પાઠ ૭: ભૈ માણસ છે!
સ્વાધ્યાય અને પ્રશ્નોત્તરી
ધોરણ 8 ગુજરાતી
૧. વાતચીત
(૧) તમે ક્યારે ક્યારે રડી પડો છો?
જવાબ: જ્યારે મને કોઈ નજીકની વ્યક્તિ વઢે, મારું કોઈ ગમતું રમકડું તૂટી જાય અથવા જ્યારે હું ખૂબ દુઃખી કે એકલતા અનુભવું ત્યારે હું રડી પડું છું.
(૨) તમે એકલાં એકલાં ક્યારેય હસ્યાં છે?
જવાબ: હા, જ્યારે મને મારો કોઈ જૂનો રમૂજી પ્રસંગ કે મિત્રો સાથે કરેલી મજાક યાદ આવે, અથવા મેં વાંચેલો કોઈ ટુચકો (જોક્સ) યાદ આવે ત્યારે હું ઘણીવાર એકલો એકલો હસું છું.
(૩) તમે ક્યારેય ઢીલાં પડી ગયાં છો ? ક્યારે?
જવાબ: હા, જ્યારે ખૂબ મહેનત કરવા છતાં પરીક્ષામાં કે કોઈ હરીફાઈમાં ધારી સફળતા ન મળે, અથવા કોઈ મુશ્કેલ પરિસ્થિતિનો સામનો કરવાનો આવે ત્યારે હું થોડીવાર માટે નિરાશ થઈ ઢીલો પડી જાઉં છું.
(૪) તમે ચંદ્ર વિશે શું શું જાણો છો ?
જવાબ: ચંદ્ર એ પૃથ્વીનો એકમાત્ર કુદરતી ઉપગ્રહ છે. તે પૃથ્વીની આસપાસ ફરે છે. ચંદ્રને પોતાનો પ્રકાશ નથી, તે સૂર્યના પ્રકાશથી પ્રકાશે છે. ચંદ્ર પર વાતાવરણ નથી અને તાજેતરમાં ભારતે 'ચંદ્રયાન-૩' મિશન દ્વારા ચંદ્રના દક્ષિણ ધ્રુવ પર સફળતાપૂર્વક ઉતરાણ કર્યું છે.
(૫) આ કવિતાની કઈ પંક્તિ તમને વધુ ગમી? કેમ?
જવાબ: મને આ પંક્તિ વધુ ગમી: "પહાડથી એ કઠ્ઠણ મક્કમ, માણસ છે; દડ દડ દડ દડ દડી પડે ભૈ, માણસ છે!" કારણ કે આ પંક્તિમાં માણસના સ્વભાવની બે ભિન્ન બાજુઓ - તેનું અત્યંત મજબૂત મનોબળ અને ક્યારેક સાવ ઢીલા પડી જવાની સંવેદનશીલતા બહુ જ સુંદર રીતે દર્શાવી છે.
૨. ઉદાહરણ મુજબ શબ્દ બનાવો, તેનો વાક્યમાં પ્રયોગ કરો.
ઉદાહરણ : ચપ- ચપ-ચપ : બિલાડી ઘી ચપ-ચપ ચાટી જાય છે.
- (૧) લપ - લપ-લપ
વાક્ય: નાનું બાળક આખો દિવસ લપ-લપ બોલ્યા કરે છે. - (૨) લબ - લબ-લબ
વાક્ય: શિયાળાની હવામાં મીણબત્તીની જ્યોત લબ-લબ થતી હતી. - (૩) ટ૫ - ટપ-ટપ
વાક્ય: વરસાદનાં ફોરાં છાપરા પર ટપ-ટપ પડવા લાગ્યાં. - (૪) ધબધબ - ધબ-ધબ-ધબ (અથવા ધબ-ધબ)
વાક્ય: હાથી ચાલતો હોય ત્યારે ધબ-ધબ અવાજ આવે છે.
૩. આપેલા શબ્દનો સાચો અર્થ કૌંસમાંથી ધારો અને એ શબ્દનો ઉપયોગ કરીને વાક્ય બનાવો.
- (૧) મક્કમ (દૃઢ, મનોબળ, ચીવટ)
સાચો અર્થ: દૃઢ
વાક્ય: મુશ્કેલીના સમયે માણસે મક્કમ રહેવું જોઈએ. - (૨) પ્રતાપ (સામથ્ર્ય, પ્રભાવ, તેજ)
સાચો અર્થ: પ્રભાવ
વાક્ય: શિવાજી મહારાજનો પ્રતાપ આખા દેશમાં ફેલાયેલો હતો. - (૩) ચંદર (ચંદ્રના આકારનું, ચંદ્ર, ચાદર)
સાચો અર્થ: ચંદ્ર
વાક્ય: પૂનમની રાત્રે આકાશમાં ચંદર ખૂબ સુંદર દેખાય છે.
૪. આપેલી કાવ્યપંક્તિનો નજીકનો અર્થ ધરાવતું વાક્ય આપેલા વિકલ્પોમાંથી શોધીને લખો.
- (૧) ટાણે ખોટટ્યું પડી
જવાબ: (અ) ખરા સમયે તમે ખોટા પડ્યા. - (૨) ચંદર પર ચાલે ચપ-ચપ
જવાબ: (બ) ચંદ્ર પર ઝટપટ ચાલે. - (૩) સૂર્યવંશીનો પ્રતાપ
જવાબ: (બ) સૂર્યના કુળમાં ઉછરેલાનો પ્રભાવ.
૫. કાવ્યને આધારે નીચેનાં વાક્યો સાચાં હોય તો “ભે માણસ” અને ખોટું હોય તો “ન માણસ” લખો.
(માણસના સહજ સ્વભાવ અને માણસાઈના ગુણોને આધારે)
- (૧) વારંવાર કરે ગુસ્સો → ભૈ માણસ છે.
- (૨) કામમાં રાખે જુસ્સો → ભૈ માણસ છે.
- (૩) સૌનો પ્રેમ ઝૂંટે → ન માણસ છે. (માણસાઈ નથી)
- (૪) જેને તેને લૂંટે → ન માણસ છે.
- (૫) નાનાંને ભાવે રમાડે → ભૈ માણસ છે.
- (૬) સીધાં જનોને રંજાડે → ન માણસ છે.
૬. આપેલા પ્રશ્નોના જવાબ લખો.
(૧) આ કાવ્યમાં કવિએ માણસની શી શી વિશેષતાઓનો ઉલ્લેખ કર્યો છે?
જવાબ: કવિએ માણસની અનેક વિશેષતાઓ દર્શાવી છે: માણસ રમતાં રમતાં લડી પડે છે અને હસતાં હસતાં રડી પણ પડે છે. ક્યારેક તે પહાડ જેવો કઠણ અને મક્કમ હોય છે, તો ક્યારેક સાવ દડદડ દડી પડે તેવો ઢીલો થઈ જાય છે. તે ચંદ્ર પર પણ સરળતાથી પહોંચી શકે છે પણ પૃથ્વી પર બે ડગલાં ચાલવામાંય ક્યારેક ડગમગી પડે છે.
(૨) માણસને પહાડથી પણ કઠણ શા માટે કહ્યો છે?
જવાબ: માણસને પહાડથી પણ કઠણ કહ્યો છે, કારણ કે જ્યારે મનુષ્ય પોતાના મનમાં કોઈ દૃઢ નિશ્ચય કરી લે છે, ત્યારે ગમે તેવી મોટી મુશ્કેલીઓ કે આફતો આવે તો પણ તે ડગતો નથી અને તેનો મક્કમતાથી સામનો કરે છે. તે પરિસ્થિતિઓ સામે પહાડની જેમ અડીખમ ઊભો રહે છે.
(૩) “પૂજવા ઝટ થયા પાળિયા, માણસ છે!”-કાવ્યપંક્તિને અર્થ સમજાવો.
જવાબ: આ પંક્તિનો અર્થ એ છે કે માણસ પોતાના દેશ કે સમાજ માટે બલિદાન આપીને અને શૌર્ય બતાવીને એટલો મહાન બની શકે છે કે મૃત્યુ પછી લોકો તેને દેવ સમાન માનીને તેના પાળિયા પૂજવા લાગે છે. માણસમાં આવું સર્વોચ્ચ સમર્પણ કરવાની શક્તિ રહેલી છે.
૭. આપેલી કાવ્યપંક્તિનો ભાવ લખો.
(૧) સૂર્યવંશીનો પ્રતાપ એનો માણસ છે; ભર બપ્પોરે ઢળી પડે ભૈ માણસ છે!
જવાબ: આ પંક્તિનો ભાવ એ છે કે મનુષ્ય શક્તિશાળી અને તેજસ્વી છે. તેનો પ્રભાવ સૂર્યના વંશજ જેવો મહાન છે. તે મોટાં મોટાં અને અશક્ય લાગતાં કામો પણ કરી શકે છે. પરંતુ આટલો શક્તિશાળી હોવા છતાં ક્યારેક નાની સરખી મુશ્કેલી આવતાં તે 'ભર બપોરે ઢળી પડે' છે, એટલે કે સાવ નિરાશ થઈને થાકી જાય છે કે હાર માની લે છે. આ જ મનુષ્યના સ્વભાવની વિશેષતા છે.
૮. ઉદાહરણ મુજબ કાવ્યપંક્તિ બનાવો. (જૂથકાર્ય)
ઉદાહરણ: રમતાં રમતાં લડી પડે ભૈ, માણસ છે; હસતાં હસતાં રડી પડે ભૈ, માણસ છે!
દોડતાં દોડતાં દડી પડે ભૈ, માણસ છે!
પડતાં પડતાં પાછો ઊભો થાય, ભૈ, માણસ છે!
૯. ઉદાહરણ મુજબ વાક્યને સજાવો. (અલંકારિક ભાષામાં)
ઉદાહરણ: વરસાદ પછી ધરતી પર લીલું ઘાસ ઊગ્યું હતું. → વર્ષા પછી તો ધરતીએ જાણે લીલી ઓઢણી ઓઢી !
- (૧) દિયાએ સરસ વક્તવ્ય આપ્યું.
જવાબ: દિયાની વાણીમાંથી જાણે સરસ્વતીનો જળધોધ વહી રહ્યો હતો! - (૨) વીર ભામાશા મહાન દાનવીર હતા.
જવાબ: વીર ભામાશા તો જાણે ઉદારતા અને દાનવીરતાના અખૂટ સાગર હતા! - (૩) લતા મંગેશકર સારાં ગાયિકા હતાં.
જવાબ: લતા મંગેશકરના કંઠમાં તો જાણે સાક્ષાત્ મા સરસ્વતીનો વાસ હતો! - (૪) સૂર્ય ઊગ્યો એટલે સૃષ્ટિ જાગી ઊઠી.
જવાબ: સૂર્યનારાયણના સોનેરી કિરણોનો સ્પર્શ થતાં જ સૃષ્ટિ જાણે નવચેતન પામીને મલકી ઊઠી! - (૫) નદીમાં પાણી વહેતું હતું.
જવાબ: નદીમાં ખળખળ કરતું નીર જાણે રૂમઝૂમ નાચતું વહી રહ્યું હતું!
૧૦. કૌસમાં આપેલા શબ્દોનો ઉપયોગ કરીને ગીત કે કાવ્યની રચના કરો.
(હસતાં હસતાં, લડતાં લડતાં, કૂદતાં કૂદતાં, નાચતાં નાચતાં, ખાતાં ખાતાં, ભાગતાં ભાગતાં)
જીવનની આ કેડી પર, અમે ચાલ્યા હસતાં હસતાં,
ક્યારેક રૂઠ્યા, ક્યારેક માન્યા, ભાઈબંધો લડતાં લડતાં.
આભ આંબવાની છે આશા, પતંગિયા થઈ કૂદતાં કૂદતાં,
ગીત ખુશીનાં ગાતા રહીએ, મોરલા જેમ નાચતાં નાચતાં.
સાથે બેસી જમતા સૌ, ધીમે ધીમે ખાતાં ખાતાં,
દુઃખ આવે તો હરાવી દઈશું, એને દૂર ભાગતાં ભાગતાં.