પાઠ ૯: રત્નભોજન
સ્વાધ્યાય અને પ્રશ્નોત્તરી
ધોરણ 7 ગુજરાતી
૧. વાતચીત:
(૧) પુસ્તકાલય શી રીતે ઉપયોગી છે?
જવાબ: પુસ્તકાલય જ્ઞાનનો અખૂટ ભંડાર છે. ત્યાંથી આપણને વિવિધ વિષયોનાં પુસ્તકો વાંચવા મળે છે, જેનાથી આપણા જ્ઞાનમાં અને શબ્દભંડોળમાં વધારો થાય છે. તે આપણને દુનિયાભરની માહિતી, ઇતિહાસ, સાહિત્ય અને વિજ્ઞાનથી પરિચિત કરાવે છે તથા આપણામાં નિયમિત વાંચનની ઉત્તમ ટેવ વિકસાવે છે.
(૨) સારું જીવન જીવવા માટે ખરેખર શાની જરૂર છે?
જવાબ: સારું જીવન જીવવા માટે ખરેખર માત્ર ધન-સંપત્તિની જ નહીં, પરંતુ સદ્ગુણો, સંતોષ, પ્રામાણિકતા, પ્રેમ, ભાઈચારો અને યોગ્ય શિક્ષણની જરૂર હોય છે. પરોપકાર અને નીતિમત્તાથી ભરેલું જીવન સાચા અર્થમાં સારું જીવન કહેવાય છે.
(૩) વરસાદ ન પડે તો શું થાય?
જવાબ: જો વરસાદ ન પડે તો ભયંકર દુષ્કાળ પડે. નદીઓ અને જળાશયો સુકાઈ જાય, પીવાનું પાણી ન મળે, ખેતી ન થઈ શકે તેથી અનાજ ન પાકે, અને પશુ-પક્ષીઓ તથા મનુષ્યોનું પૃથ્વી પર જીવવું અત્યંત મુશ્કેલ બની જાય.
(૪) તમે ગૌશાળા જોઈ છે? ત્યાં કેવી વ્યવસ્થા હોય છે?
જવાબ: હા, મેં ગૌશાળા જોઈ છે. ત્યાં ગાયોને રહેવા માટે સ્વચ્છ અને હવાઉજાસવાળા વિશાળ શેડની વ્યવસ્થા હોય છે. ગાયો માટે પીવાનું શુદ્ધ પાણી, ખાવા માટે લીલો ઘાસચારો અને દાણની વ્યવસ્થા હોય છે. બીમાર ગાયોની સારવાર માટે પશુ-ચિકિત્સકની (ડૉક્ટરની) સુવિધા પણ ઉપલબ્ધ હોય છે.
(૫) વિદ્યાદાન એટલે શું?
જવાબ: વિદ્યાદાન એટલે લોકોને શિક્ષણ કે જ્ઞાન આપવું. જે લોકો પાસે અભ્યાસ માટે પૂરતી સુવિધા નથી તેમને ભણાવવા, પોતાનું જ્ઞાન અન્યોને વહેંચવું અને તેમને જીવનમાં પગભર બનાવવા તે સૌથી શ્રેષ્ઠ દાન અર્થાત વિદ્યાદાન છે.
(૬) પ્રકૃતિ આપણા જીવનમાં કઈ રીતે ઉપયોગી છે?
જવાબ: પ્રકૃતિ આપણને જીવન જીવવા માટે શુદ્ધ પ્રાણવાયુ (ઓક્સિજન), જળ, અનાજ, ઔષધિઓ અને વનસ્પતિ પૂરી પાડે છે. વૃક્ષો, નદીઓ અને પહાડો આપણા પર્યાવરણનું સંતુલન જાળવી રાખે છે અને પૃથ્વી પર સજીવ સૃષ્ટિને ટકાવી રાખે છે.
૨. અહીં કેટલાંક વાક્યો આપ્યાં છે. આ વાક્યો કોણ બોલી શકે તે લખો:
- (૧) અરે, તમે આ ખીલાથી શું કરો છો?
જવાબ: આ વાક્ય મૈનેન્દ્ર (શક સરદાર) કે અન્ય કોઈ મુલાકાતી બોલી શકે છે. - (૨) આનંદ, આ પેટીઓ બહાર કાઢ.
જવાબ: આ વાક્ય મહર્ષિ એલ બોલી શકે છે. - (૩) કૃષ્ણા, આજે તારે બરાબર તૈયાર થવાનું છે.
જવાબ: આ વાક્ય મહર્ષિ એલ બોલી શકે છે. - (૪) મહર્ષિ એલ, આપને દંડવત્ પ્રણામ કરું છું.
જવાબ: આ વાક્ય મૈનેન્દ્ર (શક સરદારો) બોલી શકે છે. - (૫) ગુરુજી, આપની આજ્ઞાનુસાર મેં ભોજનથાળ તૈયાર કર્યો છે.
જવાબ: આ વાક્ય શિષ્ય આનંદ બોલી શકે છે.
૩. મહર્ષિ એલે આવું કેમ કહ્યું હશે? સાચા વિકલ્પો સામે (✓) કરો:
- (૧) વિદ્યાલય મારા પર ઊભું કરવા માગું છું, ધન પર નહિ.
[✓] વિદ્યાલય હું આપમેળે બનાવીશ. - (૨) નગરસભા એ જ અમારું ગૌરવ ને મૂડી છે.
[✓] નગરસભા તેમનું ભરણપોષણ કરે છે. (નગરસભા હંમેશાં તેમની મદદ કરે છે.)
૪. વાર્તાનાં વાક્ય વાંચી અર્થ ધારો. ખોટા વિકલ્પ છેકી નવું વાક્ય બનાવી ખાતરી કરો કે તમારી ધારણા બરાબર છે કે નહિ:
- (૧) પૂર્વવત્ :
પૂર્વ દિશામાં / પહેલેથી/ પહેલાંની જેમ
સાચો અર્થ: પહેલાંની જેમ
વાર્તામાં: બધું પૂર્વવત્ થઈ ગયું.
મારું વાક્ય: વાવાઝોડું શાંત થતાં જ ગામનું જનજીવન પૂર્વવત્ થઈ ગયું. - (૨) ફિક્કું : નિસ્તેજ /
આછું / ફેરફાર વગરનું
સાચો અર્થ: નિસ્તેજ (અહીં ચહેરાના સંદર્ભમાં)
વાર્તામાં: તેનો ચહેરો ફિક્કો પડી ગયો.
મારું વાક્ય: લાંબી બીમારીને કારણે રમેશનો ચહેરો ફિક્કો પડી ગયો છે. - (૩) પુનર્જીવન :
નવો જન્મ/ નવું જીવન /ફરી ફરી જીવવું
સાચો અર્થ: નવું જીવન
વાર્તામાં: દર્દીને જાણે પુનર્જીવન મળ્યું.
મારું વાક્ય: ડૉક્ટરે યોગ્ય સમયે સાચી સારવાર કરીને દર્દીને પુનર્જીવન આપ્યું.
૫. કૌંસમાંથી યોગ્ય શબ્દ મૂકી ખાલી જગ્યા પૂરો:
- (૧) ગીતાએ ભજન ગાયું. તેનો કંઠ ખૂબ સરસ છે.
- (૨) નરસિંહ મહેતાનાં પ્રભાતિયાં આજેય ગવાય છે. તેમાં ગહન ચિંતન હોય છે.
- (૩) મારાં કપડાં કપિલભાઈએ સીવ્યાં છે. તેઓ સૂટ પણ સરસ સીવે છે.
- (૪) તારા ખિસ્સામાં કાંઈ છે? મારે થોડાક રૂપિયા જોઈએ છે.
- (૫) રહીમભાઈ બસમાં ઊંઘી જાય! તેઓ કંડક્ટર છે.
- (૬) વિકાસ ક્રિકેટમાં સારું રમ્યો. તે કબડ્ડી પણ સરસ રમે છે.
૬. નીચેના ફકરામાં રેખાંકિત પદોમાં યોગ્ય સર્વનામ મૂકી ફકરો સુંદર અક્ષરે ફરીથી લખો:
(મૂળ ફકરો: રાધા બહુ ડાહી દીકરી. રાધા સમયસર બધું કામ કરે. રાધાના પપ્પા રજામાં રાધાને ફરવા લઈ જાય. એક દિવસ રાધાએ કહ્યું, “પપ્પા, હું અને ભોલુભાઈ મેળામાં જઈએ?” તેમણે હા પાડી. રાધા ભોલુ સાથે મેળામાં ગઈ. રાધાને મેળામાં બહુ મજા આવી.)
જવાબ (સર્વનામ સાથેનો સુધારેલો ફકરો):
રાધા બહુ ડાહી દીકરી. તે સમયસર બધું કામ કરે. તેના પપ્પા રજામાં તેને ફરવા લઈ જાય. એક દિવસ તેણે કહ્યું, “પપ્પા, હું અને ભોલુભાઈ મેળામાં જઈએ?” તેમણે હા પાડી. તે ભોલુ સાથે મેળામાં ગઈ. તેને મેળામાં બહુ મજા આવી.
૭. લીટી દોરેલ શબ્દ જવાબ તરીકે મળે તે રીતે ચાર પ્રશ્નો બનાવો:
વાક્ય : પાંડવો વલ્કલ વેશે બાર વર્ષ વનમાં રહ્યાં.
જવાબ (ચાર પ્રશ્નો):
- કોણ વલ્કલ વેશે બાર વર્ષ વનમાં રહ્યું? (જવાબ: પાંડવો)
- પાંડવો કયા વેશે બાર વર્ષ વનમાં રહ્યાં? (જવાબ: વલ્કલ વેશે)
- પાંડવો વલ્કલ વેશે કેટલા વર્ષ વનમાં રહ્યાં? (જવાબ: બાર વર્ષ)
- પાંડવો વલ્કલ વેશે બાર વર્ષ ક્યાં રહ્યાં? (જવાબ: વનમાં)
૮. એક વાત બીજી કઈ રીતે કહી શકાય તે લખો:
- (૧) હું વહેલાં જમતો નથી. / હું મોડો જમું છું.
- (૨) આ ટામેટાં સસ્તાં નથી. / આ ટામેટાં મોંઘાં છે.
- (૩) તેમને અશાંતિ ગમતી નથી. / તેમને શાંતિ ગમે છે.
- (૪) વિનયને સંગીતમાં રસ છે. / વિનયને સંગીતમાં રસ નથી, એવું નથી.
- (૫) મેં એને સમજાવ્યો હતો. / મેં એને સમજાવ્યો નહોતો, એવું નથી.
૯. રેખાંકિત શબ્દની જગ્યાએ કૌંસમાંથી સમાનાર્થી શબ્દ મૂકી જરૂરી ફેરફાર કરી વાક્ય ફરીથી લખો:
(કૌંસના શબ્દો: સમય, જૂના, ચાંદીના, સાથીદારો, જોડા, મશાલ)
- (૧) એમાં હતા સુવર્ણ અને રજતના ટુકડાઓ.
જવાબ: એમાં હતા સુવર્ણ અને ચાંદીના ટુકડાઓ. - (૨) પાદત્રાણ આવાસે મૂકીને જ આવ્યો હતો.
જવાબ: જોડા આવાસે મૂકીને જ આવ્યો હતો. - (૩) થોડી વારે કાકડો સળગાવી અંદર પેઠા.
જવાબ: થોડી વારે મશાલ સળગાવી અંદર પેઠા. - (૪) સાંજે સૌ આમંત્રિતોને આવવાની વેળા થઈ.
જવાબ: સાંજે સૌ આમંત્રિતોને આવવાનો સમય થયો.
(વ્યાકરણનો નિયમ: 'સમય' પુંલ્લિંગ હોવાથી 'આવવાનો' લખવું જરૂરી છે.) - (૫) યવનસામંત ને એના સાગરીતો બરાબર બનીઠનીને આવ્યા હતા.
જવાબ: યવનસામંત ને એના સાથીદારો બરાબર બનીઠનીને આવ્યા હતા.
૧૦. પ્રશ્નોના જવાબ લખો:
(૧) આનંદને ભૂગર્ભગૃહમાં શું જોવા મળ્યું?
જવાબ: આનંદને ભૂગર્ભગૃહમાં જૂના સમયની અનુપમ મૂર્તિઓ, કિંમતી રત્નો અને સુવર્ણ તથા રજત(ચાંદી)ના ટુકડાઓથી ભરેલી પેટીઓ જોવા મળી.
(૨) આનંદને મહર્ષિએ બતાવેલી પેટીઓ વિશે લખો.
જવાબ: મહર્ષિએ આનંદને જે પેટીઓ બતાવી તે ખૂબ જ કિંમતી હતી, તેમાં પુષ્કળ પ્રમાણમાં સુવર્ણ (સોના) અને રજત (ચાંદી) ના ટુકડાઓ અને ઝળહળતા કિંમતી રત્નો ભરેલા હતા.
(૩) મહર્ષિએ શક સરદારોને શું પીરસ્યું? શા માટે?
જવાબ: મહર્ષિએ શક સરદારોને ભોજનના થાળમાં ખાવાની વાનગીઓને બદલે કિંમતી રત્નો, અને સોના-ચાંદીના ટુકડાઓ પીરસ્યા હતા. આમ કરવાનું કારણ એ હતું કે તેઓ શક સરદારોને એ સત્ય સમજાવવા માંગતા હતા કે સોનું-ચાંદી કે રત્નો ગમે તેટલા કિંમતી હોય પણ તે પેટની ભૂખ સંતોષી શકતા નથી.
(૪) મહર્ષિ એલે મૈનેન્દ્ર અને સાથીઓને સમજાવવા માટે કેવી યુક્તિ કરી હતી?
જવાબ: મહર્ષિ એલે મૈનેન્દ્ર અને તેના સાથીઓને સમજાવવા માટે તેમને ભોજન માટે આમંત્રિત કર્યા. જ્યારે તેઓ જમવા બેઠા ત્યારે તેમણે ખાવા માટે અનાજને બદલે થાળીમાં રત્નો અને સોના-ચાંદીના આભૂષણો પીરસ્યા. આ યુક્તિ દ્વારા તેમણે પ્રત્યક્ષ રીતે સમજાવ્યું કે મુશ્કેલી કે ભૂખના સમયે આ રત્નો કામ આવતા નથી, મનુષ્યના અસ્તિત્વ માટે સાચું મૂલ્ય અન્ન અને જ્ઞાનનું જ છે.