પાઠ ૧૦: ગુજરાતનાં ગરવાં લોકગાયિકા

• (૧) લગભગ નવેક વર્ષની ઉંમરે દિવાળીબેન પિતા સાથે જૂનાગઢ આવ્યાં. - સાચું
• (૨) દિવાળીબેને લોકસંગીતની શાસ્ત્રીય તાલીમ લીધી હતી. - ખોટું
• (૩) વીસેક વર્ષની ઉંમરે બાલમંદિરમાં તેડાગર રૂપે કામ સ્વીકાર્યું. - સાચું
• (૪) હેમુભાઈએ દિવાળીબેનના કંઠની તાકાત પારખી. - સાચું
• (૫) દિવાળીબેન લોકસંગીત મહોત્સવ-દિલ્હીમાં પ્રથમ વિજેતા બન્યાં. - સાચું
• (૬) અવિનાશ વ્યાસે ગુજરાતી ચલચિત્રોમાં 'પાર્શ્વગાયિકા' તરીકે આમંત્રણ આપ્યું. - સાચું

જાતે બનાવેલાં બે વાક્યો:

• (૭) દિવાળીબેન ભીલને ભારત સરકાર દ્વારા 'પદ્મશ્રી' પુરસ્કાર એનાયત થયો હતો. - સાચું
• (૮) દિવાળીબેને માત્ર હિન્દી ફિલ્મોમાં જ ગીતો ગાયાં હતાં. - ખોટું

• (૧) કામણગારું : કામ, ગામ, કાણ (અથવા રણ, ગારું)
• (૨) કલાપારખુ : કલા, પાર, પારખુ (અથવા રખુ, પાલ)
• (૩) અસાધારણ : સાધારણ, ધારણ, સાર (અથવા સાજ, રાણ, અસાર)

• (૧) હસ્તપ્રક્ષાલન : હાથ ધોવા તે
• (૨) રુધિરાભિસરણ : શરીરમાં લોહીનું ફરવું તે (રક્તપરિભ્રમણ)
• (૩) દેદીપ્યમાન : અત્યંત તેજસ્વી, ખૂબ પ્રકાશિત
• (૪) કર્તવ્યપાલન : પોતાની ફરજનું પાલન કરવું તે
• (૫) આકાશકુસુમવત્ : આકાશના ફૂલ જેવું (અર્થાત અશક્ય કે કાલ્પનિક વસ્તુ)
• (૬) અર્થોપાર્જન : પૈસા કમાવા તે, ધન મેળવવું તે
• (૭) આર્દ્રતા : ભીનાશ, નરમાશ અથવા માયાળુપણું
• (૮) સાનંદાશ્ચર્ય : આનંદ અને આશ્ચર્ય એકસાથે થવા તે
• (૯) પ્રોષિતભર્તૃકા : જેનો પતિ પરદેશ ગયો હોય તેવી સ્ત્રી

(વિદ્યાર્થીઓએ પુસ્તકમાં આપેલા શબ્દોનું વર્ગખંડમાં શિક્ષક સમક્ષ સ્પષ્ટ અને ઝડપથી ઉચ્ચારણ કરી મુખવાચન કરવું.)

જવાબ (સુધારેલો ફકરો):
રોજ સાંજે બંસરીના ઓટલે એની બહેનપણીઓની ટોળી રમતી. બંસરીનાં દાદીમા સૌને અલકમલકની વાતો કહેતાં. બધાંને બહુ મજા પડતી. આજે પણ ટોળી રમતી હતી. ત્યાં બંસરીની બહેનપણીએ આવતાંવેંત વધાઈ ખાધી : “દાદીમા, દાદીમા ! તમને ખબર છે, આજે બંસરીને ઇનામમાં ચોપડી મળી!”

જવાબ: આ વિદ્યાર્થીઓ માટે ચિત્રકામ અને સુલેખનની પ્રવૃત્તિ છે. આ પ્રવૃત્તિમાં વિદ્યાર્થીએ 'ગુજરાતનાં ગરવાં લોકગાયિકા' શબ્દોને પોતાની નોટબુકમાં સીધા લખવાને બદલે જુદી જુદી ડીઝાઇનવાળા, વળાંકવાળા, ડબલ અક્ષરવાળા (3D ફોન્ટ્સ) કે કેલિગ્રાફી (Calligraphy) સ્ટાઇલમાં સુંદર અને કલાત્મક રીતે દોરીને લખવાના છે.

જવાબ (બીજી ચાર હેડલાઇન્સ):
વિદ્યાર્થીઓએ વર્તમાનપત્રોમાંથી આ પ્રકારની બીજી ૪ હેડલાઇન્સ જાતે બનાવીને કે શોધીને લખવાની છે. ઉદાહરણ તરીકે:

1. ભારે વરસાદથી સૌરાષ્ટ્રના જળાશયો છલકાયા, ખેડૂતોમાં આનંદનો માહોલ.
2. ભારતની સ્પેસ એજન્સી ઇસરો (ISRO) નું નવું મિશન: સૂર્યના અભ્યાસ માટે 'આદિત્ય L1' નું સફળ લોન્ચિંગ.
3. એશિયન ગેમ્સમાં ભારતીય ખેલાડીઓનું ઐતિહાસિક પ્રદર્શન, 100 થી વધુ મેડલ જીત્યા.
4. ગુજરાત બોર્ડ દ્વારા ધોરણ ૧૦ અને ૧૨ ની બોર્ડની પરીક્ષાનો કાર્યક્રમ જાહેર કરાયો.

• (૧) પાર્થે સુંદર ગીત ગાયું. / પાર્થે ગીત સુંદર ગાયું.
• (૨) એણે મજબૂત ઘર બનાવ્યું. / એણે ઘર મજબૂત બનાવ્યું.
• (૩) વિનોદે સરસ વાર્તા લખી. / વિનોદે વાર્તા સરસ લખી.
• (૪) તે સરસ વાક્ય બોલ્યો. / તે વાક્ય સરસ બોલ્યો.

(જવાબ: આ પ્રશ્નમાં વિદ્યાર્થીઓએ માત્ર આપેલાં વાક્યો વાંચીને નામનું વિશેષણ અને ક્રિયાવિશેષણ વચ્ચેનો ભેદ સમજવાનો છે, જેની વિસ્તૃત સ્પષ્ટતા નીચેના પ્રશ્ન ૧૦ માં કરેલી છે.)

ઉદાહરણ :
૧. પાર્થે સુંદર ગીત ગાયું. - આ વાક્યમાં ગીત સુંદર હોવાની વાત છે. સુંદર એ ગીતનું વિશેષણ છે.
પાર્થે ગીત સુંદર ગાયું. - આ વાક્યમાં પાર્થની ગાવાની પદ્ધતિ સુંદર હોવાની વાત છે. કેવું ગાયું તો સુંદર ગાયું. આ સુંદર ગાવાની ક્રિયાનું ક્રિયાવિશેષણ છે.

જવાબ (બાકીનાં વાક્યોની સમજ):

૨. એણે મજબૂત ઘર બનાવ્યું. - આ વાક્યમાં ઘર મજબૂત હોવાની વાત છે. 'મજબૂત' એ ઘર (નામ) નું વિશેષણ છે.
એણે ઘર મજબૂત બનાવ્યું. - આ વાક્યમાં ઘર બનાવવાની પદ્ધતિ મજબૂત હોવાની વાત છે. ઘર કેવી રીતે બનાવ્યું તો મજબૂત બનાવ્યું. આ 'મજબૂત' એ બનાવવાની ક્રિયાનું ક્રિયાવિશેષણ છે.

૩. વિનોદે સરસ વાર્તા લખી. - આ વાક્યમાં વાર્તા સરસ હોવાની વાત છે. 'સરસ' એ વાર્તા (નામ) નું વિશેષણ છે.
વિનોદે વાર્તા સરસ લખી. - આ વાક્યમાં વાર્તા લખવાની પદ્ધતિ સરસ હોવાની વાત છે. વાર્તા કેવી રીતે લખી તો સરસ લખી. આ 'સરસ' એ લખવાની ક્રિયાનું ક્રિયાવિશેષણ છે.

૪. તે સરસ વાક્ય બોલ્યો. - આ વાક્યમાં વાક્ય સરસ હોવાની વાત છે. 'સરસ' એ વાક્ય (નામ) નું વિશેષણ છે.
તે વાક્ય સરસ બોલ્યો. - આ વાક્યમાં વાક્ય બોલવાની પદ્ધતિ સરસ હોવાની વાત છે. વાક્ય કેવી રીતે બોલ્યો તો સરસ બોલ્યો. આ 'સરસ' એ બોલવાની ક્રિયાનું ક્રિયાવિશેષણ છે.

• (૧) મેના ખૂબ ધીમેથી બોલે છે.
  ક્રિયાવિશેષણ: ધીમેથી
  નવું વાક્ય: વૃદ્ધ દાદાજી ખૂબ ધીમેથી ચાલે છે.


• (૨) કૃષ્ણે ઝડપથી ચાલવા માંડ્યું.
  ક્રિયાવિશેષણ: ઝડપથી
  નવું વાક્ય: વરસાદ આવતો જોઈને ખેડૂતે ઝડપથી કામ કરવા માંડ્યું.


• (૩) આજે પણ એને ઘણું મોડું થયું.
  ક્રિયાવિશેષણ: મોડું
  નવું વાક્ય: બસ ચૂકી જવાના કારણે રમેશને શાળાએ પહોંચવામાં મોડું થયું.


• (૪) શું થાય છે તે જોવા એણે નજર ઝીણી કરી.
  ક્રિયાવિશેષણ: ઝીણી
  નવું વાક્ય: સોયમાં દોરો પરોવવા માટે દાદીએ પોતાની નજર ઝીણી કરી.


• (૫) મારો ઘોડો ધમધમ ચાલે છે.
  ક્રિયાવિશેષણ: ધમધમ
  નવું વાક્ય: મોટો કદાવર હાથી ધમધમ કરતો ચાલી રહ્યો છે.


• (૬) તોફાની આખલો પણ ત્યાં ધીમો પડ્યો.
  ક્રિયાવિશેષણ: ધીમો
  નવું વાક્ય: ખરાબ રસ્તો આવતા જ બાઈકચાલક ધીમો પડ્યો.

ઉદા. પવન ...................... વાતો હતો.
જવાબ: પવન ધીમે ધીમે / સૂસવાટાથી / ઝડપથી / મંદ મંદ વાતો હતો.
(નોંધ: આ ખાલી જગ્યામાં વાક્યના સંદર્ભ મુજબ 'ધીમે ધીમે', 'સૂસવાટાથી', 'ઝડપથી' કે 'મંદ મંદ' જેવાં યોગ્ય ક્રિયાવિશેષણો મૂકી શકાય છે.)

જવાબ: મારું નામ દિવાળીબેન ભીલ છે. મારો જન્મ અમરેલી જિલ્લાના ધારી તાલુકામાં એક સામાન્ય અને ગરીબ પરિવારમાં થયો હતો. બાળપણમાં પિતા સાથે હું જૂનાગઢ આવી હતી. મેં મારી માતાના મુખેથી સાંભળેલા લોકગીતો અને ભજનો ગાવાનું શરૂ કર્યું હતું. મારો આ સુરીલો કંઠ મને ઈશ્વરની અને મારી માતાની દેન છે. વીસેક વર્ષની ઉંમરે મેં જૂનાગઢના એક બાલમંદિરમાં તેડાગર તરીકે કામ કર્યું હતું. શ્રી હેમુભાઈ ગઢવીએ મારો અવાજ પારખ્યો અને મને આકાશવાણી પર ગાવાની તક આપી. સંગીતકાર અવિનાશ વ્યાસે મને ગુજરાતી ફિલ્મોમાં ગાવા માટે બોલાવી. મારી કળા અને દેશી સંગીત માટે મને ભારત સરકારે 'પદ્મશ્રી' પુરસ્કાર આપી મારું સન્માન કર્યું છે. મને હંમેશા સાદગીપૂર્ણ જીવન જીવવું ગમે છે અને ગુજરાતી લોકસંગીત એ જ મારો પ્રાણ છે.

• (૧) હેમંત ચૌહાણ: હેમંત ચૌહાણ ગુજરાતના અત્યંત પ્રખ્યાત ભજનિક અને લોકગાયક છે. તેમનો જન્મ રાજકોટ જિલ્લામાં થયો હતો. તેમના કંઠે ગવાયેલા ભજનો, લોકગીતો અને ગરબા ગુજરાતભરમાં લોકપ્રિય છે. સંગીત અને ભજન ક્ષેત્રે તેમના અમૂલ્ય પ્રદાન બદલ તેમને સંગીત નાટક અકાદમીનો એવોર્ડ તેમજ ભારત સરકાર તરફથી પદ્મશ્રી પુરસ્કાર પ્રાપ્ત થયેલ છે.


• (૨) પ્રફુલ્લ દવે: પ્રફુલ્લ દવે એ ગુજરાતના જાણીતા પાર્શ્વગાયક અને લોકગાયક છે. તેમણે અનેક ગુજરાતી ચલચિત્રોમાં પોતાના મધુર કંઠથી હિટ ગીતો ગાયા છે. તેમના ગાયેલા ગીતો અને લાઈવ ડાયરા આજે પણ લોકો ખૂબ પસંદ કરે છે. તેઓ ગુજરાતી સુગમ સંગીત અને લોકસંગીત બંનેમાં ઊંડું જ્ઞાન ધરાવે છે અને તેમને અનેક પુરસ્કારોથી સન્માનિત કરાયા છે.