટી પરના મુખ્ય ત્રણ ભૌગોલિક સ્વરૂપો પર્વતો (Mountains), ઉચ્ચપ્રદેશો (Plateaus) અને મેદાનો (Plains) છે, જે તેમની સાપેક્ષ ઊંચાઈ અને ઢોળાવના આધારે નક્કી થાય છે.

સાચો વિકલ્પ: (D) અથર્વવેદ
સમજૂતી: અથર્વવેદના પ્રખ્યાત 'ભૂમિસૂક્ત'માં માતૃભૂમિ પૃથ્વી પ્રત્યે આદર અને કૃતજ્ઞતા દર્શાવીને તેને માતા સમાન ગણવામાં આવી છે.

સાચો વિકલ્પ: (B) તિબેટનો ઉચ્ચપ્રદેશ
સમજૂતી: તિબેટનો ઉચ્ચપ્રદેશ વિશ્વનો સૌથી ઊંચો અને કદમાં અતિ વિશાળ ઉચ્ચપ્રદેશ હોવાથી તેને ભૌગોલિક રીતે 'વિશ્વનું છાપરું' કહેવામાં આવે છે.

સાચો વિકલ્પ: (B) નિક્ષેપ (Sediment)
સમજૂતી: નદીઓ પોતાની સાથે લાવેલા કાંપ, રેતી અને પથ્થરોના બારીક કણોને મેદાની પ્રદેશોમાં ઠાલવે છે, જેને ભૌગોલિક ભાષામાં નિક્ષેપ (Sediment) કહે છે.

સાચો વિકલ્પ: (C) અરવલ્લી
સમજૂતી: ભારતની પશ્ચિમે આવેલી અરવલ્લી પર્વતમાળા એ વિશ્વની સૌથી જૂની પર્વતમાળાઓમાંની એક છે. કરોડો વર્ષોના ઘસારણના કારણે તે આજે અવશિષ્ટ (રેલિક્ટ) અને ગોળાકાર સ્વરૂપે જોવા મળે છે.

સાચો વિકલ્પ: (B) ગંગા
સમજૂતી: ઉત્તર ભારતનું ગંગા નદીનું મેદાન અત્યંત ફળદ્રુપ હોવાથી ત્યાં ખેતી અને ઉદ્યોગોનો વ્યાપક વિકાસ થયો છે, જે આશરે ૪૦ કરોડ વસ્તી ધરાવતો અતિ ગીચ વસવાટવાળો પ્રદેશ છે.

સાચો વિકલ્પ: (B) બચેન્દ્રી પાલ
સમજૂતી: બચેન્દ્રી પાલ ૧૯૮૪માં વિશ્વના સૌથી ઊંચા પર્વત શિખર માઉન્ટ એવરેસ્ટ (૮,૮૪૯ મીટર) પર ચડનાર પ્રથમ ભારતીય મહિલા પર્વતારોહક બન્યા હતા.

સાચો વિકલ્પ: (C) માઉન્ટ કિલીમાન્ઝારો
સમજૂતી: આફ્રિકા ખંડમાં આવેલો માઉન્ટ કિલીમાન્ઝારો એ એક જ્વાળામુખી પર્વત છે, જે કોઈ લાંબી પર્વતમાળા વગર પૂર્વીય આફ્રિકાના મેદાનમાં એકલો (એકાકી પર્વત) ઊભો છે.

સાચો વિકલ્પ: (C) કાળી માટી
સમજૂતી: જ્વાળામુખી ફાટવાને કારણે પૃથ્વીના ગર્ભમાંથી બહાર આવતો બેસાલ્ટિક લાવા ઠંડો થવાથી અત્યંત ફળદ્રુપ એવી કાળી જમીન (Black Cotton Soil) બને છે, જે ભેજ સંગ્રહવાની ક્ષમતા ધરાવે છે.

સાચો વિકલ્પ: (B) ભૂગર્ભજળમાં ઘટાડો
સમજૂતી: અતિશય કૃષિ ઉત્પાદન માટે નિક્ષેપિત મેદાનોમાં બોરવેલ અને કૂવાઓ દ્વારા જે ભૂગર્ભજળ ખેંચવામાં આવે છે તેનાથી ભૂગર્ભજળનું સ્તર ઝડપથી નીચે જઈ રહ્યું છે.

સાચો વિકલ્પ: (A) મેદાનોમાંથી પર્વત તરફ
સમજૂતી: પ્રયાગરાજ એ ગંગાના મેદાનમાં (સમતલ પ્રદેશ) આવેલું છે, જ્યારે અલ્મોડા એ હિમાલયની પર્વતમાળાઓમાં આવેલું હોવાથી હવામાન અને ભૌગોલિક સ્થિતિમાં તીવ્ર બદલાવ આવે છે.

સાચો વિકલ્પ: (B) તીવ્ર ઢોળાવ પર ખેતી શક્ય બનાવવા
સમજૂતી: પર્વતીય તીવ્ર ઢોળાવ પરથી વહેતું પાણી જમીનનું ધોવાણ ન કરે તે માટે પગથિયાં આકારની કાયારીઓ (Terrace Farming) બનાવી પાણીની ગતિ ધીમી કરવામાં આવે છે જેથી ખેતી થઈ શકે.

સાચો વિકલ્પ: (C) ખનીજનો વિશાળ જથ્થો સંગ્રહાયેલો છે.
સમજૂતી: ઉચ્ચપ્રદેશો એ પૃથ્વીના સૌથી જૂના પથરાળ ભૂમિભાગો હોવાથી તે લોખંડ, કોલસો અને તાંબા જેવા વિપુલ ઔદ્યોગિક ખનીજોથી સભર ભંડાર છે.

સાચો વિકલ્પ: (B) પારિસ્થિતિકી(Eco-system) સંતુલન ખોરવે છે.
સમજૂતી: પર્યટકોના અતિશય ધસારા અને હોટલ કે રસ્તા બનાવવાના કારણે વનસ્પતિનો નાશ થાય છે અને કચરો વધે છે, જે પર્વતની અત્યંત નાજુક અને સંવેદનશીલ ઇકો-સિસ્ટમને ભારે નુકસાન પહોંચાડે છે.

સાચો વિકલ્પ: (C) પાણીની અછત અને પર્યાવરણીય ઘટાડો
સમજૂતી: સધન કૃષિ અને ભૂગર્ભજળના અવિરત ઉપયોગને કારણે ભવિષ્યમાં ભીષણ પાણીની તંગી અને જમીનની ફળદ્રુપતા ઘટવાની મોટી ચિંતા છે.

સાચો વિકલ્પ: (B) બરફ સહેલાઈથી નીચે પડી જાય તે માટે
સમજૂતી: શંકુ આકારના વૃક્ષોની ડાળીઓ નીચે નમેલી હોય છે અને પાંદડા અણીદાર સોય જેવા હોય છે જેથી શિયાળામાં પડતો બરફ ડાળીઓ પર જમા થયા વગર સહેલાઈથી નીચે સરકી પડે.

સાચો વિકલ્પ: (A) પાણી અને સાધનોની અછતને કારણે સંઘર્ષ વધુ હોય
સમજૂતી: 'પલઈ' એટલે શુષ્ક રણ પ્રદેશ, જ્યાં પીવાના પાણી અને સંસાધનોની તીવ્ર અછત હોય છે. આથી અસ્તિત્વ ટકાવી રાખવા માટે સંઘર્ષ અને લડાઈ વધુ થતી હતી.

સાચો વિકલ્પ: (B) વિશિષ્ટ અનુકૂલન અને લવચિક્તા કેળવીને
સમજૂતી: રણના લોકોએ કઠિન જીવનપરિસ્થિતિઓ મુજબ પાણી બચાવવા અને લાંબા અંતર મુસાફરી કરવા અનુકૂલન તથા લવચિકતા (Resilience) અપનાવી છે.

સાચો વિકલ્પ: (A) નદીઓ આર્થિક અને સાંસ્કૃતિક મૂલ્યોનું વહન કરે છે.
સમજૂતી: નદીઓ માત્ર ભૌગોલિક જલપ્રવાહ નથી, પરંતુ તે ભારતીય સંસ્કૃતિમાં કૃષિ, તહેવારો, સામાજિક આદાન-પ્રદાન અને જીવનની જીવાદોરી સમાન છે.

સાચો વિકલ્પ: (B) ઉબડખાબડ ભૂ-ભાગ અને તીવ્ર ઢોળાવ
સમજૂતી: પહાડોની જમીન સમતલ હોતી નથી, ત્યાં ઊંચાઈ, ખૂબ જ તીવ્ર ઢાળ અને પથરાળ જમીન હોવાથી વાહન માટે પાકા રસ્તા બનાવવા કે ખેતી કરવી ભારે મુશ્કેલ છે.

• એશિયા: હિમાલય, કંચનજંગા
• યુરોપ: આલ્પ્સ, માઉન્ટ મોન્ટ બ્લેન્ક
• દક્ષિણ અમેરિકા: એન્ડીઝ, માઉન્ટ એકૉન્કાગુઆ
• આફ્રિકા: માઉન્ટ કિલીમાન્ઝારો

• પર્વતીય પર્યાવરણ: શંકુદ્રુમ વૃક્ષો, હિમદીપડો, શેવાળ અને લાઈકન, યાક
• પર્વતીય જીવનના પડકારો: ભૂસ્ખલન, વાદળ ફાટવું, આકસ્મિક પૂર, હિમસ્ખલન

સમુદ્રની સપાટીથી સામાન્ય રીતે ૯૦૦ મીટરથી વધુ ઊંચાઈ ધરાવતા, અત્યંત તીવ્ર ઢોળાવ અને સાંકડા-અણીદાર શિખરો ધરાવતા પૃથ્વી સપાટીના વિશાળ ભૂમિભાગને પર્વત કહે છે. દા.ત. હિમાલય અને આલ્પ્સ.

સમુદ્રની સપાટીથી આશરે ૧૮૦ મીટરથી વધુ ઊંચાઈ ધરાવતા અને ઉપરથી મોટાભાગે સપાટ, પહોળો તથા ટેબલ જેવો આકાર ધરાવતા વિસ્તૃત ભૂમિભાગને ઉચ્ચપ્રદેશ કહે છે. દા.ત. તિબેટનો ઉચ્ચપ્રદેશ.

સમુદ્રની સપાટીથી ૧૮૦ મીટરથી ઓછી ઊંચાઈ ધરાવતા, એકદમ સપાટ, સમતળ અને ફળદ્રુપ ભૂમિભાગને મેદાન કહે છે. તે નદીઓના કાંપના નિક્ષેપથી બને છે. દા.ત. ગંગાનું મેદાન.

પર્વત કરતાં ઓછી ઊંચાઈ, મંદ કે ઓછો તીવ્ર ઢોળાવ અને ઉપરથી સામાન્ય રીતે ગોળાકાર ટોચ ધરાવતા પૃથ્વી સપાટીના ઊંચા ભૂ-ભાગને ટેકરી કહેવામાં આવે છે.

બે પર્વતો અથવા પર્વતમાળાઓની વચ્ચે આવેલો સાંકડો અને નીચાણવાળો જમીન વિસ્તાર, જ્યાં પર્વતીય નદી કે ઝરણાં વહેતા હોય તેને ખીણ કહે છે.

ભૂમિસ્વરૂપોના મુખ્ય ત્રણ પ્રકારો નીચે મુજબ છે:
(૧) પર્વત (Mountains)
(૨) ઉચ્ચપ્રદેશ (Plateaus)
(૩) મેદાન (Plains)

મુખ્ય નદીને તેના વહેણના રસ્તામાં આવીને મળતી અન્ય નાની નદીઓ કે પ્રવાહોને તેની ઉપનદી (Tributary) કહે છે. દા.ત. યમુના એ ગંગા નદીની મુખ્ય ઉપનદી છે.

રણપ્રદેશ મુખ્યત્વે બે પ્રકારના હોય છે:
(૧) ગરમ રણ (Hot Desert): દા.ત. થારનું રણ અને આફ્રિકાનું સહરાનું રણ.
(૨) ઠંડું રણ (Cold Desert): દા.ત. એશિયાનું ગોબીનું રણ અને ભારતનું લદ્દાખનું રણ.

ઉચ્ચપ્રદેશો એ પૃથ્વી સપાટીના અતિ પ્રાચીન જમીનભાગો હોવાથી તેના પથરાળ ગર્ભમાં લોખંડ, મેંગેનીઝ, કોલસો, સોનું અને તાંબા જેવા મૂલ્યવાન ઔદ્યોગિક ખનીજો વિપુલ પ્રમાણમાં જમા થયેલા હોય છે, તેથી તેને ખનીજના ભંડાર કહે છે.

પગથિયાં આકારની ખેતી (Terrace Farming) પર્વતીય ઢોળાવો પર જમીન ધોવાણ અટકાવીને ખેતી કરવા માટે મુખ્યત્વે પર્વતીય વિસ્તારોમાં કરવામાં આવે છે.

મેદાનોની રચનામાં નિક્ષેપ (રેતી, કાંપ, ખડકોના બારીક કણો) ઠાલવવાનું મુખ્ય કાર્ય પર્વતોમાંથી વહેતી નદીઓ અને તેમની ઉપનદીઓ કરે છે.

બચેન્દ્રી પાલ ૧૯૮૪માં વિશ્વના સૌથી ઊંચા પર્વત શિખર માઉન્ટ એવરેસ્ટ સર કરનાર પ્રથમ ભારતીય મહિલા પર્વતારોહક તરીકેના અસાધારણ સાહસ માટે જાણીતા છે.

પ્રાચીન તમિલ સંગમ કવિતાઓ અને સાહિત્યમાં ભૌગોલિક પરિસ્થિતિઓ, ચોક્કસ પર્યાવરણ અને જીવનશૈલીના આધારે વિભાજિત કરાયેલા પાંચ મુખ્ય ભૂમિભાગોને તિનાઈ (Tinais) કહેવામાં આવે છે.

નદીઓ સદીઓથી માનવજીવનને પાણી પૂરૂં પાડે છે અને આર્થિક તથા સાંસ્કૃતિક મૂલ્યોનું વહન કરે છે. પૃથ્વીની આ જીવનદાયી અને પવિત્ર પ્રકૃતિ શક્તિ પ્રત્યે કૃતજ્ઞતા વ્યક્ત કરવા નદીઓના સંગમ સ્થાનોને આધ્યાત્મિક રીતે અત્યંત પવિત્ર માનવામાં આવે છે.

પર્વતીય વિસ્તારોમાં શિયાળા દરમિયાન ભારે હિમવર્ષા (બરફ પડવો) થાય છે. જો અહીંના વૃક્ષો સામાન્ય વૃક્ષો જેવા ફેલાયેલા હોય તો બરફ જમા થવાથી તેમની ડાળીઓ તૂટી જાય. શંકુ આકાર (Conical shape) અને નમેલી ડાળીઓના કારણે બરફ પાંદડાં પર જમા થવાને બદલે સહેલાઈથી નીચે સરકી પડે છે, જેથી વનસ્પતિ બચી શકે છે.

પહાડોના ઢોળાવો અતિશય તીવ્ર હોય છે, જેના લીધે વરસાદનું પાણી ખૂબ જ ઝડપથી વહી જાય છે અને જમીનનું ફળદ્રુપ સ્તર ધોઈ નાખે છે. આ ધોવાણ રોકવા માટે ખેડૂતો ઢોળાવવાળી જમીન પર પગથિયાં આકારના સપાટ ખેતરો (Terrace) બનાવે છે. તેનાથી પાણી વહેવાની ગતિ ધીમી પડે છે અને જમીનનું ધોવાણ અટકે છે.

પર્વતીય પ્રદેશોમાં ઉબડખાબડ જમીન અને ઊભી ટેકરીઓના કારણે પાક ઉગાડવા માટે સમતલ ખેતરો બહુ ઓછા મળે છે. પરંતુ પહાડી ઢોળાવો પર વિપુલ પ્રમાણમાં કુદરતી ઘાસ અને વનસ્પતિ ઊગે છે, જે પશુઓ માટે ઉત્તમ ચરાણ બને છે. વળી યાક અને ઘેટા-બકરી જેવા પશુઓ ઊન, દૂધ અને પર્વતો પર ભાર વહન કરવા માટે ખૂબ ઉપયોગી હોવાથી પશુપાલન અહીંનો મુખ્ય આજીવિકા માર્ગ છે.

જ્યારે કોઈ પર્વતીય ઢોળાવ પરથી ભારે ખડકો, પથ્થરો અને માટીનો આખો સ્તર અચાનક ખૂબ જ ઝડપથી નીચે તળેટી તરફ સરકી કે ધસી પડે, તેને ભૂસ્ખલન (Landslide) કહે છે. તેના લીધે પહાડી વાહનવ્યવહારના રસ્તાઓ બ્લોક થઈ જાય છે, રસ્તા તૂટી જાય છે અને ક્યારેક આખી વસાહતો દટાઈ જતાં ભારે જાનમાલનું નુકસાન થાય છે.

ભૂસ્તરશાસ્ત્રીય દ્રષ્ટિએ હિમાલય એ પૃથ્વીના ઇતિહાસમાં તાજેતરમાં બનેલો ગેડ પર્વત (Fold Mountain) છે. પૃથ્વીની આંતરિક ટેક્ટોનિક પ્લેટોની હિલચાલને કારણે હિમાલયની ઊંચાઈ આજે પણ દર વર્ષે ધીમે-ધીમે વધી રહી છે. તેના શિખરો અત્યંત ઊંચા અને અણીદાર છે. પૃથ્વીના અતિ જૂના ઘસાયેલા પર્વતોની સરખામણીમાં તે નવો હોવાથી તેને 'યુવા પર્વત' કહે છે.

પર્વતો પરની હવા અત્યંત શુદ્ધ, ઠંડી અને આહલાદક હોય છે અને ત્યાંનું પ્રાકૃતિક વાતાવરણ મનોહર હોય છે. વળી અહીં બરફ પર સ્કીઇંગ, પર્વતારોહણ (Mountaineering), હાઇકિંગ અને પેરાગ્લાઇડિંગ જેવી રોમાંચક રમતો માટે ઉત્તમ વાતાવરણ મળે છે. આ ઉપરાંત પહાડો પર કેદારનાથ કે બદ્રીનાથ જેવા પવિત્ર યાત્રાધામો આવેલા હોવાથી પ્રવાસીઓ મોટી સંખ્યામાં આવે છે.

જ્યારે પર્વતીય વિસ્તારોમાં ભેજથી સભર વાદળો પર્વતો સાથે ભટકાય છે ત્યારે ક્યારેક ઘનીભવનની પ્રક્રિયા અત્યંત ઝડપી બનવાથી બહુ જ ટૂંકા સમયમાં એક જ જગ્યાએ અચાનક મુસળધાર તોફાની વરસાદ તૂટી પડે છે, જેને વાદળ ફાટવું (Cloudburst) કહે છે. તેના લીધે પહાડી નદીઓ અને નાળાઓમાં ભયંકર પૂર આવે છે, જે રસ્તા, મકાનો અને પુલોને સેકન્ડોમાં નષ્ટ કરી નાખે છે.

તેમના અદભુત જીવન સંઘર્ષમાંથી આપણને પ્રેરણા મળે છે કે જો મનુષ્યનું મનોબળ મજબૂત હોય અને તેનામાં અદમ્ય સાહસની ભાવના હોય, તો તે શારીરિક કે સામાજિક ગમે તેટલા કપરાં પડકારો સામે વિજય મેળવી શકે છે. અકસ્માતમાં પોતાનો એક પગ ગુમાવવા છતાં અરુણિમા સિંહાએ વિશ્વનું સૌથી ઊંચું શિખર સર કરીને પુરવાર કર્યું કે દ્રઢ સંકલ્પથી કોઈપણ લક્ષ્ય પ્રાપ્ત કરી શકાય છે.

પર્વતોના અતિશય તીવ્ર ઢાળ પર જ્યારે બરફનું સ્તર ખૂબ જ જાડું થઈ જાય છે, ત્યારે ગુરુત્વાકર્ષણ બળના કારણે અથવા પર્વતીય પવનોના દબાણથી બરફનો મોટો સ્તર નીચે તરફ સરકવા લાગે છે. આ ઉપરાંત અચાનક થતા ભૂકંપના આંચકા, મોટા અવાજોના કંપન અથવા ગ્લોબલ વોર્મિંગને લીધે બરફ પીગળવાથી તે પર્વત પરથી અચાનક નીચે ધસી પડે છે જેને હિમસ્ખલન કહે છે.

પર્વતીય પ્રદેશોમાં અચાનક થતું વાદળ ફાટવું, ગ્લોબલ વોર્મિંગને કારણે ગ્લેશિયર્સ (હિમનદીઓ)નું બરફ ઝડપથી પીગળવું અથવા ભૂસ્ખલનના કચરાના કારણે પર્વતીય નદીનો માર્ગ બંધ થઈ જવો અને તે બંધ અચાનક તૂટવો જેવી તીવ્ર કુદરતી ઘટનાઓ પર્વતોમાં એકાએક વિનાશક પૂર (Flash Floods) લાવવા માટે મુખ્યત્વે જવાબદાર છે.

પર્વતીય પ્રદેશોમાં પ્રકૃતિ જેટલી સુંદર છે, તેટલું જ લોકોનું જીવન કઠિન અને પડકારજનક છે:
૧. પરિવહનનો અભાવ: ઉબડખાબડ પર્વતીય જમીન હોવાથી રેલવે કે સળંગ પાકા રસ્તાઓ બનાવવા અત્યંત મુશ્કેલ છે, જેથી વાહનવ્યવહાર ખૂબ જ મર્યાદિત રહે છે.
૨. કૃષિ અને આજીવિકા મર્યાદા: ખેતી કરવા લાયક પૂરતી જમીન ઉપલબ્ધ હોતી નથી. પ્રતિકૂળ અને અતિશય ઠંડી આબોહવાને કારણે મર્યાદિત પાક જ લઈ શકાય છે.
૩. કુદરતી આપત્તિઓ: પહાડો પર ગમે ત્યારે વાદળ ફાટવા, ભૂસ્ખલન થવા કે કાળઝાળ ઠંડીમાં હિમવર્ષા થવાની કુદરતી આપત્તિઓનો સામનો કરવો પડે છે, જેનાથી કલાકો સુધી લોકો સંપર્કવિહોણા થઈ જાય છે.
૪. આરોગ્ય અને અન્ય સુવિધાઓ: કટોકટીના સમયે હોસ્પિટલ, કોલેજો કે વહીવટી મથકો સુધી પહોંચવા માટે પર્વતીય લોકોને કલાકો સુધી પગપાળા કે પહાડી રસ્તાઓ પર મુસાફરી કરવી પડે છે.

વિશ્વની મોટાભાગની સંસ્કૃતિઓ અને ગીચ વસ્તી નદીઓના મેદાન પ્રદેશમાં વસે છે, કારણ કે મેદાનો નીચે મુજબની આદર્શ લાક્ષણિકતાઓ ધરાવે છે:
૧. ફળદ્રુપ કાંપની જમીન: પર્વતોમાંથી વહીને આવતી નદીઓ પોતાની સાથે લાવેલો અત્યંત બારીક કાંપ (નિક્ષેપ) મેદાનોમાં ઠાલવે છે. આ જમીન પાકના મબલખ ઉત્પાદન માટે ખૂબ જ ઉત્તમ અને સેન્દ્રિય તત્વોથી સભર હોય છે.
૨. સમતલ ભૂમિભાગ: મેદાનો સપાટ હોવાના કારણે ત્યાં ઘરો બાંધવા, વિશાળ ઉદ્યોગો સ્થાપવા, તેમજ રેલવે અને રસ્તાઓનું મોટું નેટવર્ક ઊભું કરવું પર્વતોની સરખામણીએ અત્યંત સરળ અને સસ્તું બને છે.
૩. જીવનનિર્વાહની વિપુલ તકો: સરળ પરિવહન, સસ્તી ખેતી અને વિપુલ જળરાશિના કારણે અનાજનું મબલખ ઉત્પાદન થઈ શકે છે, જેનાથી મેદાનો માનવીના શ્રેષ્ઠ વસવાટ માટે વિશ્વભરમાં સૌથી લોકપ્રિય છે.

ઉચ્ચપ્રદેશ પૃથ્વી સપાટીનું અતિ વિશિષ્ટ અને પ્રાચીન ભૂમિસ્વરૂપ છે, જેનું આર્થિક મહત્વ નીચે મુજબની અજોડ વિશેષતાઓને લીધે છે:
૧. ખનીજોનો વિશાળ ભંડાર: ઉચ્ચપ્રદેશોના પથરાળ ગર્ભમાં લાખો વર્ષોથી લોખંડ, મેંગેનીઝ, કોલસો અને તાંબા જેવા અનિવાર્ય ખનીજો ભરેલા છે. ભારતનો છોટાનાગપુરનો ઉચ્ચપ્રદેશ તેનું શ્રેષ્ઠ ઉદાહરણ છે. દક્ષિણ આફ્રિકાના ઉચ્ચપ્રદેશો સોના અને હીરાની ખાણો માટે વિશ્વપ્રસિદ્ધ છે.
૨. કાળી લાવાની જમીન: જવાળામુખી ફાટવાને કારણે લાવાના નિક્ષેપોથી બનેલા ઉચ્ચપ્રદેશોની કાળી માટી કપાસ, શેરડી જેવા પાકના ઉત્પાદન માટે અતિ ફળદ્રુપ છે.
૩. જળધોધ અને ઉર્જા: ઉચ્ચપ્રદેશની નદીઓ પહાડી ઢોળાવ પરથી નીચે પડતી હોવાથી કુદરતી જળધોધ બને છે, જે જળવિદ્યુત (Hydro-electricity) ઉત્પન્ન કરવા અને પર્યટન માટે ખૂબ ઉપયોગી બને છે.

કૃષિ પ્રવૃત્તિઓ: ગંગાના વિશાળ ફળદ્રુપ મેદાનમાં ડાંગર (ચોખા), ઘઉં, શેરડી, મકાઈ, કપાસ, જવ, બાજરી અને શણ જેવા વિવિધ ખાદ્ય અને રોકડીયા પાકો ઉગાડવામાં આવે છે. નહેરો અને પાતાળકૂવાઓ (ટ્યુબવેલ) ના કારણે આખા વર્ષ દરમિયાન પાક લઈ શકાય છે.
મુખ્ય સમસ્યાઓ:
૧. ભૂગર્ભજળમાં ભયાનક ઘટાડો: સિંચાઈના અતિશય ઉપયોગને કારણે ભૂગર્ભજળનું સ્તર ઘણું નીચું જતું રહ્યું છે.
૨. જમીનની ખારાશ: કૃત્રિમ ખાતરો અને સિંચાઈના પાણીના અતિશય ભરાવાના કારણે જમીન ધીમે-ધીમે ક્ષારીય અને બિન-ઉપજાઉ બની રહી છે.
૩. પ્રદૂષણ અને વસ્તી દબાણ: અતિશય ગીચ વસ્તીના કારણે નદીઓનું પાણી પ્રદૂષિત થઈ રહ્યું છે જે પર્યાવરણ માટે મોટો પ્રશ્ન છે.

રણપ્રદેશના લોકોનું જીવન અતિશય કઠોર આબોહવા અને સંસાધનોની તીવ્ર અછત વચ્ચે વણાયેલું છે. આ મુશ્કેલીઓએ તેમની અંદર અદ્ભુત સાંસ્કૃતિક વિવિધતા અને મૂલ્યો ઊભા કર્યા છે:
૧. વિશિષ્ટ અનુકૂલન: પાણીની અછત હોવા છતાં તેઓ પ્રકૃતિ સાથે સાયુજ્ય સાધીને જીવે છે. રણનું વાહન 'ઊંટ' તેમની આજીવિકા, દૂધ અને પરિવહનનું અનિવાર્ય સાધન છે.
૨. સહકાર અને વીરતા: સાધનોની અછતના કારણે આ લોકોમાં પરસ્પર સહકાર, અતિથિ સત્કાર અને મુશ્કેલીના સમયે એકબીજાને મદદ કરવાની ભાવના ખૂબ જ પ્રબળ હોય છે.
૩. રંગબેરંગી પોશાક અને લોક સંગીત: શુષ્ક રણની નીરસતાને દૂર કરવા માટે અહીંના લોકો ખૂબ જ આકર્ષક અને રંગબેરંગી પોશાક પહેરે છે. તેમના લોકનૃત્યો અને શાસ્ત્રીય સંગીત વિશ્વભરમાં આકર્ષણનું કેન્દ્ર બને છે.

• ૧. હિમાલય પર્વતમાળા: ભારતની ઉત્તરે એશિયા ખંડમાં આવેલી વિશ્વની સૌથી ઊંચી ગેડ પર્વતમાળા છે.
• ૨. માઉન્ટ એવરેસ્ટ: નેપાળ અને તિબેટ (ચીન) ની સરહદે આવેલું વિશ્વનું સૌથી ઊંચું શિખર (૮,૮૪૯ મીટર) છે.
• ૩. આલ્પ્સ પર્વતમાળા: યુરોપ ખંડમાં આવેલી લાંબી અને પ્રખ્યાત પર્વતમાળા છે.
• ૪. એન્ડીઝ પર્વતમાળા: દક્ષિણ અમેરિકા ખંડના પશ્ચિમ કિનારે આવેલી વિશ્વની સૌથી લાંબી પર્વતમાળા છે.
• ૫. માઉન્ટ કિલીમાન્ઝારો: આફ્રિકાના તાંઝાનિયામાં આવેલો સુષુપ્ત જ્વાળામુખી અને એકાકી પર્વત છે.
• ૬. માઉન્ટ એકૉન્કાગુઆ: દક્ષિણ અમેરિકાના આર્જેન્ટિનામાં આવેલું એન્ડીઝ પર્વતમાળાનું સર્વોચ્ચ શિખર છે.
• ૭. કંચનજંગા: ભારત (સિક્કિમ) અને નેપાળની સરહદે આવેલું ભારતનું સૌથી ઊંચું પર્વત શિખર છે.
• ૮. માઉન્ટ મોન્ટ બ્લેન્ક: ફ્રાંસ અને ઇટાલીની સરહદે આવેલું આલ્પ્સ પર્વતમાળાનું સૌથી ઊંચું શિખર છે.
• ૯. અનામુડી (અનાઈ શિખર): દક્ષિણ ભારતમાં પશ્ચિમ ઘાટ પર્વતમાળાનું સર્વોચ્ચ શિખર (કેરળ) છે.
• ૧૦. અરવલ્લી પર્વતમાળા: પશ્ચિમ ભારતમાં (ગુજરાત અને રાજસ્થાન) આવેલી અતિ પ્રાચીન ઘસાયેલી પર્વતમાળા છે.

1. માઉન્ટ એવરેસ્ટ: આશરે ૮,૮૪૯ મીટર (એશિયા) - સૌથી ઊંચું શિખર
2. કંચનજંગા: આશરે ૮,૫૮૬ મીટર (એશિયા - ભારત)
3. માઉન્ટ એકૉન્કાગુઆ: આશરે ૬,૯૬૧ મીટર (દક્ષિણ અમેરિકા)
4. માઉન્ટ કિલીમાન્ઝારો: આશરે ૫,૮૯૫ મીટર (આફ્રિકા)
5. માઉન્ટ મોન્ટ બ્લેન્ક: આશરે ૪,૮૧૦ મીટર (યુરોપ)
6. અનામુડી (અનાઈ શિખર): આશરે ૨,૬૯૫ મીટર (દક્ષિણ ભારત)

સાથે રાખવાની ચીજવસ્તુઓની યાદી:
૧. અતિશય ઠંડીથી બચવા માટે જાડા ઊની વસ્ત્રો (જેમ કે થર્મલ ઇનર, હેવી જેકેટ, વિન્ડચીટર, ગરમ ટોપી, ગ્લોવ્ઝ અને ગરમ મોજાં).
૨. બરફ પર ચાલવા માટે પૂરતી ગ્રીપ વાળા ટ્રેકિંગ શૂઝ અને લાકડી.
૩. પીવાના પાણીને લાંબા સમય સુધી ગરમ રાખવા માટે થર્મોસ ફ્લાસ્ક ફ્લાસ્ક.
૪. કટોકટીના સમયે આગ પ્રગટાવવા લાઈટર/માચીસ અને પ્રકાશ માટે ટોર્ચ તથા પૂરતી દવાઓ ધરાવતું ફર્સ્ટ એઇડ બોક્સ.

જરૂરી ખોરાકની યાદી:
શરીરમાં ઝડપી ગરમી અને ઊર્જા જાળવી રાખવા માટે ડ્રાયફ્રુટ્સ (કાજુ, બદામ, અખરોટ), ખજૂર, ડાર્ક ચોકલેટ, એનર્જી બાર, અને ઈન્સ્ટન્ટ ગરમ કરી શકાય તેવા સૂપ તથા સત્તુ જેવો ખોરાક સાથે રાખવો અનિવાર્ય છે.

પર્વતીય આપત્તિઓ સમયે લોકોને તાત્કાલિક મદદ કરવા માટેના બે શ્રેષ્ઠ અને વ્યવહારિક ઉપાયો નીચે મુજબ છે:
૧. સ્થાનિક બચાવ અને રાહત છાવણી: આપત્તિથી પ્રભાવિત થયેલા બેઘર લોકોને સુરક્ષિત સ્થળોએ ખસેડીને તેમના માટે રહેવાની, ગરમ વસ્ત્રોની, પ્રાથમિક સારવારની અને ગરમ ભોજનની તાત્કાલિક વ્યવસ્થા કરવા સ્વયંસેવક તરીકે જોડાવું.
૨. વહેલી ચેતવણી અને માહિતી પ્રસારણ: હવામાન ખાતા દ્વારા વાદળ ફાટવા કે ભારે હિમવર્ષાની આગાહી થાય ત્યારે સ્થાનિક સોશિયલ મીડિયા, લાઉડ સ્પીકર કે રેડિયો દ્વારા તાત્કાલિક ગામના લોકો સુધી સાચી માહિતી પહોંચાડીને તેમને પહાડી ઢોળાવોથી દૂર ખસી જવા માટે સક્રિય કરવા.