પાઠ ૬: બકોર પટેલનો કારેલાંપ્રયોગ

ઉદાહરણ: દીવાનખાનું - મુલાકાત માટેનો ખાસ ઓરડો, બેઠક. વાક્યપ્રયોગ: તેમના દીવાનખાનામાં સ્વામી વિવેકાનંદની છબી હતી.

• (૧) દવાખાનું (બીમારની સારવાર કરવાની જગ્યા).
  વાક્ય: અચાનક તાવ આવતાં રમેશને દવાખાને લઈ જવામાં આવ્યો.
• (૨) કારખાનું (વસ્તુઓનું ઉત્પાદન કરવાનું સ્થળ કે ફેક્ટરી).
  વાક્ય: આ શહેરમાં કાપડ બનાવવાનું એક મોટું કારખાનું આવેલું છે.
• (૩) છાપખાનું (છાપકામ કરવાની જગ્યા, પ્રેસ).
  વાક્ય: રોજનાં સમાચારપત્રો રાત્રે છાપખાનામાં છપાય છે.
• (૪) તોપખાનું (તોપ અને દારૂગોળો રાખવાની જગ્યા).
  વાક્ય: પ્રાચીન કાળમાં રાજાઓ પોતાના કિલ્લામાં સુરક્ષા માટે તોપખાનું રાખતા હતા.
• (૫) જેલખાનું (ગુનેગારોને કેદ રાખવાની જગ્યા).
  વાક્ય: ચોરી કરવાના ગુના બદલ ચોરને પોલીસે જેલખાનામાં પૂરી દીધો.

ઉદાહરણ: ગળપણ – ફળપણ : ગળપણ-ફળપણ તો ઘરમાં જ ના જોઈએ.

• (૧) શાક-બાક: આજે બપોરે જમવામાં કોઈ શાક-બાક બનાવ્યું છે કે નહીં?
• (૨) ચા-બા: ઘરે આવેલા મહેમાનને પહેલાં ચા-બા પીવડાવો.
• (૩) ચોપડી-બોપડી: હવે પરીક્ષા નજીક આવી ગઈ છે, તો શાંતિથી કંઈક ચોપડી-બોપડી વાંચવા બેસ.
• (૪) પાણી-બાણી: બહારથી તડકામાં રમીને આવેલાં છોકરાઓને પાણી-બાણી આપો.
• (૫) રમત-બમત: આખો દિવસ રમત-બમત કરવાને બદલે ભવિષ્ય વિશે પણ વિચારવું જોઈએ.

ઉદાહરણ: સવાર-સાંજ : પંખીઓ સવારે ઊડે ને સાંજે માળામાં પાછાં ફરે.

• (૧) દિવસ-રાત: ખેડૂતો અનાજ પકવવા માટે દિવસે ખેતરમાં કામ કરે છે અને રાત્રે પોતાના પાકનું રક્ષણ કરે છે.
• (૨) આજ-કાલ: આજે વાદળછાયું વાતાવરણ છે, પણ કદાચ કાલે આકાશ સ્વચ્છ થઈ જશે.
• (૩) આગળ-પાછળ: રામે દોડની સ્પર્ધામાં સૌની આગળ નીકળી જઈને બાકીનાઓને પાછળ પાડી દીધા.
• (૪) ઉપર-નીચે: પતંગ આકાશમાં પવન હોય ત્યારે ઉપર ચઢે છે અને પવન ઘટતાં નીચે આવે છે.
• (૫) હાર-જીત: કોઈ પણ રમત રમીએ ત્યારે તેમાં હાર થાય કે જીત, પણ રમતદિલી રાખવી ખૂબ જરૂરી છે.

• (૧) કારેલાં જેવું ઓસડ બીજું એકે નહિ! → કારેલાં એ ઉત્તમ ઓસડ છે. (✓)
• (૨) બકોર પટેલ કારેલાંનો ઢગ જોઈ નવાઈ પામતા, કારણ કે... → આટલાં બધાં કારેલાં કોણ ખાતું હશે?-એમ વિચારીને. (✓)
• (૩) "ગળપણનું મારણ કડવાશ !" – એટલે... → કડવાશ ગળપણનો ઈલાજ છે. (✓)
• (૪) "હવે મને નખમાંય રોગ રહ્યો નથી."– એટલે... → શરીર તદ્દન નીરોગી હોવું. (✓)
• (૫) "આ તો તમારાં કારેલાં પ્રયોગને હાથ જોડ્યા !" એટલે... → અતિશય કારેલાં ખાઈ ખાઈને તેઓ કંટાળી ગયા ને ભાગ્યા. (✓)

• (૧) ખવાયેલું પચી જાય છે.
  જવાબ: ખાધેલું હજમ થઈ જાય છે.
• (૨) હવે તેઓ કારેલાંપ્રિય થઈ ગયા હતા.
  જવાબ: એમ ને એમ પટેલનો કારેલાં ખાવાનો શોખ વધતો ગયો, ને તેઓ જાણે કારેલાંલટ્ટુ બની ગયા!
• (૩) દરરોજ કંઈક ગળી વાની લાવવી પડશે.
  જવાબ: ત્યારે તો રોજ કંઈ ને કંઈ મીઠાઈ લાવવી પડશે!
• (૪) ગોપાળદાસ થોડા આપણા અતિથિ છે !
  જવાબ: પણ ગોપાળદાસ હવે મહેમાન કહેવાય જ નહિ ! ઘરના માણસ ગણાય !
• (૫) વાતોવાતોમાં સમય પસાર થઈ ગયો.
  જવાબ: આમ વાતોમાં વખત વહી ગયો.

ઉદાહરણ: વાક્ય: આટલાં બધાં કારેલાં તે કોણ ખાતું હશે? અર્થ: શું લોકો આટલાં બધાં કારેલાં ખાતાં હશે !

• (૧) વાક્ય: આ વખતે શિખંડ-બિખંડ નહિ !
  અર્થ: આ વખતે જમવામાં શિખંડ કે અન્ય કોઈ મીઠાઈ બિલકુલ નહિ હોય.
• (૨) વાક્ય: ગળ્યું-ગળ્યું ખાનારને કડવું ભાવે જ ક્યાંથી?
  અર્થ: જે વ્યક્તિને હંમેશા ગળ્યું ખાવાની આદત હોય તેને કડવી વસ્તુ ક્યારેય પસંદ પડે નહીં.
• (૩) વાક્ય: કડવો રસ પીવાની પ્રથા શરૂ થઈ, તે કંઈ અમસ્તી જ થઈ હશે.
  અર્થ: કડવો રસ પીવાનો રિવાજ કોઈ યોગ્ય અને મોટા કારણ વગર શરૂ થયો નહીં હોય.

• (૧) કારેલાં કડવાં, એટલે પોતે કદી ખાતા જ નહીં. → બકોર પટેલ
• (૨) તેઓ અઠવાડિયાની મહેમાનગતિએ આવવાના છે. → ગોપાળદાસ
• (૩) ટપાલીનો અવાજ સાંભળી બહાર આવ્યાં. → શકરી પટલાણી
• (૪) ભાણાં પીરસી બંને જણને રસોડામાં બોલાવ્યા. → શકરી પટલાણી
• (૫) તેમના હાથમાં કાચના બે ગ્લાસ હતા. → બકોર પટેલ

• રસોડામાં છેલ્લે કોણ ગયું હશે ?
  જવાબ: (ક) ભાવના (કારણ કે બધી રસોઈ થયા પછી છેલ્લે ભાવના અને સાક્ષી આવ્યાં હતાં.)
• કોના મોઢા પર અણગમો જોવા મળ્યો?
  જવાબ: (ગ) ભારતી (કારણ કે જે પહેલાં આવ્યાં હતાં એટલે કે ભારતી, કોકિલા, રંજન વગેરેનું મોં મચકોડાયેલું હતું, જેને જોઈને ભાવના અને સાક્ષીએ કામ સંભાળી લીધું.)

• કોકિલાએ કોબીજનો સંભારો બનાવ્યો. → ખોટું
  (સુધારેલું વિધાન: કોકિલાને કોબીજનો સંભારો ભાવતો હતો, પણ છેલ્લે બધી શાકભાજી ભેગી કરીને મિક્સ શાક બનાવવામાં આવ્યું.)
• રંજન રીંગણનો ઓળો સાંજે બનાવશે. → ખોટું
  (સુધારેલું વિધાન: રંજનને રીંગણનો ઓળો ભાવે છે પણ તેને બનાવતા આવડતો નથી. સાંજે તો ભારતી સરગવાની સીંગોનું શાક બનાવવાની છે.)
• મીનળે પંચકુટિયું શાક બનાવવાનો સુઝાવ આપ્યો. → સાચું.
• ભોજન પીરસવાનું કામ કોકિલાએ કર્યું. → ખોટું
  (સુધારેલું વિધાન: રસોઈ થઈ ગયા પછી બાકીનું બધું જ કામ ભાવના અને સાક્ષીએ સંભાળી લીધું હતું, તેથી ભોજન પીરસવાનું કામ તેમણે જ કર્યું હશે.)

• ભાવના અને સાક્ષીએ કયું કયું કામ કર્યું હશે?
  જવાબ: રસોઈ પૂરી થઈ ગયા પછી ભાવના અને સાક્ષી આવ્યા હોવાથી, તેમણે સૌને ભોજન પીરસવાનું, રસોડાની સાફ-સફાઈ કરવાનું અને વાસણ માંજવા જેવું બાકીનું કામ કર્યું હશે.
• ભારતીએ શાનું શાનું શાક બનાવ્યું હશે?
  જવાબ: ભારતીએ બપોરના સમૂહભોજન માટે ૫-૬ જાતનાં શાકભાજી ભેગાં કરીને પંચકુટિયું (મિક્સ) શાક બનાવ્યું હશે અને સાંજના ભોજન માટે સરગવાની સીંગોનું શાક બનાવ્યું હશે.

સુધારેલો ફકરો (બકોર પટેલ તરીકે-પ્રથમ પુરુષ 'હું' માં):
પણ આ લખાણ વાંચી હું વિચારમાં પડી ગયો. મનમાં થયું કે આજ સુધી તો આ ફાયદાની વાતની ખબર જ પડી નહિ! ચાલો, ત્યારે હવે મારે પણ કારેલાં ખાવાનું શરૂ કરવું જોઈએ. તે દિવસે મેં કારેલાં જ મંગાવ્યાં, ખાધાં. કોણ જાણે કેમ, મારો કારેલાં ખાવાનો શોખ વધતો ગયો ને હું જાણે કારેલાંલટ્ટુ બની ગયો! હું મેથી અને એવી બીજી કડવી ચીજો પણ વધારે ખાવા લાગ્યો!

જવાબ: અહીં 'અ' વિભાગમાં આપેલાં વાક્યો કર્તરિ પ્રયોગ (Active Voice) દર્શાવે છે જેમાં 'કર્તા'ની પ્રધાનતા છે. જ્યારે 'બ' વિભાગમાં આપેલાં વાક્યો કર્મણિ પ્રયોગ (Passive Voice) દર્શાવે છે, જેમાં 'કર્મ'ની પ્રધાનતા છે અને કર્તાની સાથે 'વડે' કે 'થી' પ્રત્યય લગાડવામાં આવ્યો છે.

નીચે આપેલાં વાક્યોને કર્મણિ પ્રયોગમાં ફેરવો.

• (૧) શકરીબેને શિખંડની વાત કરી. → જવાબ: શકરીબેન વડે શિખંડની વાત કરાઈ.
• (૨) મહેમાન લાડુ જમે છે. → જવાબ: મહેમાન વડે લાડુ જમાય છે.
• (૩) ગોપાલદાસે પત્ર લખ્યો. → જવાબ: ગોપાલદાસ વડે પત્ર લખાયો.
• (૪) કૌશિક ગૃહકાર્ય કરે છે. → જવાબ: કૌશિક વડે ગૃહકાર્ય કરાય છે.
• (૫) બા કશું બોલ્યાં નહીં. → જવાબ: બા વડે કશું બોલાયું નહીં.

(આ પ્રવૃત્તિમાં વિદ્યાર્થીઓએ અકર્મક ક્રિયાપદવાળા કર્તરિ વાક્યોને ભાવે પ્રયોગમાં ફેરવેલા જોવાના છે અને સમજવાના છે. દા.ત. બાળક હસ્યું → બાળકથી હસાયું.)

• (૧) વાક્ય (કર્તરિ): છોકરો રડ્યો.
  ભાવે પ્રયોગ: છોકરાથી રડાયું.
• (૨) વાક્ય (કર્તરિ): દાદાજી ધીમે ચાલે છે.
  ભાવે પ્રયોગ: દાદાજીથી ધીમે ચલાય છે.
• (૩) વાક્ય (કર્તરિ): હું જલદી ઊઠ્યો.
  ભાવે પ્રયોગ: મારાથી જલદી ઊઠાયું.