પાઠ ૮: ઘર

જવાબ: રમેશ શહેરમાં એકલો રહેવા ગયો ત્યારે શરૂઆતમાં તેને ત્યાં બધું ખૂબ અડવું લાગતું હતું. પૈસા કમાવવા માટે એ જેમતેમ દહાડા કાઢતો હતો. એક દિવસ અચાનક તેના પેટમાં સણકો ઊપડ્યો. ડૉક્ટર પાસે જતા ખર્ચ સાંભળી તે મૂગો બની ગયો. તેના મિત્રને જાણ થતાં તે રમેશની સ્થિતિ પામી ગયો અને તેણે સારવારનો બધો ખર્ચ ઉપાડી લીધો. હવે રમેશ સાજો થતાં તેની છાતી પરથી પથ્થર ઊતરી ગયો.

• (૧) બા, જો તમે સંમતિ આપો તો ગામડાનું ઘર હવે કાઢી નાખીએ. → લેખક (અથવા તેમના ભાઈઓ)
• (૨) તમે બધાં આવ્યાં ને હું ગાજતું-ગુંજતું થઈ ગયું. → સૂનું ઘર
• (૩) ઘણા દિવસો પછી આવ્યા ને હવે આમ... → ઓસરીની ભીંત
• (૪) એક સમયે અમે ઢોરઢાંખરથી ભરી ભરી રહેતી. → ગમાણ
• (૫) હવે હું વધારે દિવસ જીવી શકીશ નહિ. → બા (લેખકનાં માતા)
• (૬) આ ઘર કાઢવા તેં જ હા કહ્યું હતું ને? → લેખક
• (૭) જ્યારે વેચાણ આપીશું, આ ઘર તમને જ મળશે. → નાનો ભાઈ

• (૧) ઘર બનાવવું: ત્રણ-ચાર પેઢીથી ચાલ્યા આવતા માટીના ખોરડાને સ્થાને આ ઈંટોનું પાકું ઘર લેખકના બાપાએ બંધાવેલું. ઘરનાં સૌએ જાતે મજૂરી કરેલી, બળદગાડામાં ઈંટો લાવેલા, આંબાતળાવની ચીકણી માટી ગાર માટે જાતે લાવેલા અને બાએ છેક મોભારા સુધી ગારનાં તગારાં ચઢાવેલાં.
• (૨) ઘરનો ઓરડો: એ જ ઓરડામાં સૌ ભાઈ-ભાંડુઓનો અને લેખકનાં સંતાનોનો જન્મ થયેલો. એ જ ઓરડામાં લેખકના દામ્પત્યજીવનનો આરંભ થયેલો.
• (૩) આંગણું: આંગણામાં બાળકો રમતા, ત્યાંથી ભણવા જતા, બહેનો અને ભાઈઓના લગ્નમંડપો બંધાયેલા. ત્યાં જ્ઞાતિજનો સાથે ઝઘડા અને સ્નેહમિલનો થયેલાં. ત્યાં જ તાપણા પાસે વિશ્રંભકથાઓ થયેલી.
• (૪) ઓસરી: ઓસરીમાં દાદી, દાદા અને પછી બાપાનો ચોકો થયેલો. ત્યાં બેસીને લેખકે પહેલો એકડો ઘૂંટેલો અને રજાઓમાં ઉચ્ચ અભ્યાસના ગ્રંથો ઉથલાવતા.

• (૧) શા માટે બાપદાદાનું ઘર કાઢી નાખવું?
• (૨) શું અમારે અમારું એ ઘર વેચી નાખવું જોઈએ?
• (૩) જો ગામમાં જવાનું જ ના હોય તો ત્યાં ઘર રાખી રાખવાનો શો અર્થ છે?
• (૪) આ બધું માત્ર લાગણીવેડા તો નથી ને?

• (૧) કોણ?: તારા ઘરમાં કોણ કોણ રહે છે?
• (૨) ક્યાં?: તારું ઘર ક્યાં આવેલું છે?
• (૩) ક્યારે?: તમે આ નવા ઘરમાં રહેવા ક્યારે આવ્યા?
• (૪) કેવી રીતે?: તમે તમારા ઘરની સજાવટ કેવી રીતે કરી છે?
• (૫) કેમ?: તેં તારા ઘરનો રંગ સફેદ કેમ રાખ્યો છે?
• (૬) કેટલું?: તારા ઘરમાં કેટલું ફર્નિચર છે? (અથવા તારું ઘર કેટલું મોટું છે?)

જવાબ (પ્રવૃત્તિ): આ એક ચિત્રકામની પ્રવૃત્તિ છે. વિદ્યાર્થીઓએ પોતાની નોટબુકમાં પાઠમાં વર્ણવેલ ઓરડાનું રેખાચિત્ર દોરવાનું રહેશે, જેમાં બંધ અને જીરણ ઓરડો, પછીતની નાની જાળીમાંથી આવતું આછું અજવાળું, ખૂણામાં પડેલી વલોણાની મોટી ગોળી અને ખીંટીએ લટકતો મોટો રવૈયો દર્શાવવાનો રહેશે.

જવાબ (પ્રવૃત્તિ): (વિદ્યાર્થીએ લેખકનું પાત્ર ભજવીને વર્ગ સમક્ષ નીચે મુજબના સંવાદો હાવભાવ સાથે બોલવાના છે.)
"અરેરે! આ બાપદાદાનું ઘર વેચવાનો વિચાર મને કેમ આવ્યો? આ માત્ર ચાર દીવાલો ને છાપરાનું મકાન થોડું છે! આ તો અમારું ઘર છે, ભાવના છે. મારું બાળપણ, મારાં સંતાનોનો જન્મ, બા-બાપુજીનો પરિશ્રમ બધું જ આમાં સમાયેલું છે. ભલે તે જૂનું થાય, પણ આ ઘર હું ક્યારેય નહીં વેચું."

• (૧) રમેશ-ઘર : રમેશ પોતાના જૂના ઘર તરફ એકીટશે જોઈ રહ્યો.
• (૨) દફતર-ચોપડી : મેં મારા દફતરમાં નવી ચોપડી કાળજીપૂર્વક મૂકી.
• (૩) અનુપ-સાઈકલ : અનુપ પોતાની નવી સાઈકલ લઈને શાળાએ ગયો.
• (૪) છોકરો–દાખલો : હોશિયાર છોકરો ગણિતનો અઘરો દાખલો ઝડપથી ગણી રહ્યો છે.
• (૫) અમદાવાદ-શહેર : અમદાવાદ ગુજરાતનું એક મોટું અને ઐતિહાસિક શહેર છે.

• (૧) છોકરાનો જવાબ સાચો હતો છતાં એણે સુધાર્યો.
  જવાબ: છોકરાનો જવાબ સાચો હતો. એણે જવાબ સુધાર્યો.
• (૨) ઘર નાનું પડતું હતું તેથી મોટું ઘર ખરીદવાનો વિચાર કર્યો.
  જવાબ: ઘર નાનું પડતું હતું. મોટું ઘર ખરીદવાનો વિચાર કર્યો.
• (૩) સાઈકલ ખૂબ જૂની હતી તેથી તે વારંવાર બગડી જતી હતી.
  જવાબ: સાઈકલ ખૂબ જૂની હતી. તે વારંવાર બગડી જતી હતી.
• (૪) ગામમાં સાઈકલ ચલાવવી મુશ્કેલ હતી કેમ કે ત્યાંના રસ્તા ધૂળિયા હતા.
  જવાબ: ગામમાં સાઈકલ ચલાવવી મુશ્કેલ હતી. ત્યાંના રસ્તા ધૂળિયા હતા.
• (૫) સવારના સૂરજને જોવો હોય તો વહેલા ઊઠવાની ટેવ પાડવી જોઈએ.
  જવાબ: સવારના સૂરજને જોવો છે. વહેલા ઊઠવાની ટેવ પાડવી જોઈએ.

જવાબ: હા, સંયુક્ત વાક્યમાંથી બે સાદાં વાક્યો બનાવવા માટે મેં વાક્યને જોડનાર 'સંયોજક' (જેમ કે: તેથી, છતાં, કેમ કે, તો) ને દૂર કરવાની પ્રક્રિયા કરી.

સાદું વાક્ય: જે વાક્યમાં એક જ ક્રિયાપદ હોય (અથવા એક જ ઉદ્દેશ્ય અને વિધેય હોય) અને કોઈ સંયોજક ન હોય, તેને સાદું વાક્ય કહેવાય છે.

સંયુક્ત વાક્ય: જ્યારે બે કે તેથી વધુ સ્વતંત્ર અને સાદાં વાક્યોને કોઈ સંયોજક (જેમ કે: અને, ને, કે, પણ, છતાં, તેથી, માટે વગેરે) થી જોડવામાં આવે છે, ત્યારે બનતા વાક્યને સંયુક્ત વાક્ય કહેવાય છે.

સાદાં વાક્યો:

1. હું વ્યગ્ર બની ગયો.
2. ઘરના ઓરડામાં ગયો.
3. વળી, પાછું ઘણા વખતનું બંધ ઘર ખૂલ્યું.

સંયુક્ત વાક્યો:

1. ઓફર વાજબી હતી અને ઓફર કરનાર માણસ પણ સારો હતો.
2. અમે તો માનતા હતા કે બા માત્ર દહાડા કાઢે છે પણ ઘર માટેનો આ રાગ...
3. એણે મકાન ખરીદનારને કહ્યું, ભાઈ, હમણાં ખમી જાઓ.

(આ માત્ર વાંચન અને સમજણ માટેની પ્રવૃત્તિ છે, જેમાં વિદ્યાર્થીએ મિશ્ર વાક્યો કેવી રીતે બને છે તે સમજવાનું છે.)

• (૧) તું અહીં અતિથિ છે. તું અહીંનો માલિક કે નોકર નથી. આ ઈશનો આવાસ છે.
  મિશ્ર વાક્ય: આ ઈશનો આવાસ છે, જેમાં તું આમંત્રિત અતિથિ છે, નહીં કે અહીંનો કોઈ માલિક કે નોકર.


• (૨) સાઈકલ ચલાવવી હોય એટલી ચાલે. એની ચેઈન સરખી કરાવવાનું કામ મુખ્ય રહેશે. એથી આંગળાં અને કપડાં ગ્રીસવાળાં થાય. અમને એની પરવા ન હતી.
  મિશ્ર વાક્ય: સાઈકલ ચલાવવી હોય એટલી ચાલે, પણ ચેઈન સરખી કરવાનું કામ મુખ્ય રહેતું અને એથી આંગળાં અને કપડાં ગ્રીસવાળાં થાય છતાં અમને એની પરવા ન હતી.


• (૩) ટ્યૂબમાં પંક્ચર ક્યાં છે એ જાણવા સાઈકલવાળો ટ્યૂબમાં હવા ભરે. તગારાના પાણીમાં બોળે. હવા નીકળતી હોય ત્યાં બડબડિયાં બોલે.
  મિશ્ર વાક્ય: ટ્યૂબમાં પંક્ચર ક્યાં છે તે જાણવા જ્યારે સાઈકલવાળો ટ્યૂબમાં હવા ભરીને તેને તગારાના પાણીમાં બોળે છે, ત્યારે હવા નીકળતી હોય ત્યાં બડબડિયાં બોલે છે.

જવાબ: મેં તાજેતરમાં શ્રી ઝવેરચંદ મેઘાણી લિખિત "સૌરાષ્ટ્રની રસધાર" પુસ્તક વાંચ્યું છે. આ પુસ્તકમાં સૌરાષ્ટ્રના શૂરવીરો, સંતો, બહારવટિયાઓ અને ખાનદાન રાજપૂતોની શૌર્યકથાઓ સંગ્રહિત કરવામાં આવી છે. તેમાંની વાર્તાઓ વાંચીને આપણા રુંવાડા ઊભા થઈ જાય છે. લોકો પોતાના વચન ખાતર, આશ્રિતોના રક્ષણ માટે કે પોતાના સ્વાભિમાન માટે હસતા મુખે બલિદાન આપી દેતા હતા. આ વાર્તાઓ આપણને નીડરતા, ટેક, પ્રામાણિકતા અને અતિથિધર્મ જેવા મહાન ગુણો શીખવે છે. આ પુસ્તક વાંચવાથી મને આપણા ભવ્ય અને ગૌરવશાળી ઈતિહાસ અને સંસ્કૃતિનો સાચો પરિચય મળ્યો છે.

• (૧) હું વ્યગ્ર બની ગયો. → સાદું વાક્ય
• (૨) શકરી પટલાણીએ શિખંડની વાત કરી એટલે પટેલ બોલ્યા. → સંયુક્ત વાક્ય
• (૩) અમારા બટુકો માટે આશ્ચર્યલોક ત્યારે ખૂલ્યો જ્યારે સાવરકુંડલાના એક વહોરાજીએ ગામમાં સાઇકલ સ્ટોર ખોલ્યો. → મિશ્ર (સંકુલ) વાક્ય
• (૪) સાઈકલ ચલાવવી એ આજે નગણ્ય ઘટના લાગે, પરંતુ ત્યારે તો બધું અસામાન્ય હતું. → સંયુક્ત વાક્ય
• (૫) તમે આવશો તો હું તમારી સાથે જોડાઈ જઈશ. → મિશ્ર (સંકુલ) વાક્ય
• (૬) અમારા ઘરની બંને બાજુએ બીજાં ઘર છે. → સાદું વાક્ય
• (૭) હું ઘરના બંધ ઓરડામાં ગયો. → સાદું વાક્ય

• (૧) કાચા પાપડ, પાકા પાપડ.
• (૨) લાલ લાલ લસણ, લીલું લીલું લસણ.
• (૩) કાકાએ કાકીને કાચના કબાટમાંથી કાચી કેરી કાઢીને આપી.
• (૪) પીતળના પતરામાં પપૈયું પીળું પીળું.
• (૫) જલેબી જલ્દી જમવી છે.