ધોરણ ૬: સામાજિક વિજ્ઞાન

જવાબ: (C) ઉત્તર

જવાબ: (C) ભૌતિક

જવાબ: (A) ૯૪૦ કિમી
(ગણતરી: ૪૭ સેમી × ૨૦ કિમી = ૯૪૦ કિમી)

જવાબ: (D) છાપરા પર લાલ ક્રોસ (+) સાથેનું ચિહ્ન

જવાબ: (D) આંતરરાષ્ટ્રીય દિનાંતર રેખા

જવાબ: (C) નકશામાં તમે સપાટીને બાજુથી જોઈ રહ્યા હોય તેમ દેખાય છે.
(સમજૂતી: નકશામાં સામાન્ય રીતે સપાટીનો ઉપરથી લંબરૂપ દેખાવ - top-down view - દર્શાવવામાં આવે છે.)

જવાબ: (C) ઉપરોક્ત બંને (સ્થાનિક વ્યક્તિને પૂછીને / શહેરનો નકશો જોઈને)

જવાબ: (A) દક્ષિણ-પશ્ચિમ (નૈઋત્ય)

જવાબ: (C) અંતર વધતું જશે.

જવાબ: (A) નાના થતાં જાય છે.

જવાબ: (A) રેખાંશ વર્તુળ સ્વરૂપમાં હોય છે.
(સમજૂતી: રેખાંશ અર્ધવર્તુળાકાર હોય છે અને ધ્રુવો પર ભેગા થાય છે.)

જવાબ: (D) દક્ષિણ ધ્રુવ નજીક આબોહવા ઉષ્ણ હોય છે.
(સમજૂતી: દક્ષિણ ધ્રુવ બરફથી આચ્છાદિત હોઈ ત્યાં અતિશય ઠંડી/શીત આબોહવા હોય છે.)

જવાબ: (A) અક્ષાંશ અને રેખાંશ (Coordinates)

જવાબ: (D) આપેલ તમામ

જવાબ: (A) ૮° ઉ.અ. થી ૩૭° ઉ.અ. તથા ૬૮° પૂ.રે. થી ૯૭° પૂ.રે.

જવાબ: (A) સવારના ૧૦:૦૦ વાગ્યા હશે
(સમજૂતી: ૩૦° પૂર્વથી ૩૦° પશ્ચિમ વચ્ચે કુલ ૬૦° રેખાંશનો તફાવત છે. ૬૦° × ૪ મિનિટ = ૨૪૦ મિનિટ = ૪ કલાક. પશ્ચિમનો સમય પાછળ હોવાથી બપોરના ૨:૦૦ માંથી ૪ કલાક બાદ કરતાં સવારના ૧૦:૦૦ વાગે.)

જવાબ: (A) ਵਿધાન ૩: ૪૫° પ.રે. પર સવારના ૯:૦૦ વાગ્યા હશે.
(સમજૂતી: ૪૫° પશ્ચિમ એટલે ૩ કલાક પાછળ, તેથી બપોરના ૧૨:૦૦ માંથી ૩ કલાક બાદ કરતાં સવારના ૯:૦૦ વાગે.)

જવાબ: (A) ૧૫° પ.રે.
(સમજૂતી: ૧૫° પૂ.રે. પર ૧ કલાક પ્લસ એટલે બપોરનો ૧:૦૦ થાય, તો ૧ કલાક માઇનસ એટલે ૧૧:૦૦ AM એ ૧૫° પ.રે. પર થાય.)

જવાબ: (C) વિવિધ સ્થળોના રેખાંશના અંક

જવાબ: (A) વિધાન અને કારણ બંને સાચાં છે અને કારણ વિધાનની સાચી સમજૂતી છે.

જવાબ: (B) એક વિશાળ વિસ્તારને કાગળના નાના ટુકડા પર તેની મદદથી રજૂ કરી શકાય છે.

જવાબ: (B) મર્યાદિત જગ્યામાં વાસ્તવિક દુનિયાની મોટી વસ્તુઓને સચોટ રીતે દર્શાવવા માટે

જવાબ: (C) ઉત્તર-પૂર્વ ગોળાર્ધ

જવાબ: (A) વિધાન અને કારણ બંને સાચાં છે અને કારણ વિધાનની સાચી સમજૂતી છે.

જવાબ: (D) ઉજ્જૈની (ઉજ્જૈન)

નકશાઓના સુવ્યવસ્થિત અને સંગઠિત સંગ્રહ ધરાવતા આખા પુસ્તકને એટલાસ કહેવામાં આવે છે. તેમાં પૃથ્વી અથવા તેના વિવિધ ભાગોની ભૌગોલિક, કુદરતી, રાજકીય અને વિષયવસ્તુ આધારિત સચોટ નકશાઓ આપેલા હોય છે.

નકશા પર દર્શાવેલા કોઈપણ બે સ્થળો વચ્ચેનું અંતર અને પૃથ્વી સપાટી પરના તે જ બે સ્થળો વચ્ચેના વાસ્તવિક જમીન પરના અંતર વચ્ચેના પરસ્પર ગુણોત્તરને પ્રમાણમાપ કહે છે. (દા.ત., ૧ સેમી = ૧૦ મીટર).

પૃથ્વીની સપાટી પર પૂર્વથી પશ્ચિમ દિશામાં સમાંતર રીતે દોરેલા કાલ્પનિક આડા વર્તુળોને અક્ષાંશ કહે છે. વિષુવવૃત્ત એ ૦° મુખ્ય અને સૌથી મોટું અક્ષાંશવૃત્ત છે.

પૃથ્વીના ગોળા પર ઉત્તર ધ્રુવથી દક્ષિણ ધ્રુવને જોડતી કાલ્પનિક ઊભી અર્ધવર્તુળાકાર રેખાઓને રેખાંશ કહે છે. ગ્રીનિચ રેખા એ ૦° મુખ્ય રેખાંશ છે.

આખા દેશમાં વહીવટી વ્યાવહારિકતા અને સમયપત્રકોમાં એકસૂત્રતા જાળવવા માટે દેશના મધ્ય ભાગમાંથી પસાર થતી મુખ્ય રેખાંશના સ્થાનિક સમયને આખા દેશ માટે સમાન રીતે લાગુ કરવામાં આવે છે. આ વિસ્તારને પ્રમાણસમય ક્ષેત્ર કહે છે.

નકશા પર કોઈ સ્થાનની સચોટ સ્થિતિ નક્કી કરવા માટે અક્ષાંશ અને રેખાંશ રેખાઓના પરસ્પર છેદનથી બનતી નિર્દેશાંક પદ્ધતિ (ગ્રીડ સિસ્ટમ - Grid System) નો ઉપયોગ કરવામાં આવે છે.

ભૌગોલિક અક્ષાંશ (Latitude) અને રેખાંશ (Longitude) આ બે પાયાના નિર્દેશકો મળીને પૃથ્વી પરના કોઈ પણ ચોક્કસ સ્થળને દર્શાવે છે.

ગુજરાતના મધ્ય ભાગમાં આવેલા અમદાવાદ શહેરના અંદાજિત અક્ષાંશ અને રેખાંશ આશરે ૨૩° ઉત્તર અક્ષાંશ અને ૭૨.૬° પૂર્વ રેખાંશ છે.

નકશાના મુખ્ય ત્રણ ઘટકો (અંગો) છે:
(૧) અંતર અથવા પ્રમાણમાપ (Scale)
(૨) દિશા (Direction)
(૩) રૂઢ સંજ્ઞાઓ (Symbols) અને રંગો

ટાઈમ ઝોન એટલે પૃથ્વીનો એવો ચોક્કસ રેખાંશીય પટ્ટો જે વહીવટી સરળતા માટે એક સમાન સમય ધરાવે છે. વૈશ્વિક અને સ્થાનિક સમય મુખ્યત્વે રેખાંશ (Longitude) રેખાઓ અને પૃથ્વીની દૈનિક ધરીભ્રમણ ગતિથી નક્કી કરવામાં આવે છે.

ઉકેલ:
૧. આપેલ ગુણોત્તર: ૨.૫ સેમી = ૫૦૦ કિ.મી.
૨. તેથી ૧ સેમીનું મૂલ્ય = ૫૦૦ / ૨.૫ = ૨૦૦ કિ.મી.
૩. હવે, ૧૩ સેમીનું વાસ્તવિક અંતર = ૧૩ × ૨૦૦ કિ.મી. = ૨૬૦૦ કિ.મી.
જવાબ: બે શહેરો વચ્ચેનું વાસ્તવિક અંતર ૨૬૦૦ કિ.મી. થશે.

ઉકેલ:
૧. પૃથ્વી ૨૪ કલાકમાં ૩૬૦° રેખાંશ ફરે છે.
૨. તેથી ૧ કલાકમાં પસાર થતાં રેખાંશ = ૩૬૦° / ૨૪ = ૧૫°
જવાબ: પૃથ્વી ૧ કલાકમાં ૧૫° રેખાંશ પસાર કરશે.

ઉકેલ:
૧. તમારું સ્થાન = ૧૫° પશ્ચિમ રેખાંશ (સમય: બપોરે ૦૨:૦૦ PM)
૨. મિત્રનું સ્થાન = ૪૫° પશ્ચિમ રેખાંશ
૩. બંને સ્થાનો વચ્ચે રેખાંશનો તફાવત = ૪૫° - ૧૫° = ૩૦° રેખાંશ
૪. ૧° રેખાંશના તફાવતે સમયનો ફરક = ૪ મિનિટ
૫. ૩૦° રેખાંશના તફાવતે સમયનો ફરક = ૩૦ × ૪ = ૧૨૦ મિનિટ (એટલે કે ૨ કલાક)
૬. મિત્ર વધુ પશ્ચિમમાં (૪૫° પ.રે.) આવેલો હોવાથી ત્યાંનો સમય પાછળ ચાલશે.
૭. તેથી, મિત્રનો સમય = ૦૨:૦૦ PM - ૨ કલાક = ૧૨:૦૦ PM (બપોરના ૧૨:૦૦ વાગ્યા હશે)
જવાબ: તમારા મિત્રને ત્યાં બપોરના ૧૨:૦૦ વાગ્યા હશે.

પૃથ્વી ગોળાકાર હોવાથી સૂર્યના કિરણો વિષુવવૃત્ત (૦° અક્ષાંશ) પર આખું વર્ષ બરાબર સીધા પડે છે, જેથી ત્યાં અત્યંત ગરમી રહે છે. પરંતુ જેમ-જેમ આપણે વિષુવવૃત્તથી બંને ધ્રુવો તરફ (ઉચ્ચ અક્ષાંશ તરફ) જઈએ છીએ, તેમ-જેમ સૂર્યના કિરણો ક્રમશઃ વધુ ને વધુ ત્રાંસા પડતા જાય છે, જેના કારણે ગરમી ઘટતી જાય છે. ધ્રુવો પર સૂર્યપ્રકાશ નહિવત્ મળતો હોવાથી ત્યાં કાયમી બરફ છવાયેલો રહે છે.

પૃથ્વી ગોળાકાર છે અને શૂન્ય અંશ (૦°) ગ્રીનિચ રેખાથી પૂર્વ તરફ ૧૮૦° જઈએ કે પશ્ચિમ તરફ ૧૮૦° જઈએ, બંને દિશામાંથી ગણતરી કરતાં આવતી ૧૮૦° રેખા એક જ સામાન્ય ભૌગોલિક રેખા પર ભેગી થઈ જાય છે. તે બંને અલગ રેખા નથી, પરંતુ એક જ સિંગલ રેખા છે, તેથી તેને પૂર્વ કે પશ્ચિમ દર્શાવ્યા વિના માત્ર ૧૮૦° જ લખવામાં આવે છે.

આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે ૧૮૮૪ માં ગ્રીનિચ રેખાને પ્રમાણભૂત ગણવામાં આવી તે પહેલાં વિવિધ સંસ્કૃતિઓમાં પોતપોતાની અલગ-અલગ મધ્ય રેખાઓ ચલણમાં હતી. ભારતમાં પણ ગ્રીનિચના સેંકડો વર્ષો પહેલાં ઉજ્જૈન (ઉજ્જૈયિની) ના રેખાંશને ભારતની 'મુખ્ય મધ્ય રેખા' (Prime Meridian) સ્વીકારવામાં આવી હતી અને વરાહમિહિર જેવા ૧૫૦૦ વર્ષ જૂના ખગોળશાસ્ત્રીઓ ઉજ્જૈનને કેન્દ્ર રાખીને જ સમય અને ખગોળીય સ્થિતિની ગણતરી કરતા હતા.

જો દેશનો દરેક ભૌગોલિક ભાગ અથવા શહેર પોતાના ચોક્કસ સ્થાનિક રેખાંશ મુજબનો અલગ-અલગ સ્થાનિક સમય વાપરવા લાગે, તો દેશભરમાં રેલવે, ટપાલ સેવા, સંચાર માધ્યમો, વિમાની વ્યવહારો અને સરકારી કાર્યાલયોના સમયપત્રકો ગોઠવવામાં ભારે ગૂંચવણ અને અશાંતિ સર્જાય. સમગ્ર દેશમાં સમયપત્રકની એકતા અને સુવિધા જાળવવા માટે દેશની મધ્યમાંથી પસાર થતી મધ્યરેખાના સ્થાનિક સમયને જ પ્રમાણસમય તરીકે સ્વીકારવામાં આવે છે.

કેટલાક દેશો પૂર્વથી પશ્ચિમ દિશામાં ખૂબ જ વિશાળ ભૌગોલિક પથરાવ (મોટો રેખાંશીય વ્યાપ) ધરાવે છે. આવા દેશોમાં પૂર્વ અને પશ્ચિમ છેડા વચ્ચે સ્થાનિક સમયમાં ૨ થી ૧૧ કલાક સુધીનો બહુ મોટો તફાવત પડી જાય છે. આવા દેશોમાં એક જ પ્રમાણસમય રાખવો અશક્ય હોવાથી તેઓ વહીવટી સરળતા માટે એકથી વધુ પ્રમાણસમય (ટાઇમઝોન) અપનાવે છે. (દા.ત., રશિયામાં ૧૧ અને યુ.એસ.એ.માં ૬ ટાઇમઝોન છે).

આ રેખા ૧૮૦° ના સીધા રેખાંશ પર દોરવામાં આવી હોત તો તે પેસિફિક મહાસાગરના ટાપુઓ અને કેટલાક દેશોની જમીન પરથી પસાર થતી હોત. તેના લીધે એક જ દેશના જુદા-જુદા ભાગોમાં એક જ સમયે બે અલગ-અલગ વાર અને બે અલગ-અલગ તારીખ થઈ જાય. આ બધી ગૂંચવણ નિવારવા અને આખા ટાપુ કે દેશમાં એક જ વાર અને તારીખ રહે તે માટે આ રેખાને જમીનથી દૂર રાખી સમુદ્ર પર વાંકી-ચૂંકી દોરવામાં આવી છે.

પૃથ્વી ત્રિ-પરિમાણીય ગોળાકાર ધરાવે છે. જો આપણે માત્ર કોઈ સ્થાનનો અક્ષાંશ (આડી રેખા) જાણીએ, તો આપણને એટલી જ ખબર પડશે કે તે સ્થળ વિષુવવૃત્તથી કેટલું ઉત્તરમાં કે દક્ષિણમાં છે, પરંતુ તે આખા અક્ષાંશના વર્તુળ પર પૂર્વથી પશ્ચિમમાં ક્યાં આવેલું છે તે જાણી શકાશે નહીં. તે જ રીતે માત્ર રેખાંશ (ઊભી રેખા) જાણવાથી પૂર્વ કે પશ્ચિમની દિશાની સ્થિતિ ખબર પડે છે પણ અક્ષાંશીય ઊંચાઈ સમજાતી નથી.

જ્યારે અક્ષાંશ અને રેખાંશ બંને એકબીજાને કાપે છે, ત્યારે ગ્રીડ (જાળી) પર ચોક્કસ છેદનબિંદુ બને છે જેને ભૌગોલિક નિર્દેશાંકો (Coordinates) કહે છે. આ અક્ષાંશ-રેખાંશના સંગમબિંદુના આધારે પૃથ્વી પરના કોઈપણ સ્થાનનું બિલકુલ સચોટ સ્થાન નક્કી કરી શકાય છે, આથી બંનેની સંયુક્ત જરૂરિયાત અનિવાર્ય છે.

ભારત દેશ પૂર્વથી પશ્ચિમ દિશામાં આશરે ૬૮° પૂ.રે. થી ૯૭° પૂ.રે. (લગભગ ૩૦° રેખાંશ) સુધી વિસ્તરેલો છે. આ ભૌગોલિક પથરાવના કારણે પૂર્વ છેડે આવેલા અસમ (તિનસુકિયા) અને પશ્ચિમ છેડે આવેલા ગુજરાત (પોરબંદર) ના સ્થાનિક સમયમાં લગભગ ૨ કલાક (૩૦ × ૪ મિનિટ = ૧૨૦ મિનિટ) નો મોટો તફાવત પડે છે.

જો આખા દેશમાં વહીવટી સમય એક સમાન ન રાખવામાં આવે તો રેલવે અને વિમાની સમયપત્રકો ગોઠવવા અશક્ય થઈ જાય. આ સમસ્યા ટાળવા માટે ભારતના બરાબર મધ્ય ભાગમાંથી પસાર થતી ૮૨.૫° પૂર્વ રેખાંશ ને પ્રમાણભૂત રેખા સ્વીકારવામાં આવી અને તેના સ્થાનિક સમયને સમગ્ર દેશ માટે ભારતીય પ્રમાણસમય (Indian Standard Time - IST) તરીકે માન્ય ગણવામાં આવ્યો છે.

નકશાના ત્રણ મુખ્ય અંગો નીચે મુજબ છે અને નકશાના સાચા વાંચન માટે તેનું મહત્વ ખૂબ મોટું છે:
૧. દિશા (Direction): સામાન્ય રીતે નકશાની ઉપર જમણા ખૂણામાં તીર અને 'N' ચિહ્ન દર્શાવી ઉત્તર દિશા બતાવાય છે. તેના આધારે પૂર્વ, પશ્ચિમ, દક્ષિણ તેમજ ખૂણાઓની મધ્યવર્તી દિશાઓ (ઈશાન, અગ્નિ, નૈઋત્ય, વાયવ્ય) નો સાચો ખ્યાલ આવે છે.
૨. પ્રમાણમાપ (Scale): કાગળ પર પૃથ્વીના વિશાળ ભૂમિભાગને માપસર દર્શાવવા પ્રમાણમાપ જરૂરી છે. તે નકશા પરનું અંતર અને જમીન પરના વાસ્તવિક અંતર વચ્ચેનો ચોક્કસ ગુણોત્તર છે, જેથી અંતર સાચું માપી શકાય છે.
૩. રૂઢ સંજ્ઞાઓ (Symbols) અને રંગો: વિશાળ પૃથ્વીની કુદરતી અને સાંસ્કૃતિક વિવિધતાઓને નકશાના મર્યાદિત કાગળ પર દર્શાવવા માટે આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે સ્વીકૃત એવા વિશિષ્ટ ચિહ્નો અને રંગો (જેમ કે જળાશય માટે વાદળી, પહાડ માટે કથ્થાઈ) વપરાય છે. તેનાથી નકશો વાંચવો અત્યંત સરળ બને છે.

પૃથ્વી પોતાની ધરી પર પશ્ચિમથી પૂર્વ તરફ ફરે છે અને ૨૪ કલાકમાં એક પરિભ્રમણ (૩૬૦° રેખાંશ) પૂર્ણ કરે છે. આથી, સમય અને રેખાંશ વચ્ચેનો સંબંધ નીચે મુજબની ગાણિતિક ગણતરી પરથી સચોટ રીતે સમજી શકાય છે:
૧. પૃથ્વીને ૧ કલાકમાં પસાર કરવા પડતા રેખાંશ = ૩૬૦° / ૨૪ = ૧૫° રેખાંશ ફરે છે.
૨. તેથી, ૧° રેખાંશ ફરવા માટે પૃથ્વીને લાગતો સમય = ૬૦ મિનિટ / ૧૫° = ૪ મિનિટ.
૩. પૃથ્વી પૂર્વથી પશ્ચિમ ફરતી હોવાથી પૂર્વમાં સૂર્યોદય વહેલો થાય છે. આથી ૦° ગ્રીનિચ રેખાથી જેમ-જેમ પૂર્વ તરફ જઈએ તેમ સમય દર ૧° રેખાંશે ૪ મિનિટ આગળ થાય છે (પ્લસ થાય છે), અને જેમ-જેમ પશ્ચિમ તરફ જઈએ તેમ સમય દર ૧° રેખાંશે ૪ મિનિટ પાછળ થાય છે (બાદ થાય છે). આ સિદ્ધાંત સમગ્ર વૈશ્વિક સમયની ગણતરી નક્કી કરે છે.

• ૧. હોસ્પિટલને ચિહ્નિત કરો: આપેલા નકશામાં હોસ્પિટલ બરાબર મધ્ય ભાગમાં આવેલી છે, જેના પર લાલ ક્રોસ (+) નું ચિહ્ન છે અને 'HOSPITAL' લખેલું છે.
• ૨. વાદળી રંગના વિસ્તારો શું દર્શાવી રહ્યા છે?: નકશામાં વાદળી રંગ સામાન્ય રીતે જળાશયો માટે વપરાય છે. અહીં વાદળી રંગનો વિસ્તાર નદી કે તળાવ દર્શાવે છે જે રેલવે સ્ટેશન અને હોસ્પિટલની નજીક છે.
• ૩. રેલવે સ્ટેશનથી સૌથી દૂરનું સ્થળ (શાળા, નગરપંચાયત કે જાહેર ઉદ્યાનમાંથી): નકશા મુજબ રેલવે સ્ટેશન ઉત્તર-પશ્ચિમ (વાયવ્ય) ખૂણામાં છે. શાળા દક્ષિણ-પશ્ચિમમાં, નગરપંચાયત પૂર્વ તરફ અને જાહેર ઉદ્યાન (બગીચો/ખેતર) નકશાના છેવાડે પૂર્વમાં છે. તેથી, રેલવે સ્ટેશનથી જાહેર ઉદ્યાન સૌથી દૂર આવેલું છે.

જવાબ: ભૌતિક નકશો (Physical Map)
સમજૂતી: જે નકશામાં પૃથ્વીના કુદરતી ભૌગોલિક લક્ષણો જેમ કે પર્વતમાળાઓ (હિન્દુકુશ, હિમાલય), જળાશયો (અરબી સમુદ્ર, બંગાળનો ઉપસાગર), નદીઓ અને ઉચ્ચપ્રદેશો દર્શાવવામાં આવે તેને ભૌતિક નકશો કહે છે.

જવાબ: વિષય આધારિત નકશો અથવા થીમેટિક નકશો (Thematic Map)
સમજૂતી: જે નકશામાં કોઈ ચોક્કસ વિષયવસ્તુની વિગતો (જેમ કે પાકનું વિતરણ, વરસાદ, વસ્તી, ઉદ્યોગો વગેરે) દર્શાવવામાં આવી હોય તેને વિષય આધારિત (Thematic) નકશો કહે છે.

જવાબ: રાજકીય નકશો (Political Map)
સમજૂતી: જે નકશામાં જુદા જુદા દેશો, રાજ્યો, તેમની સીમાઓ (સરહદો) અને વહીવટી વિભાગો દર્શાવવામાં આવે તેને રાજકીય નકશો કહે છે.

હોકાયંત્ર અને દિશાચક્રના આધારે પૃથ્વી પર ચાર મુખ્ય દિશાઓ અને ચાર મધ્યવર્તી દિશાઓ (ખૂણાઓ) નીચે મુજબ દર્શાવવામાં આવે છે:

• મુખ્ય ચાર દિશાઓ:
  • ઉત્તર (North): હોકાયંત્રમાં સૌથી ઉપરની દિશા (N).
  • દક્ષિણ (South): હોકાયંત્રમાં સૌથી નીચેની દિશા (S).
  • પૂર્વ (East): હોકાયંત્રમાં જમણી બાજુની દિશા (E).
  • પશ્ચિમ (West): હોકાયંત્રમાં ડાબી બાજુની દિશા (W).
• મધ્યવર્તી ચાર દિશાઓ (ખૂણાઓ):
  • ઉત્તર-પૂર્વ (ઈશાન - North-East): ઉત્તર અને પૂર્વ દિશાની વચ્ચેનો ખૂણો.
  • દક્ષિણ-પૂર્વ (અગ્નિ - South-East): દક્ષિણ અને પૂર્વ દિશાની વચ્ચેનો ખૂણો.
  • દક્ષિણ-પશ્ચિમ (નૈઋત્ય - South-West): દક્ષિણ અને પશ્ચિમ દિશાની વચ્ચેનો ખૂણો.
  • ઉત્તર-પશ્ચિમ (વાયવ્ય - North-West): ઉત્તર અને પશ્ચિમ દિશાની વચ્ચેનો ખૂણો.

માર્ગદર્શન અને નકશો દોરવાની રીત:
આ પ્રયોગાત્મક પ્રવૃત્તિ માટે વિદ્યાર્થીઓએ કાગળ પર પોતાના ઘરથી શાળા સુધીના કાચા રસ્તાનો નકશો તૈયાર કરવાનો છે, જેમાં નીચે દર્શાવેલી મહત્વની રૂઢ સંજ્ઞાઓ (ચિહ્નો) નો ફરજિયાત ઉપયોગ કરવો:

1. ઘર/વસાહત: લાલ રંગના નાના ચોરસ બોક્સ દોરવા.
2. પાકો રસ્તો: લાલ રંગની બે સમાંતર લીટીઓ દોરવી.
3. કાચો રસ્તો: તૂટક લીટીઓ (_ _ _ _) દર્શાવવી.
4. નદી કે તળાવ: વાદળી રંગના વળાંકવાળા પટ્ટા અથવા ગોળાકાર જળાશય દોરવું.
5. રેલવે લાઈન: પાટા જેવું કાળું પ્રતીક દોરવું.
6. મંદિર: નાનું ધજાવાળું પ્રતીક બનાવવું.
7. શાળા: શાળાની ઇમારતનું ચિહ્ન અથવા ધ્વજસ્તંભ દોરવો.

શાળાને મધ્ય કેન્દ્રીય બિંદુ (સંદર્ભ) તરીકે ધ્યાનમાં રાખીને, આસપાસના મુખ્ય સ્થળોની અંદાજિત દિશાઓ નીચે મુજબ નોંધી શકાય છે:

• (i) પોસ્ટ ઑફિસ: પૂર્વ (East) દિશા તરફ.
• (ii) મંદિર: ઉત્તર-પૂર્વ (ઈશાન) દિશા તરફ.
• (iii) પાણીની ટાંકી: પશ્ચિમ (West) દિશા તરફ.
• (iv) બજાર: દક્ષિણ (South) દિશા તરફ.
• (v) તમારું ઘર: ઉત્તર-પશ્ચિમ (વાયવ્ય) દિશા તરફ.
• (vi) દવાખાનું / હેલ્થ સેન્ટર: દક્ષિણ-પૂર્વ (અગ્નિ) દિશા તરફ.

પ્રશ્નોત્તરી અને સચોટ જવાબો:

1. (i) નદી કઈ દિશામાં વહી રહી છે ?
   જવાબ: દક્ષિણ-પશ્ચિમ (South-West) દિશામાં
   સ્પષ્ટતા: નદી નકશાના ઉત્તર-પૂર્વ (ઈશાન) ભાગથી શરૂ થઈને દક્ષિણ-પશ્ચિમ (નૈઋત્ય) તરફ વહી રહી છે.
2. (ii) રતનપુર ગામની પશ્ચિમ દિશા તરફ ક્યા પ્રકારનો માર્ગ પસાર થાય છે?
   જવાબ: પાકો રસ્તો (મેટલ રોડ) અને બ્રોડગેજ રેલવે માર્ગ
3. (iii) સુંદરપુર ગામની ઉત્તર દિશા બાજુ કયો માર્ગ પસાર થાય છે?
   જવાબ: નેશનલ હાઈવે (N.H. / રાષ્ટ્રીય ધોરીમાર્ગ / પાકો રસ્તો)
4. (iv) રેલવે પુલથી કઈ તરફ પોલીસ સ્ટેશન આવેલું છે?
   જવાબ: દક્ષિણ-પૂર્વ (South-East) દિશા તરફ
5. (v) મંદિરથી આરોગ્ય કેન્દ્ર કઈ દિશા તરફ આવેલું છે?
   જવાબ: દક્ષિણ-પશ્ચિમ (South-West) દિશા તરફ
6. (vi) નીચેના આપેલા સ્થાન શાળાથી કઈ દિશા તરફ આવેલ છે?
   
   • આરોગ્ય કેન્દ્ર (Dispensary): ઉત્તર (North) અથવા ઉત્તર-પશ્ચિમ (વાયવ્ય) દિશા તરફ.
   • જિલ્લાની સીમા: પૂર્વ (East) દિશા તરફ.
   • પોસ્ટ ઑફિસ: પૂર્વ / ઉત્તર-પૂર્વ (East / North-East) દિશા તરફ.

આપેલા કૌંસના અંગ્રેજી શબ્દોનો ઉપયોગ કરીને શબ્દચોરસના સાચા જવાબો નીચે મુજબ છે:

ડાબેથી જમણે (આડી ચાવી - Across):

• ૧. નકશામાં એક વિશાળ વિસ્તારને નાના સ્વરૂપમાં દર્શાવવું → SCALE (પ્રમાણમાપ)
• ૪. એક અનુકૂળ ગોળાકાર → GLOBE (PST પૃથ્વીનો ગોળો)
• ૫. સૌથી લાંબી સમાંતર અક્ષાંશ રેખા → EQUATOR (વિષુવવૃત્ત)
• ૬. તે સ્થાન જ્યાંથી ગ્રિનિચ રેખા પસાર થાય છે → GREENWICH (ગ્રિનિચ શહેર)
• ૮. માર્ગને શોધવાનું સરળ સાધન → MAP (નકશો)
• ૧૦. વિષુવવૃત્ત રેખાથી અંતરનું એક માપ → LATITUDE (અક્ષાંશ)

ઉપરથી નીચે (ઊભી ચાવી - Down):

• ૨. ગ્રિનિચ રેખાથી અંતરનું એક માપ → LONGITUDE (રેખાંશ)
• ૩. તે બંને સાથે મળીને એક સ્થળ શોધવામાં મદદરૂપ બને છે → COORDINATES (નિર્દેશાંક)
• ૬. જે અક્ષાંશ અને રેખાંશ સાથે મળીને બનાવે છે → GRID (ગ્રીડ / જાળી)
• ૭. તે સમય, જેના આપણે ભારતમાં પાલન કરીએ છીએ → IST (Indian Standard Time)
• ૯. જે પૃથ્વીના ગોળાનું મધ્યરેખાંશવૃત્ત છે → PM (Prime Meridian)
• ૧૧. એક રેખા માટે ટૂંકો શબ્દ : જેને ઓળંગતા તારીખ અને વાર બદલાય છે → IDL (International Date Line)

નકશાપોથી અને ભૌગોલિક ચિત્રકામ માટે નીચે દર્શાવેલી વિગતો સામે તેની સાચી રૂઢ સંજ્ઞાઓ (ચિહ્નો) આ રીતે દોરવી: