પાઠ ૧૦: દુનિયા અમારી
સ્વાધ્યાય અને પ્રશ્નોત્તરી
ધોરણ 8 ગુજરાતી
૧. વાતચીત.
(૧) તમે પંખીઓનો કલરવ સાંભળ્યો છે? ક્યારે?
જવાબ: હા, મેં પંખીઓનો કલરવ સાંભળ્યો છે. વહેલી સવારે સૂર્યોદય સમયે અને સાંજના સમયે જ્યારે પંખીઓ પોતાના માળામાંથી બહાર નીકળે છે અને પાછાં ફરે છે, ત્યારે તેમનો મધુર કલરવ સાંભળવા મળે છે.
(૨) તમને ગમતા પક્ષીનો અવાજ કાઢી બતાવો.
જવાબ: (આ વર્ગખંડની પ્રવૃત્તિ છે, જેમાં વિદ્યાર્થીએ જાતે અવાજ કાઢવાનો છે. દા.ત., કોયલનો અવાજ: "કૂઉ... કૂઉ...", કાગડાનો અવાજ: "કા... કા... કા..." અથવા કબૂતરનો અવાજ: "ઘૂ... ઘૂ... ઘૂ...")
(૩) તમે ક્યાં ક્યાં ચાલીને જાઓ છો?
જવાબ: હું મારી શાળાએ, નજીકના બગીચામાં, મંદિરે, લાઈબ્રેરીમાં અને મારા મિત્રોના ઘરે ચાલીને જાઉં છું.
(૪) તમને ક્યાં ફરવા જવું ગમે? કેમ?
જવાબ: મને પ્રકૃતિના ખોળે એટલે કે પહાડો, જંગલો અને નદી-દરિયા કિનારે ફરવા જવું ખૂબ ગમે છે. કારણ કે ત્યાં વાતાવરણ શાંત હોય છે, શુદ્ધ હવા મળે છે અને મનને અનેરો આનંદ મળે છે.
(૫) તમે ક્યા ક્યા રંગનાં ફૂલ જોયાં છે?
જવાબ: મેં લાલ, ગુલાબી, પીળા, સફેદ, કેસરી, વાદળી અને જાંબલી એમ વિવિધ રંગનાં સુંદર ફૂલો જોયાં છે.
(૬) દૃષ્ટિ ન હોય તો શી શી મુશ્કેલીઓ પડે?
જવાબ: જો દૃષ્ટિ ન હોય તો આ સુંદર દુનિયા, રંગો, પ્રકૃતિ અને આપણા સ્નેહીજનોને જોઈ શકાય નહીં. ચાલવામાં, ભણવામાં, રસ્તો ઓળંગવામાં અને રોજિંદા કામકાજ કરવામાં ખૂબ જ મુશ્કેલી પડે તથા ડગલે ને પગલે બીજા પર આધાર રાખવો પડે.
(૭) તમે કોઈ પ્રજ્ઞાચક્ષુ વ્યક્તિને જાણતા હો તો તેના વિશે કહો.
જવાબ: હા, મારા પાડોશમાં એક પ્રજ્ઞાચક્ષુ (અંધ) ભાઈ રહે છે. તેઓ આંખે જોઈ શકતા નથી, છતાં લાકડીની મદદથી પોતાનું બધું કામ જાતે કરે છે. તેઓ સંગીતમાં ખૂબ જ હોશિયાર છે અને બ્રેઈલ લિપિની મદદથી પુસ્તકો પણ વાંચે છે.
૨. વાક્યને આધારે રેખાંકિત શબ્દનો અર્થ ધારો અને લખો.
- (૧) હે નાથ! તારી કૃપા અપરંપાર છે. (પતિ, શેઠ, પ્રભુ)
જવાબ: પ્રભુ - (૨) સવારે પંખીઓનો કલરવ સંભળાય છે. (અવાજ, મધુર ધ્વનિ, ઘોંઘાટ)
જવાબ: મધુર ધ્વનિ - (૩) મમ્મીની સાડીમાં રંગોની સુંદર ભાત છે. (છાપ, જુદાજુદા રંગો, એક વાનગી)
જવાબ: છાપ - (૪) નેહાને કામ નહોતું કરવું એટલે તે આમતેમ રસળ્યા કરતી હતી. (ફરવું, ઢીલાશ કરવી, જોયા કરવું)
જવાબ: ફરવું - (૫) વસંત ઋતુમાં આંબે મહોર મહોરે છે. (ખીલવું, કૂંપળ ફૂટવી, ફળ આવવાં)
જવાબ: ખીલવું
૩. વાક્યને લાગુ પડતો શબ્દ કૌંસમાંથી લખો.
(પગરવ, કલરવ, કલબલ, ઘોંઘાટ, નાદ, સૂર)
- (૧) તબલાંનો કર્ણપ્રિય અવાજ – નાદ
- (૨) લતા મંગેશકરની સુમધુર ગાયકી – સૂર
- (૩) છોકરાંની વાતચીત - કલબલ
- (૪) પંખીઓનો મધુર ધ્વનિ – કલરવ
- (૫) પગનો ચાલવાનો અવાજ - પગરવ
- (૬) બજારમાં વાહનોનો જુદો જુદો અવાજ - ઘોંઘાટ
૪. ઉદાહરણ મુજબ શબ્દનો ઉપયોગ કરી વાક્ય બનાવો.
ઉદાહરણ : પગરવ : બાળકોના પગરવથી ઘર ગુંજી ઊઠ્યું.
તમારું વાક્ય : રાત્રિના અંધકારમાં અમે અચાનક કોઈ અજાણ્યા માણસનો પગરવ સાંભળ્યો.
- (૧) કલરવ :
કાવ્યપંક્તિ: "પણ કલરવની દુનિયા અમારી !"
તમારું વાક્ય : વહેલી સવારે પક્ષીઓનો મધુર કલરવ સાંભળીને મારું મન પ્રફુલ્લિત થઈ ગયું. - (૨) કલબલ :
કાવ્યપંક્તિ: "કલબલ તો થાય જ્યાં પહેલો તે પહોર"
તમારું વાક્ય : શાળાની રિસેસ પડતાં જ મેદાનમાં બાળકોની કલબલ શરૂ થઈ ગઈ. - (૩) લહેરખી :
કાવ્યપંક્તિ: "સમા સમાના દઈ સંદેશા લહેરખી"
તમારું વાક્ય : બગીચામાં બેઠા હતા ત્યારે ઠંડા પવનની લહેરખીથી વાતાવરણ ખુશનુમા બની ગયું. - (૪) લહેકો :
કાવ્યપંક્તિ: "લહેકાએ લહેકાએ મ્હોરતા અવાજના"
તમારું વાક્ય : દાદીમા વાર્તા કહે ત્યારે તેમના અવાજનો લહેકો સાંભળવાની સૌને મજા પડે છે.
૫. વાક્યના અર્થને લાગુ પડતી પંક્તિ કાવ્યમાંથી શોધીને લખો.
- (૧) અમે મધુર અવાજ કરતાં રહીશું.
જવાબ: પણ કલરવની દુનિયા અમારી ! - (૨) અમારો જ્યાં ત્યાં ફરવાનો આનંદ ઝૂંટવી લીધો છે.
જવાબ: વાટે રખડ્યાની મોજ છીનવી લીધી - (૩) વહેલી સવારે શોરબકોર સંભળાય છે.
જવાબ: કલબલ તો થાય જ્યાં પહેલો તે પહોર - (૪) ગીત ગાતી વખતે અવાજ ખીલી રહ્યો છે.
જવાબ: લહેકાએ લહેકાએ મ્હોરતા અવાજના - (૫) સુગંધ થકી સંબંધ જળવાઈ રહ્યો છે.
જવાબ: સમા સમાના દઈ સંદેશા લહેરખી અડક્યાનો સાચવે સંબંધ !
૬. કાવ્યને આધારે બંધબેસતાં જોડકાં જોડો.
| અ | બ (સાચો જવાબ) |
|---|---|
| ૧. જગતને જોઈ ન શકવું | → ૩. સાંભળીને જગતને પારખવું. |
| ૨. જ્યાં-ત્યાં ફરવાની મજા છીનવાઈ | → ૪. પગના અવાજથી આગળ વધવું. |
| ૩. ફૂલોના રંગોની પરખ નથી થતી | → ૧. સુગંધ થકી ફૂલોની ઓળખ. |
| ૪. દરિયાની ભરતી | → ૫. એકબીજાને મળવાનો સંબંધ સચવાય છે. (લહેરખી દ્વારા) |
| ૫. ટેરવાં એ જ આંખો | → ૨. સ્પર્શના અનુભવ વડે આગળ વધવું. |
૭. અનુભવ કરો અને લખો.
| અનુભવ | શી મુશ્કેલી પડી? | કેવી રીતે કરી શક્યા? |
|---|---|---|
| આંખે પાટા બાંધીને બોર્ડમાં તમારું નામ લખો. | અક્ષરો સીધી લાઈનમાં ન લખાયા અને અક્ષરોના આકાર બગડી ગયા. | હાથના સ્પર્શ અને અંદાજથી બોર્ડ પર ધીમે ધીમે લખવાનો પ્રયત્ન કર્યો. |
| કાનમાં આંગળી નાખો. તમારા મિત્રએ કહેલી કોઈ વાત સાંભળો અને કહો. | અવાજ બરાબર સંભળાતો ન હતો, તેથી મિત્ર શું કહે છે તે સ્પષ્ટ સમજાયું નહિ. | મિત્રના હોઠના હલનચલન (લિપ રીડિંગ) અને ઈશારા પરથી વાત સમજવાનો પ્રયત્ન કર્યો. |
| આંખો બંધ કરીને ગુજરાતી પાઠ્યપુસ્તકનું ૨૬ નંબરનું પેજ કાઢો. | પાના નંબર દેખાતા ન હોવાથી કયું પેજ છે તે ચોક્કસ ખબર પડતી નહોતી. | પુસ્તકના પાનાં અંદાજે ગણીને અને પાનાંની જાડાઈના આધારે ૨૬મા પાના સુધી પહોંચવાનો પ્રયત્ન કર્યો. |
| આંખો બંધ કરો. તમારા મિત્રે તમારા હાથમાં આપેલી વસ્તુ ઓળખો. | વસ્તુનો રંગ કે તેનો બહારનો દેખાવ બિલકુલ જાણી શકાયો નહિ. | હાથ વડે વસ્તુનો સ્પર્શ કરીને, તેના આકાર અને વજન પરથી વસ્તુને ઓળખી કાઢી. |
૮. ઉદાહરણ મુજબ શબ્દો શોધો અને લખો.
કોષ્ટકમાં આપેલા અંકો અને અક્ષરો: 1=પ, 2=ગ, 3=ર, 4=વ, 5=ની, 6=દુ, 7=નિ, 8=યા
જવાબ (ખાલી જગ્યા પૂર્ણ કર્યા પછીનું કોષ્ટક):
| અંકો | શબ્દ |
|---|---|
| 12 | પગ |
| 43 | વર |
| 53 | નીર |
| 153 | પનીર |
| 28 | ગયા |
(સમજૂતી: ૪૩ = વ+ર = વર, ૫૩ = ની+ર = નીર, ૨૮ = ગ+યા = ગયા)
૯. લીટી દોરેલ શબ્દની જગ્યાએ કૌંસમાં આપેલ શબ્દોનો ઉપયોગ કરી વાક્ય ફરીથી લખો.
(અહીં જાતિ અને વચન બદલાતાં ક્રિયાપદમાં થતા ફેરફારોનું ધ્યાન રાખવામાં આવ્યું છે.)
- (૧) આકાશમાં પક્ષી ઊડતું હતું. (ચકલી)
જવાબ: આકાશમાં ચકલી ઊડતી હતી. - (૨) રિયા બેઠી બેઠી ખાતી હતી. (યુવરાજ)
જવાબ: યુવરાજ બેઠો બેઠો ખાતો હતો. - (૩) બાળકો રમે છે. (હું)
જવાબ: હું રમું છું. - (૪) જયદેવ હસતો હસતો લખતો હતો. (કોમલ)
જવાબ: કોમલ હસતી હસતી લખતી હતી. - (૫) તપેલી દૂધથી ભરેલી હતી. (તપેલું)
જવાબ: તપેલું દૂધથી ભરેલું હતું.
૧૦. પ્રશ્નોના જવાબ લખો.
(૧) કાવ્યમાં કોને સંબોધીને વાત કરવામાં આવી છે?
જવાબ: કાવ્યમાં ઈશ્વરને (નાથ / ભગવાનને) સંબોધીને વાત કરવામાં આવી છે.
(૨) ઈશ્વરે શું શું લઈ લીધું છે?
જવાબ: ઈશ્વરે દૃષ્ટિ (જોવાની શક્તિ એટલે કે દેખ્યાનો દેશ), રસ્તા પર રખડવાની મોજ અને ફૂલોના સુંદર રંગો લઈ લીધા છે.
(૩) હવે શું શું બચ્યું છે જેનો સંતોષ છે?
જવાબ: દૃષ્ટિ ભલે નથી, પણ હવે પંખીઓના કલરવની અને પગરવની દુનિયા બચી છે. અવાજનો વૈભવ બચ્યો છે, ફૂલોની સુગંધનો સ્પર્શ બચ્યો છે અને આંગળીઓના ટેરવે થતા અનુભવની દુનિયા બચી છે, જેનો કવિને ભારે સંતોષ છે.
(૪) વહેલી સવારે થતા અનુભવનું વર્ણન કરો.
જવાબ: વહેલી સવારે (પહેલા પહોરે) પંખીઓનો કલબલાટ સંભળાય છે. દૃષ્ટિ ન હોવા છતાં બંધ પોપચાંમાં પણ રંગોની સુંદર ભાત ઊપસી આવે છે અને રાત પોતાનું રણઝણતું રૂપ લઈને જાણે વિદાય લઈ રહી હોય તેવો સુંદર અનુભવ થાય છે.
(૫) રૂપ અને અવાજ વિશે કાવ્યમાં શું કહ્યું છે?
જવાબ: કાવ્યમાં રૂપ વિશે કહ્યું છે કે ભલે આંખોથી રૂપ જોઈ શકાતું નથી, પણ લોચનની સરહદથી છટકીને રાતનું રણઝણતું રૂપ હૃદયથી અનુભવી શકાય છે. અવાજ વિશે કહ્યું છે કે અવાજનો લહેકો મહોરી ઊઠે છે અને અવાજના વૈભવની આખી વિશાળ દુનિયા અમારી પાસે છે.
(૬) ફૂલોના રંગ અને સુગંધ બાબતે શો નિર્દેશ કર્યો છે?
જવાબ: ફૂલોના રંગ અને સુગંધ બાબતે નિર્દેશ કરતા કવિ કહે છે કે, ફૂલોના રંગો ભલે રિસાઈ ગયા છે (એટલે કે દૃષ્ટિ ન હોવાથી જોઈ શકાતા નથી), પણ પવનની લહેરખીઓ સાથે આવતી ફૂલોની સામટી સુગંધથી અડક્યાનો (સ્પર્શનો) સંબંધ આજે પણ સચવાઈ રહ્યો છે.
(૭) ટેરવાંએ આંખોનું સ્થાન લીધું છે એવું શા માટે કહ્યું છે ?
જવાબ: પ્રજ્ઞાચક્ષુ (અંધ) વ્યક્તિઓ આંખથી જોઈ શકતા નથી, પરંતુ તેઓ પોતાના હાથની આંગળીઓના ટેરવાંના સ્પર્શથી દરેક વસ્તુઓને સારી રીતે ઓળખે છે અને અનુભવે છે. ટેરવાંના સ્પર્શ દ્વારા જ તેમને નજરનો અનુભવ થતો હોવાથી કવિએ કહ્યું છે કે ટેરવાંએ આંખોનું સ્થાન લીધું છે.