ધોરણ ૬: સામાજિક વિજ્ઞાન

સાચો વિકલ્પ: (C) પૃથ્વી પર મહાસાગરો કુલ સાત છે અને ખંડોની સંખ્યા પાંચ છે.
સમજૂતી: પૃથ્વી પર મહાસાગરોની સંખ્યા ૫ (પાંચ) છે અને ખંડોની સંખ્યા ૭ (સાત) છે. આથી આપેલું વિધાન ભૌગોલિક રીતે ખોટું છે.

સાચો વિકલ્પ: (B) ત્રણ ચતુર્થાંશ ભાગમાં પાણી આવેલું છે.
સમજૂતી: પૃથ્વીની સપાટીના આશરે ૩/૪ (૭૧%) ભાગ પર પાણી ફેલાયેલું હોવાથી અંતરીક્ષમાંથી જોતાં પૃથ્વી સુંદર વાદળી રંગની દેખાય છે.

સાચો વિકલ્પ: (C) વિધાન અને કારણ બંને સાચા છે અને વિધાન કારણની સાચી સમજૂતી છે.
સમજૂતી: દક્ષિણ ગોળાર્ધમાં પાણીનો મોટો વિસ્તાર ફેલાયેલો હોવાથી તેને જળગોળાર્ધ કહે છે અને ઉત્તર ગોળાર્ધમાં જમીન વધુ હોવાથી તેને ભૂમિગોળાર્ધ કહે છે.

સાચો વિકલ્પ: (C) ઓસ્ટ્રેલિયાનું કદ ઘણું મોટું છે.
સમજૂતી: ઓસ્ટ્રેલિયા કદમાં અત્યંત વિશાળ હોવાથી તેને સૌથી નાનો ખંડ માનવામાં આવે છે, જ્યારે ગ્રીનલેન્ડ કદમાં નાનો હોવાથી તેને વિશ્વનો સૌથી મોટો ટાપુ માનવામાં આવે છે.

સાચો વિકલ્પ: (D) ઉપરના તમામ કારણો સાચા છે.
સમજૂતી: પૃથ્વી પરના કુલ જથ્થામાંથી ૯૭%થી વધુ પાણી સમુદ્રમાં ખારું છે અને મીઠું પાણી બહુ જ ઓછું છે જેમાંથી પણ મોટો ભાગ હિમનદીઓમાં બરફ સ્વરૂપે છે.

સાચો વિકલ્પ: (C) ઈન્ડિયા
સમજૂતી: ભારત દેશના પ્રાચીન નામ 'હિન્દુસ્તાન' કે 'ઇન્ડિયા' પરથી તેની દક્ષિણે આવેલા વિશાળ સમુદ્રનું નામ 'હિંદ મહાસાગર' રાખવામાં આવ્યું છે.

સાચો વિકલ્પ: (A) મહાસાગરોનું મોટાભાગનું પાણી ખારું છે અને પીવા કે વપરાશ યોગ્ય નથી.
સમજૂતી: સમુદ્રનું ખારું પાણી માનવીના દૈનિક વપરાશ કે ખેતી માટે સીધું કામ આવતું નથી, અને મીઠા પાણીનો જથ્થો ૧%થી પણ ઓછો છે.

સાચો વિકલ્પ: (A) વિધાન અને કારણ બંને સાચાં છે અને કારણ વિધાનની સાચી સમજૂતી છે.

સાચો વિકલ્પ: (C) વિધાન સાચું છે પણ કારણ ખોટું છે.
સમજૂતી: એન્ટાર્કટિકા ખંડ પૃથ્વી પરનો સૌથી ઠંડો અને શુષ્ક પ્રદેશ છે જ્યાં તાપમાન હંમેશાં શૂન્યથી નીચે રહે છે, આથી કારણ ખોટું આપેલું છે.

સાચો વિકલ્પ: (C) ઐતિહાસિક અને સાંસ્કૃતિક દૃષ્ટિએ બંને ભિન્ન રીતે વિકસિત થયા છે.
સમજૂતી: યુરોપ અને એશિયા બંને સળંગ જમીન ભાગ ધરાવે છે પરંતુ પ્રાચીન સમયથી બંનેની સામાજિક, આર્થિક, સાંસ્કૃતિક અને ઐતિહાસિક ઓળખ સંપૂર્ણપણે અલગ રહી છે.

પૃથ્વીની સપાટી પર આવેલો મોટો, ઘન અને સળંગ જમીનનો ભાગ જે સામાન્ય રીતે મહાસાગરોથી ઘેરાયેલો હોય તેને ભૂખંડ કહેવામાં આવે છે. પૃથ્વી પરના ખંડો એ જમીનના આ જ વિશાળ ભૂખંડો છે.

ચારેય બાજુથી પાણી (જળરાશિ) થી ઘેરાયેલા જમીનના નાના ભૂમિભાગને ટાપુ કે દ્વીપ કહેવામાં આવે છે. ખંડોની સરખામણીએ ટાપુઓ કદમાં ઘણા નાના હોય છે. દા.ત. ગ્રીનલેન્ડ, લક્ષદ્વીપ અને અંદમાન-નિકોબાર.

જેમ માનવ શરીર માટે ફેફસાં લોહીને શુદ્ધ કરવાનું અને ઓક્સિજન પૂરો પાડવાનું અનિવાર્ય કામ કરે છે, તેમ મહાસાગરો પૃથ્વી માટે નીચેના કારણોસર ફેફસાં સમાન છે:
૧. ઓક્સિજનનું સર્જન: વિશ્વનો અડધાથી વધુ ઓક્સિજન મહાસાગરોમાં રહેલી દરિયાઈ વનસ્પતિ (પ્લવક / Phytoplankton અને લીલ) દ્વારા પ્રકાશસંશ્લેષણની પ્રક્રિયા વડે ઉત્પન્ન થાય છે.
૨. કાર્બનનું શોષણ: મહાસાગરો વાતાવરણમાં રહેલા હાનિકારક કાર્બન ડાયોક્સાઈડ વાયુનું મોટા પ્રમાણમાં શોષણ કરીને પૃથ્વીના ગ્લોબલ વોર્મિંગ સામે રક્ષણ આપે છે અને આબોહવા નિયંત્રિત રાખે છે.

પૃથ્વીને 'વાદળી ગ્રહ' કહેવાય છે અને તેના ૩/૪ ભાગ પર પાણી છે, છતાં ભયાનક જળસંકટ છે કારણ કે:
૧. પાણી ખારું છે: પૃથ્વી પરના કુલ પાણીના ૯૭% કરતાં વધુ ભાગનું પાણી મહાસાગરોમાં આવેલું છે, જે અત્યંત ખારું હોવાથી પીવા કે સિંચાઈ માટે સીધું વાપરી શકાતું નથી.
૨. બરફ સ્વરૂપે પાણી: બાકી રહેલા આશરે ૩% મીઠા પાણીમાંથી પણ મોટો હિસ્સો હિમનદીઓ (ગ્લેશિયર્સ) અને ઉત્તર-દક્ષિણ ધ્રુવો પર બરફના સ્વરૂપમાં જામેલો છે.
૩. માનવ વપરાશ માટે મર્યાદિત જથ્થો: માનવજાતિના સીધા ઉપયોગ માટે નદીઓ, તળાવો અને ભૂગર્ભજળ રૂપે માત્ર આશરે ૧% કરતાં પણ ઓછું મીઠું પાણી પ્રાપ્ય છે. વધતી વસ્તી, જળ પ્રદૂષણ અને પાણીના બગાડને લીધે આ મર્યાદિત જથ્થો ઝડપથી ઘટી રહ્યો હોવાથી જળસંકટ ઘેરી ચિંતાનો વિષય છે.

જો પૃથ્વી પર મહાસાગરો ન હોત તો આપણી પૃથ્વી શુષ્ક અને નિર્જીવ બની જાત, તેની ગંભીર અસરો નીચે મુજબ હોત:
૧. જળચક્રનો નાશ: વરસાદ લાવવા માટે વાદળોનું બંધાવું જરૂરી છે અને વાદળો સમુદ્રના પાણીના બાષ્પીભવનથી બને છે. જો સમુદ્ર જ ન હોત તો વરસાદ અટકી જાત અને સમગ્ર પૃથ્વી રણપ્રદેશ બની જાત.
૨. તાપમાનની અસમાનતા: મહાસાગરો પૃથ્વી પર સૂર્યની ગરમીનું સંતુલન જાળવે છે. તેના વગર દિવસનું તાપમાન અત્યંત ગરમ અને રાતનું તાપમાન અતિશય થીજી જાય તેવું ઠંડું થઈ જતાં માનવજીવન અને જીવસૃષ્ટિનું અસ્તિત્વ અશક્ય બની જાત.

પૃથ્વી પર જમીન અને જળ વિસ્તારનું પ્રમાણ ખૂબ અસમાન વહેંચાયેલું છે:
૧. ઉત્તર ગોળાર્ધ (ભૂમિગોળાર્ધ): આ ગોળાર્ધમાં જમીનનો વિસ્તાર (એશિયા, યુરોપ, ઉત્તર અમેરિકા વગેરે) ઘણો મોટો છે. આથી અહીં વસ્તી, મોટા નગરો, ઉદ્યોગો અને ખેતી વ્યાપક પ્રમાણમાં હોવાથી આર્થિક અને સામાજિક વિકાસ વધુ જોવા મળે છે.
૨. દક્ષિણ ગોળાર્ધ (જળગોળાર્ધ): આ ગોળાર્ધમાં પાણીનો વિસ્તાર (પ્રશાંત, એટલાન્ટિક અને હિંદ મહાસાગરનો મોટો ભાગ) ફેલાયેલો છે. અહીં મહાકાય પવનો અને જળ પ્રવાહો કોઈ અવરોધ વિના વહે છે, જેથી આબોહવા પર સમુદ્રીય અસરો વધુ પ્રમાણમાં જોવા મળે છે.

માનવસંસ્કૃતિ માટે જોખમ: દર વર્ષે લાખો ટન પ્લાસ્ટિક કચરો સમુદ્રમાં ઠલવાય છે. આ બિન-વિઘટનશીલ પ્લાસ્ટિક દરિયાઈ જીવો (જેમ કે માછલી, કાચબા) ગળી જાય છે, જેથી તેઓ મૃત્યુ પામે છે. આ પ્રદૂષિત કેમિકલ્સ માછલીઓ અને દરિયાઈ ખોરાક ખાનારા મનુષ્યોના શરીરમાં પ્રવેશીને કેન્સર જેવી ગંભીર બીમારીઓ ફેલાવે છે, જે ભવિષ્યમાં માનવજીવનના આરોગ્ય માટે મોટું સંકટ છે.
બચાવના ઉપાયો:
૧. સિંગલ-યુઝ પ્લાસ્ટિકના ઉપયોગ પર કાયદેસર અને સખત પ્રતિબંધ મૂકવો જોઈએ.
૨. કચરાને સમુદ્રમાં ફેંકવાના બદલે વૈજ્ઞાનિક રીતે રિસાયક્લિંગ કરવો જોઈએ.
૩. ઔદ્યોગિક કેમિકલયુક્ત ગંદા પાણીને સીધું સમુદ્રમાં છોડવાના બદલે વોટર ટ્રીટમેન્ટ પ્લાન્ટમાં શુદ્ધ કરવું જોઈએ.

ખંડ અને ટાપુ બંને પાણીથી ઘેરાયેલા હોવા છતાં કદ અને ભૌગોલિક રીતે નીચે મુજબ ભિન્ન છે:
૧. ખંડ (Continent): પૃથ્વી પરનો અત્યંત વિશાળ, સળંગ અને મોટો જમીનનો ભાગ જે કરોડો લોકોના વસવાટ, અસંખ્ય દેશો અને વિવિધ પર્વતો ધરાવે છે. દા.ત. એશિયા ખંડ, આફ્રિકા ખંડ.
૨. ટાપુ (Island): ખંડની સરખામણીમાં ખૂબ જ નાનો અને ચારેય બાજુથી સંપૂર્ણપણે પાણીથી ઘેરાયેલો ભૂમિભાગ. દા.ત. ગ્રીનલેન્ડ (વિશ્વનો સૌથી મોટો ટાપુ), લક્ષદ્વીપ દ્વીપસમૂહ.

ઍન્ટાર્કટિકા ખંડ પૃથ્વીના દક્ષિણ ધ્રુવ પર આવેલો અત્યંત અનન્ય અને રહસ્યમય પ્રદેશ છે, જેની વિશેષતાઓ નીચે મુજબ છે:
૧. બરફની ચાદર: તે હંમેશાં બરફની અતિશય જાડી પરતથી ઢંકાયેલો રહે છે, આથી તેને 'સફેદ ખંડ' પણ કહે છે.
૨. નિર્જન ખંડ: અતિશય નીચા તાપમાનને લીધે ત્યાં કોઈ કાયમી માનવ વસાહત નથી. અહીં માત્ર પેંગ્વિન પક્ષીઓ વસે છે.
૩. સંશોધન કેન્દ્ર: આ ખંડ સંપૂર્ણપણે વૈજ્ઞાનિક સંશોધનો માટે અનામત છે. ભારતે આ ખંડ પર 'દક્ષિણ ગંગોત્રી' (૧૯૮૩), 'મૈત્રી' અને 'ભારતી' નામના વૈજ્ઞાનિક સંશોધન મથકો સ્થાપ્યા છે.

મહાસાગરો આપણને પુષ્કળ સંસાધનો અને જીવન આપે છે, પરંતુ સમય સમય પર તેના ગર્ભમાંથી ભયાનક કુદરતી આપત્તિઓ પણ સર્જાય છે. જ્યારે સમુદ્રના તળિયે મોટા ભૂકંપ થાય, સમુદ્રી જ્વાળામુખી ફાટે કે પાણીની અંદર ભૂસ્ખલન થાય ત્યારે સમુદ્રમાં અત્યંત ઊંચા અને શક્તિશાળી વિનાશક મોજાં પેદા થાય છે, જેને ત્સુનામી (Tsunami) કહેવાય છે. ૨૬ ડિસેમ્બર ૨૦૦૪ ના રોજ હિંદ મહાસાગરમાં આવેલી ભયંકર ત્સુનામીના કારણે ભારત સહિત ૧૩ દેશોમાં ભારે જાનમાલનું નુકસાન થયું હતું. આ ઉપરાંત દરિયામાં સર્જાતા ચક્રવાત (વાવાઝોડાં) દરિયાકાંઠાના માનવજીવનને અસ્તવ્યસ્ત કરી નાખે છે. આ આપત્તિઓથી બચવા માટે આજકાલ આધુનિક પ્રારંભિક ચેતવણી પ્રણાલી (Early Warning System) નો ઉપયોગ થાય છે. ભારતમાં આપત્તિ વ્યવસ્થાપન માટે રાષ્ટ્રીય કક્ષાએ 'નેશનલ ડિઝાસ્ટર મેનેજમેન્ટ ઓથોરિટી' (NDMA) કાર્ય કરે છે.

સમુદ્ર અંદરનું જીવન (દરિયાઈ સૃષ્ટિ) અત્યંત વૈવિધ્યસભર, સુંદર અને અદ્ભુત છે:
૧. પરવાળાની સૃષ્ટિ (Coral Reefs): સમુદ્રના છીછરા પાણીમાં સુંદર કલરફૂલ પરવાળાના ખડકો હોય છે, જેને સમુદ્રના ઉદ્યાનો કહે છે.
૨. જાયન્ટ જીવો: સમુદ્રમાં પૃથ્વી પરનું સૌથી મોટું સસ્તન પ્રાણી 'બ્લુ વ્હેલ' અને અત્યંત બુદ્ધિશાળી જીવ 'ડોલ્ફિન' તથા શિકારી 'શાર્ક' વસે છે.
૩. વૈવિધ્ય: સ્ટારફિશ, મશરૂમ, દરિયાઈ કાચબા અને હજારો પ્રકારની નાના-મોટા કદની રંગબેરંગી અસંખ્ય માછલીઓ સમુદ્રી જીવનનો સુંદર હિસ્સો છે.
૪. પર્યાવરણ સંતુલન: પૃથ્વી પર ઓક્સિજનનું સંતુલન રાખવામાં અને કરોડો લોકોના ખોરાકની જરૂરિયાત પૂર્ણ કરવામાં દરિયાઈ જીવસૃષ્ટિ ખૂબ જ અગત્યની ભૂમિકા ભજવે છે.

પેજ ૨૪ પર આપેલા નકશા/ચિત્રમાં નીચે મુજબના ૬ (છ) ખંડો દર્શાવવામાં આવ્યા છે (આ ચિત્રમાં એન્ટાર્કટિકા ખંડ દર્શાવેલ નથી):

1. ૧. એશિયા (Asia): પૃથ્વી પરનો સૌથી મોટો ભૂમિખંડ.
2. ૨. યુરોપ (Europe): એશિયા સાથે સળંગ જોડાયેલો પશ્ચિમનો ભૂમિખંડ.
3. ૩. આફ્રિકા (Africa): વિષુવવૃત્ત રેખા જેની મધ્યમાંથી પસાર થાય છે તે ખંડ.
4. ૪. ઉત્તર અમેરિકા (North America): પશ્ચિમ ગોળાર્ધમાં આવેલો ઉત્તરનો ખંડ.
5. ૫. દક્ષિણ અમેરિકા (South America): ઉત્તર અમેરિકાની નીચે દક્ષિણમાં આવેલો ખંડ.
6. ૬. ઓસ્ટ્રેલિયા (Australia): દક્ષિણ-પૂર્વ દિશામાં આવેલો સૌથી નાનો ટાપુ ખંડ.