પાઠ ૧: આ તો ઈશ તણો આવાસ
સ્વાધ્યાય અને પ્રશ્નોત્તરી
ધોરણ 8 ગુજરાતી
૧. વાતચીત
(૧) કાવ્યની જે પંક્તિ તમને યાદ રહી ગઈ હોય તે ગાઓ.
જવાબ: મને આ પંક્તિઓ યાદ રહી ગઈ છે: "આ તો ઈશ તણો આવાસ. તું આમંત્રિત અતિથિ એનો નહિ સ્વામી નહિ દાસ; આ તો ઈશ તણો આવાસ".
(૨) ઈશ્વરનું આપેલું તમને શું ગમે છે? શાથી?
જવાબ: ઈશ્વરનું આપેલું મને આ 'સુંદર જીવન' ગમે છે, કારણ કે આ જીવન થકી આપણે પ્રકૃતિને માણી શકીએ છીએ અને સારાં કર્મો કરી શકીએ છીએ. કાવ્ય મુજબ ઈશ્વર જે રસથી પીરસે છે અને જે 'હેતનું હાસ' વેરે છે તે મને ખૂબ ગમે છે.
(૩) તમને નવરું રહેવું ગમે? કેમ?
જવાબ: ના, મને નવરું રહેવું ગમતું નથી. કારણ કે નવરા બેસી રહેવાથી સમયનો બગાડ થાય છે, શરીરમાં આળસ આવે છે અને મનમાં નકારાત્મક વિચારો આવે છે. કવિએ પણ કાવ્યમાં કહ્યું છે કે "તું નવરો નવ રે'જે વહેજે, ધૂંસરી ગજા પ્રમાણે".
(૪) નવરાશના સમયમાં તમને શું શું કરવું ગમે?
જવાબ: નવરાશના સમયમાં મને સારાં અને પ્રેરણાદાયક પુસ્તકો વાંચવાં, સંગીત સાંભળવું, ચિત્રો દોરવાં, વૃક્ષોનું જતન કરવું અને મારા મિત્રો તથા પરિવાર સાથે સમય વિતાવવો ગમે છે.
(૫) તમે મિત્રો સાથે શું શું વહેંચીને ખાઓ છો?
જવાબ: હું મારા મિત્રો સાથે શાળામાં મારો નાસ્તો, ચોકલેટ, ફળો અને મીઠાઈ વહેંચીને ખાઉં છું. કાવ્યમાં પણ "સૌ સાથે વહેંચીને ખાજે રામની દીધેલ રોટી" એવો સુંદર ઉપદેશ આપવામાં આવ્યો છે.
૨. ઉદાહરણ વાંચો, સમજો અને બંધબેસતા શબ્દોની જોડ બનાવો
(આપેલા શબ્દો: આવાસ, ધૂરા, ઉતાવળું, દાસ, મહેમાન, ક્ષમતા, ઘર, સેવક, અતિથિ, અધીરું, ધૂંસરી, ગજું)
- દાસ : સેવક (ઉદાહરણ મુજબ)
- આવાસ : ઘર
- મહેમાન : અતિથિ
- અધીરું : ઉતાવળું
- ધૂંસરી : ધૂરા
- ગજું : ક્ષમતા
૩. વાક્યોમાંના રેખાંકિત શબ્દોથી વાક્યોનો અર્થભેદ સમજો. આપેલા શબ્દોનો ઉપયોગ કરી આવાં બીજાં વાક્યો બનાવો
- (૧) દાસ – સ્વામી
વાક્ય: જૂના જમાનામાં રાજા પ્રજાનો સ્વામી ગણાતો હતો અને પ્રજા તેની દાસ બનીને રહેતી હતી. - (૨) હાસ્ય – રુદન
વાક્ય: જીવનમાં સુખના સમયે ચહેરા પર હાસ્ય છલકાય છે, જ્યારે દુઃખની ઘડીમાં આંખમાંથી રુદન સરી પડે છે. - (૩) ધીરજ – ઉતાવળ
વાક્ય: મુશ્કેલીના સમયે હંમેશાં ધીરજ રાખવી જોઈએ, કારણ કે ઉતાવળ કરવાથી કામ બગડે છે. - (૪) અખંડ – ખંડિત
વાક્ય: આપણો ભારત દેશ એક અખંડ રાષ્ટ્ર છે, દેશની એકતાને કોઈ ખંડિત કરી શકે તેમ નથી.
૪. કાવ્યને આધારે એક શબ્દમાં જવાબ આપો
- કોણ સ્વામી કે દાસ નથી?
જવાબ: મનુષ્ય (આમંત્રિત અતિથિ) - આનંદથી શું ખાવાનું છે?
જવાબ: ઈશ્વર પીરસે તે - કોને પોતાનાં ગણવાનાં છે?
જવાબ: ઈશ્વરનાં જનને (માણસોને) - ઈશ્વર પ્રત્યેક ક્ષણે હેતનું શું વેરે છે?
જવાબ: હાસ (હાસ્ય) - અખંડ શું ચાલે છે?
જવાબ: બ્રહ્મચિચોડો - શક્તિ મુજબ શું ઉપાડવાનું છે?
જવાબ: ધૂંસરી - સૌ સાથે વહેંચીને શું ખાવાનું કહ્યું છે?
જવાબ: રામની દીધેલ રોટી - અમૃત જેવું શું છે?
જવાબ: સહિયારી છાશ
૫. આ કાવ્યનું સમૂહગાન કરો
જવાબ: (આ વર્ગખંડની પ્રવૃત્તિ છે.) વર્ગના તમામ વિદ્યાર્થીઓએ સાથે મળીને શિક્ષકના માર્ગદર્શન હેઠળ "આ તો ઈશ તણો આવાસ" કાવ્યનું યોગ્ય આરોહ-અવરોહ, તાલ અને લય સાથે સમૂહગાન કરવું.
૬. આપેલા શબ્દોનો અર્થ દર્શાવતી કાવ્યપંક્તિ શોધીને લખો
- (૧) સંતોષ: એ પીરસે તે ખા તું રસથી, એ આપે તે લે;
- (૨) સમભાવે: એનાં જનને તારાં ગણીને, એ રાખે તેમ રહે.
- (૩) પ્રવૃત્ત: તું નવરો નવ રે'જે વહેજે, ધૂંસરી ગજા પ્રમાણે.
- (૪) ધીરજ: તું અથરો નવ થાજે જાવા નવ રે’જે વળી ચોંટી;
- (૫) સંપ: સૌ સાથે વહેંચીને ખાજે રામની દીધેલ રોટી.
૭. આપેલા ભાવાર્થને લાગુ પડતી પંક્તિ કાવ્યમાંથી શોધીને લખો
- (૧) તું એનો આમંત્રેલ મહેમાન છે: તું આમંત્રિત અતિથિ એનો નહિ સ્વામી નહિ દાસ;
- (૨) આ તો ઈશ્વરનું ઘર છે: આ તો ઈશ તણો આવાસ.
- (૩) એનાં માણસોને તું પોતાનાં સમજ: એનાં જનને તારાં ગણીને, એ રાખે તેમ રહે.
- (૪) તું હંમેશાં કામ કરતો જ રહેજે: તું નવરો નવ રે'જે વહેજે, ધૂંસરી ગજા પ્રમાણે.
- (૫) કામમાં કોઈ કસર ન આવવી જોઈએ: કામમાં ના'વે કદીય કચાશ;
૮. પ્રશ્નોના જવાબ લખો
(૧) ઈશ તણો આવાસ શાને કહ્યો હશે? શાથી?
જવાબ: સમગ્ર જગતને કે સૃષ્ટિને કવિએ 'ઈશ તણો આવાસ' (ઈશ્વરનું ઘર) કહ્યો છે. શાથી કે, આ આખા વિશ્વનું સર્જન ઈશ્વરે કર્યું છે અને આ દુનિયાનો સાચો માલિક કે રાજા પરમેશ્વર જ છે.
(૨) ઈશ્વરની કઈ કૃપાની વાત કરી છે?
જવાબ: ઈશ્વર પ્રત્યેક ક્ષણે દરેક મનુષ્ય પર જે હેતનું હાસ્ય વેરે છે (વેરતો પ્રતિપળ હેતનું હાસ), તેમજ આ જીવન જીવવા માટે તે જે કાંઈ પીરસે છે અને આપે છે તે ઈશ્વરની અસીમ કૃપા જ છે.
(૩) ઈશ્વર પીરસે તે રસથી ખાવાનું શાથી કહ્યું હશે?
જવાબ: આપણે આ સૃષ્ટિમાં મહેમાન (અતિથિ) છીએ અને ઈશ્વર આ ઘરનો યજમાન છે. મહેમાન તરીકે યજમાન જે પણ આપે તેનો પ્રેમથી સ્વીકાર કરવો જોઈએ. જીવનમાં ઈશ્વર જે પણ પરિસ્થિતિ આપે તેમાં ફરિયાદ કર્યા વિના સંતોષ માનીને રસથી તેનો સ્વીકાર કરવો જોઈએ, તેથી કવિએ આવું કહ્યું છે.
(૪) કામ કરવા બાબતે શું કહ્યું છે?
જવાબ: કામ કરવા બાબતે કવિ કહે છે કે માણસે ક્યારેય નવરા બેસી રહેવું જોઈએ નહીં. વ્યક્તિએ પોતાના ગજા (શક્તિ) પ્રમાણે પોતાની જવાબદારીઓ ઉપાડીને સતત કર્મ કરતા રહેવું જોઈએ. વળી, કામ કરતી વખતે કોઈ પણ પ્રકારની કચાશ (કસર) ન રાખવા પણ કવિ જણાવે છે.
(૫) વહેંચીને ખાવાનું શાથી કહ્યું હશે?
જવાબ: રામની દીધેલી રોટી સૌ સાથે વહેંચીને ખાવાનું કવિ કહે છે. કારણ કે આ પૃથ્વી પરના તમામ માણસો ઈશ્વરનાં જ સંતાનો છે. વહેંચીને ખાવાથી મનુષ્યો વચ્ચે પ્રેમ, સંપ, સહકાર અને ભાઈચારાની ભાવના વધે છે.
(૬) છાશને સુધા જેવી કેમ કહી હશે?
જવાબ: છાશ એક તદ્દન સાધારણ પીણું છે, પરંતુ જ્યારે તેને સૌ સાથે હળીમળીને, સંપથી અને સહિયારી ભાવનાથી વહેંચીને પીવામાં આવે છે, ત્યારે તે સામાન્ય છાશમાં પણ અમૃત (સુધા) જેવો સંતોષ અને મીઠાશનો અનુભવ થાય છે. તેથી કવિએ તેને સુધાસમ કહી છે.
૯. કવિતાને આગળ વધારો. સ્વરચિત પંક્તિ ઉમેરો. (જૂથકાર્ય)
સ્વરચિત પંક્તિ: સૃષ્ટિ સુંદર આ સર્જી છે, જ્યાં સૌનો છે વાસ;
આ તો ઈશ તણો આવાસ.
સ્વરચિત પંક્તિ: તું નવરો નવ રે'જે વહેજે, કરતો શુભ ઉજાસ;
આ તો ઈશ તણો આવાસ.
૧૦. પુસ્તકાલય અથવા ટૅકનોલોજીની મદદથી “વસુધૈવ કુટુમ્બકમ્” વિશે લખો
જવાબ: "વસુધૈવ કુટુમ્બકમ્" એ સંસ્કૃત ભાષાનો શબ્દ છે. આ શબ્દ બે પદોનો બનેલો છે: 'વસુધા' એટલે પૃથ્વી અને 'કુટુમ્બકમ્' એટલે પરિવાર. તેનો સમગ્ર અર્થ થાય છે 'આખી પૃથ્વી જ એક પરિવાર છે'. આ મહાન ભાવના ભારતીય સનાતન સંસ્કૃતિ અને વિચારધારાનો મૂળ પાયો છે. આ ભાવના આપણને શીખવે છે કે રાષ્ટ્ર, જાતિ, ધર્મ કે રંગના ભેદભાવ વિના દુનિયાના તમામ મનુષ્યો એકબીજા સાથે ભાઈચારાથી રહે. "આ તો ઈશ તણો આવાસ" કાવ્ય પણ આપણને આ જ સંદેશ આપે છે કે આ જગત ઈશ્વરનું ઘર છે અને આપણે સૌએ એકબીજાને પોતાના ગણીને, ભેદભાવ ભૂલીને સંપથી જીવવું જોઈએ.