પાઠ ૭: હરિ, ઘરે આવોને!
સ્વાધ્યાય અને પ્રશ્નોત્તરી
ધોરણ 7 ગુજરાતી
૧. વાતચીત:
(આ પ્રશ્નોના જવાબો વિદ્યાર્થીઓએ પોતાના અનુભવના આધારે આપવાના છે, છતાં અહીં આદર્શ અને સંપૂર્ણ જવાબો તૈયાર કર્યા છે.)
(૧) તમારે ત્યાં ક્યારે ક્યારે શેરી વાળવામાં આવે છે?
જવાબ: સાધારણ રીતે અમારા ત્યાં નિયમિતપણે દરરોજ સવારે શેરી વાળવામાં આવે છે. આ ઉપરાંત જ્યારે કોઈ તહેવાર (જેમ કે દિવાળી, નવરાત્રિ) હોય, કોઈ ધાર્મિક કે સામાજિક પ્રસંગ હોય, અથવા ઘરે કોઈ ખાસ મહેમાન આવવાના હોય ત્યારે શેરીને વિશેષ રૂપે વાળીને સાફ કરવામાં આવે છે.
(૨) તમારા ઘરે મહેમાન તરીકે કોને કોને આમંત્રણ આપવાનું તમને ગમે? કેમ?
જવાબ: મારા ઘરે મહેમાન તરીકે મારા સગાંસંબંધીઓ (જેમ કે મામા, કાકા, માસી, ફોઈ વગેરે) અને મારા ખાસ મિત્રોને આમંત્રણ આપવાનું મને ગમે છે. કારણ કે તેમની સાથે બેસીને જૂની યાદો તાજી કરવાની, નવી વાતો જાણવાની, રમત રમવાની અને આનંદથી સમય પસાર કરવાની મને ખૂબ મજા આવે છે.
(૩) મહેમાનને તમે કેવી કેવી રીતે આમંત્રણ આપો છો?
જવાબ: અમે મહેમાનોને વિવિધ રીતે આમંત્રણ આપીએ છીએ. નજીક રહેતા હોય તો રૂબરૂ જઈને આમંત્રણ આપીએ છીએ. આ ઉપરાંત, ફોન કરીને, પત્ર કે કંકોતરી મોકલીને અને આજકાલ ડિજિટલ માધ્યમો (જેમ કે વોટ્સએપ કે મેસેજ) દ્વારા પણ પ્રેમપૂર્વક આમંત્રણ આપીએ છીએ.
(૪) મહેમાન આવવાના હોય તે પહેલાં તમારે ઘરે કેવી કેવી તૈયારી કરવામાં આવે છે?
જવાબ: મહેમાન આવવાના હોય તે પહેલાં અમે ઘરને અને આંગણાને વાળીને એકદમ સાફ કરીએ છીએ. ઘરની બધી વસ્તુઓ વ્યવસ્થિત જગ્યાએ ગોઠવીએ છીએ. મહેમાનો માટે ચા-નાસ્તો અને જમવાની આગોતરી તૈયારી કરીએ છીએ, તેમજ તેમના આરામ માટે પથારી અને રૂમની પણ સારી વ્યવસ્થા કરીએ છીએ.
(૫) તમારા ઘરે મહેમાન આવ્યા પછીની સરભરામાં શું શું કરવામાં આવે છે?
જવાબ: મહેમાન ઘરે આવે એટલે તરત અમે તેમને હસતા મુખે આવકારીએ છીએ. તેમને આદરપૂર્વક બેસાડીને પીવા માટે પાણી આપીએ છીએ. ત્યારબાદ ચા અને નાસ્તો કરાવીએ છીએ. બપોર કે સાંજનો સમય હોય તો તેમને ભાવતું સરસ ભોજન કરાવીએ છીએ અને તેમની સાથે બેસીને પ્રેમથી વાતો કરી તેમની સારી સરભરા (આગતાસ્વાગતા) કરીએ છીએ.
(૬) ઘરે મહેમાન આવ્યા હોય ત્યારે તમને શું શું કામ સોંપવામાં આવે છે?
જવાબ: ઘરે મહેમાન આવ્યા હોય ત્યારે મને મહેમાનોને પાણી આપવાનું, નાસ્તો અને ભોજન પીરસવાનું કામ સોંપવામાં આવે છે. આ ઉપરાંત, જો મહેમાનો સાથે તેમનાં નાનાં બાળકો આવ્યા હોય તો તેમની સાથે રમવાનું અને તેમને સાચવવાનું કામ પણ મને સોંપવામાં આવે છે.
(૭) ઘરે મહેમાન આવે એ તમને ગમે કે ન ગમે? શા માટે?
જવાબ: ઘરે મહેમાન આવે તે મને ખૂબ જ ગમે છે. કારણ કે મહેમાનોના આવવાથી ઘરમાં ઉત્સાહ, રોનક અને આનંદનું વાતાવરણ બની જાય છે. ઘરના રોજિંદા અને કંટાળાજનક કામમાંથી થોડો બદલાવ મળે છે અને સૌની સાથે બેસીને આનંદ માણવાની મજા આવે છે.
૨. કોષ્ટક પૂર્ણ કરો:
(કાવ્યના આધારે અને તમારા ઘરના અનુભવના આધારે)
| શાને માટે? | કાવ્યનાયક/નાયિકા શું શું કરશે? | તમારા ઘરે શું શું કરવામાં આવે છે? |
|---|---|---|
| સ્વચ્છતા અને સુશોભન | શેરી વળાવીને સાફ કરશે અને આંગણામાં સુંદર ફૂલ પથરાવશે. | ઘર અને આંગણું વાળીને સાફ કરીએ છીએ અને આંગણામાં સરસ મજાની રંગોળી પૂરીએ છીએ. |
| રહેવા-ઊંઘવાની વ્યવસ્થા | ઉતારો કરવા માટે ઓરડા આપશે અને સૂવા માટે ઢોલિયો (ખાટલો) તથા કણેરી કાંબ (ધાબળો) આપશે. | મહેમાનો માટે અલગ રૂમમાં સાફ પથારી, ઓશીકાં, ચાદર અને ઓઢવા માટેની સારી વ્યવસ્થા કરીએ છીએ. |
| દૈનિક ક્રિયાઓ માટે | દાતણ કરવા માટે દાડમીની ડાળી અને સ્નાન (નાવણ) માટે જમનાજીનાં પવિત્ર નીર આપશે. | બ્રશ, પેસ્ટ, નહાવા માટે ગરમ કે ઠંડું પાણી અને સાફ ટુવાલ વગેરેની વ્યવસ્થા કરીએ છીએ. |
| ભોજન-પ્રબંધ | જમવા માટે ગરમાગરમ લાપસી અને સ્વાદિષ્ટ સાકરિયો કંસાર પીરસશે. | મહેમાનોને ભાવતી મિઠાઈ, ફરસાણ અને સરસ મજાની સંપૂર્ણ ગુજરાતી થાળી જમાડીએ છીએ. |
| મનોરંજન માટે | રમવા માટે સોગઠાબાજીની રમત આપશે અને ઝૂલવા માટે હિંડોળો આપશે. | મહેમાનો સાથે બેસીને વાતો કરીએ છીએ, ટીવી જોઈએ છીએ કે બહાર ફરવા માટે જઈએ છીએ. |
૩. આપેલ પંક્તિનો ભાવ નીચેનામાંથી કયો છે તે જણાવો:
- (૧) શેરી વળાવી સજ કરું, ઘરે આવોને!
(અ) શેરીની સફાઈ માટે ઘરે સાધન-સામગ્રીની વ્યવસ્થા કરો.
(બ) આંગણું ચોખ્ખું કરીને તૈયાર છે મારા ઘરે પધારો.
(ક) શેરી સાફ કરવા ઘરે આવો.
સાચો જવાબ: (બ) આંગણું ચોખ્ખું કરીને તૈયાર છે મારા ઘરે પધારો. - (૨) પોઢણ દેશું ઢોલિયો
(અ) સૂવા માટે ખાટલો આપીશું.
(બ) ઓઢવા માટેની અમારા ઘરે વ્યવસ્થા છે.
(ક) ઢોલ અને શરણાઈ અમે આપીશું.
સાચો જવાબ: (અ) સૂવા માટે ખાટલો આપીશું.
૪. આપેલી કાવ્યપંક્તિઓ આડાઅવળી થઈ ગઈ છે, તેને યોગ્ય ક્રમમાં ગોઠવી ફરીથી લખો:
- (૧) આડઅવળી પંક્તિ: દેશું આવો લાપસી ભોજન ઘરેને
સાચો ક્રમ: ભોજન દેશું લાપસી, ઘરે આવો ને ! - (૨) આડઅવળી પંક્તિ: દાડમીને દાતણ ઘરે દેશું આવો
સાચો ક્રમ: દાતણ દેશું દાડમી, ઘરે આવો ને ! - (૩) આડઅવળી પંક્તિ: કંસાર દેશું આવો સાકરિયો દેશુંને મારે ઘરે
સાચો ક્રમ: સાકરિયો કંસાર દેશું, મારે ઘરે આવો ને ! - (૪) આડઅવળી પંક્તિ: કાંબ દેશું આવોને દેશું કણેરી મારે ઘરે
સાચો ક્રમ: કણેરી કાંબ દેશું, મારે ઘરે આવો ને !
૫. લીટી દોરેલા શબ્દોની જગ્યાએ માન્ય ભાષાનો શબ્દ વાપરી ફકરો લખો. ત્યાર બાદ તે શબ્દોને સ્થાને તમારી સ્થાનિક ભાષામાં વપરાતા શબ્દો વાપરીને ફકરો ફરીથી લખો:
આપેલ ફકરો: અમારા સાયેબ આઈવા નો'તા. અમે વિચારેલું કે સાહેબ આઈ જાય તો ફૂલ દેશું, અમે ખૂબ રાહ જોઈ તિયારે દૂરથી સાયેબની ગાડી દેખાઈ. તેઓ સાથે બીજું પણ કોઈ આઈવું હતું. ઓહો! ઈ તો જાદુગર! અમે ઈમને ફૂલ દીધું. પ્રાર્થના સંમેલનમાં તો મજો પડી ગ્યો. જાદુગરે તો ટોપલીમાંથી કબૂતરું કાઈઢું ને ઈ કબૂતર પોતાના ખીચામાં નાંઈખું. પસી શોધાઈવું તો મારા ચોપડાંનાં થેલામાંથી જઈડું!
(૧) માન્ય ભાષા (પ્રમાણભૂત ગુજરાતી) માં સુધારેલો ફકરો:
અમારા સાહેબ આવ્યા નહોતા. અમે વિચારેલું કે સાહેબ આવી જાય તો ફૂલ દેશું, અમે ખૂબ રાહ જોઈ ત્યારે દૂરથી સાહેબની ગાડી દેખાઈ. તેઓ સાથે બીજું પણ કોઈ આવ્યું હતું. ઓહો! એ તો જાદુગર! અમે એમને ફૂલ દીધું. પ્રાર્થના સંમેલનમાં તો મજા પડી ગઈ. જાદુગરે તો ટોપલીમાંથી કબૂતર કાઢ્યું ને એ કબૂતર પોતાના ખિસ્સામાં નાખ્યું. પછી શોધાવ્યું તો મારા ચોપડાના થેલામાંથી જડ્યું (મળ્યું)!
(૨) સ્થાનિક ભાષા (દા.ત. કાઠિયાવાડી બોલી) માં ફકરો:
અમારા સાયબ આયવા ન'તા. અમે ઈમ વિચારેલું કે સાયબ આવી જાય તો ફૂલ દેશું, અમે બોવ વાટ જોઈ તીયેં આઘેથી સાયબની ગાડી ભાળી. ઈમની હારે બીજુંય કોઈક આયવું'તું. ઓહો! ઈ તો જાદુગર! અમે ઈવડા ઈને ફૂલ દીધું. પરારથનામાં તો મોજ પડી જઈ. જાદુગરે તો ટોપલીમાંથી કબૂતરું બારું કાઈઢું ને ઈ કબૂતરું પોતાના ગજવામાં નાઈખું. પસી ગોતાઈવુ તો મારા ચોપડાના થેલામાંથી જઈડું!
૬. ઉદાહરણ પ્રમાણે બીજા શબ્દોની યાદી બનાવો:
ઉદાહરણ: સોનેરી : સોનેરી = સોનેરી કિરણ
- રૂપું : રૂપેરી = રૂપેરી ચાંદની / રૂપેરી વાદળ
- રાન : રાનેરી = રાનેરી બોર
- ઝીણું : ઝીણેરી = ઝીણેરી રાઈ
૭. આ લોકગીતના રાગ આધારિત તમારા પોતાના માટે પંક્તિઓ આપી છે, તે વાંચો, ગાતાં જાઓ ને આગળ નવી પંક્તિઓ ઉમેરતાં જાઓ તમે બનાવેલી પંક્તિઓ પરિવાર મિત્રોને સંભળાવો:
વર્ગ વળાવી સજ કરું, નિશાળે આવો ને!
પાથરણાં પથરાવું બધે, દોસ્તો આવો ને.
ઉમેરેલી નવી પંક્તિઓ:
ચોપડીઓ હું ગોઠવું, ભણવાને આવો ને!
પાટી ને પેન કાઢું, લખવાને આવો ને!
રંગબેરંગી ચિત્રો દોરું, જોવાને આવો ને!
મીઠાં ગીતો આપણે ગાઈએ, ગાવાને આવો ને!
પેટા-પ્રશ્નોના ઉત્તરો:
(૧) તમે રચેલી પંક્તિઓ કઈ કઈ હતી?
જવાબ: મેં ઉપર જણાવ્યા મુજબની પંક્તિઓ રચી છે: "ચોપડીઓ હું ગોઠવું, ભણવાને આવો ને! પાટી ને પેન કાઢું, લખવાને આવો ને! રંગબેરંગી ચિત્રો દોરું, જોવાને આવો ને! મીઠાં ગીતો આપણે ગાઈએ, ગાવાને આવો ને!"
(૨) તમે એ પંક્તિઓ કોને કોને સંભળાવી?
જવાબ: મેં મારી રચેલી આ પંક્તિઓ મારા વર્ગમિત્રો, શિક્ષકશ્રી અને મારા પરિવારજનોને સંભળાવી.
(૩) તમારી પંક્તિઓ સાંભળી કોને કોને મજા આવી?
જવાબ: મારી કાવ્યપંક્તિઓ સાંભળીને વર્ગના બધા મિત્રોને, શિક્ષકશ્રીને અને મારા માતા-પિતાને ખૂબ મજા આવી અને તેમણે મને પ્રોત્સાહન આપ્યું.
(૪) તમને આ નવી પંક્તિઓ બનાવવા શી શી મુશ્કેલીઓ પડી?
જવાબ: નવી પંક્તિઓ બનાવતી વખતે શરૂઆતમાં પ્રાસ બેસાડવામાં, લય જાળવવામાં અને યોગ્ય શબ્દોની પસંદગી કરવામાં થોડી મુશ્કેલી પડી, પરંતુ શિક્ષકના માર્ગદર્શનથી આ કાર્ય સરળ બની ગયું.
૮. તમારા વિસ્તારમાં ગવાતું, તમારું મનપસંદ એક લગ્નગીત મેળવીને લખો:
પેલે મંગળ ગાયોનાં દાન દેવાય રે...
આપજો આપજો રે દાદા ગાયોનાં દાન...
દીકરી તો જાશે પોતાના સાસરિયે રે...
બીજી બીજી મંગળિયું વરતાય રે,
બીજે મંગળ સોનાનાં દાન દેવાય રે...
આપજો આપજો રે દાદા સોનાનાં દાન...
૯. પ્રશ્નોના જવાબ લખો:
(૧) તમને આ ગીતની કઈ બાબત સ્પર્શી ગઈ? કેમ?
જવાબ: આ ગીતમાં પ્રભુ/મહેમાન પ્રત્યેનો અખૂટ આદર અને તેમને આવકારવા માટે ઘરે કરાતી ઝીણવટભરી અને પ્રેમળ તૈયારીઓ મને સ્પર્શી ગઈ. કારણ કે તેમાં ભારતીય સંસ્કૃતિની 'અતિથિ દેવો ભવ:' ની ભાવના અત્યંત સુંદર રીતે વ્યક્ત થઈ છે.
(૨) નાવણ માટે જમનાજીનાં નીર આપવાનું શા માટે કહ્યું હશે?
જવાબ: નાવણ (સ્નાન) માટે જમનાજીનાં (યમુના નદીનાં) નીર આપવાનું કહ્યું છે કારણ કે યમુના નદી અતિ પવિત્ર માનવામાં આવે છે, અને શ્રીકૃષ્ણ ભગવાન સાથે યમુનાજીનો અતૂટ નાતો છે. પવિત્ર જળથી સ્નાન કરાવીને મહેમાનનું શ્રેષ્ઠ સ્વાગત કરવાની ભાવના તેમાં રહેલી છે.
(૩) વાલમના આવવા પહેલાં શી શી તૈયારીઓ થઈ છે?
જવાબ: વાલમના આવવા પહેલાં આંગણું અને શેરી વાળીને સાફ કરી શણગારવામાં આવ્યાં છે. બેસવા કે આરામ કરવા માટે ઢોલિયો (ખાટલો) ઢાળવામાં આવ્યો છે. દાતણ કરવા માટે દાડમીની ડાળી અને સ્નાન માટે જમનાજીનાં પવિત્ર જળ પણ તૈયાર રાખવામાં આવ્યાં છે.
(૪) વાલમ આવ્યા પછી તેમની કઈ કઈ બાબતે આગતાસ્વાગતા થશે?
જવાબ: વાલમ આવ્યા પછી તેમને જમવામાં ગરમ લાપસી અને સાકરિયો કંસાર પીરસવામાં આવશે. ત્યારબાદ સુવા માટે સુંદર કણેરી કાંબ (ધાબળો/પથારી) પાથરી આપવામાં આવશે. આમ ભોજન અને આરામની ઉત્તમ આગતાસ્વાગતા થશે.
(૫) કાવ્યમાં મહેમાન માટેની જે તૈયારીઓ કરી એમાં બીજી શી શી ઉમેરી શકાય?
જવાબ: મહેમાન માટેની તૈયારીઓમાં આપણે આપણા તરફથી બીજી ઘણી બાબતો ઉમેરી શકીએ. જેમ કે: મહેમાનના આગમન વખતે તેમને કંકુ તિલક કરી આવકારવા, આરતી ઉતારવી, પીવા માટે તાજો ફળોનો રસ અથવા શરબત આપવો, તેમને સુગંધિત પુષ્પોનો હાર પહેરાવવો તથા તેમને ભાવતાં વિવિધ મિષ્ટાન્ન જમાડવાં.
૧૦. "મહેમાનગતિની મજા" વિશે તમારા મિત્રને પત્ર લખો:
એસ.જી. હાઈવે, અમદાવાદ.
તારીખ: ૨૩ જુલાઈ, ૨૦૨૬
પ્રિય મિત્ર રાહુલ,
સપ્રેમ નમસ્કાર.
હું અહીં કુશળ છું અને આશા રાખું છું કે તું પણ ત્યાં પરિવાર સાથે મજામાં હોઈશ. ગઈકાલે જ અમારા ઘરે મારા મામાનો પરિવાર બે દિવસ રહેવા માટે આવ્યો હતો, ત્યારે મને 'મહેમાનગતિની મજા' વિશેનો જે અદ્ભુત અનુભવ થયો તે મારે તને આ પત્ર દ્વારા જણાવવો છે.
અમારા ઘરે જ્યારે મહેમાનો આવ્યા ત્યારે આખું ઘર હર્ષોલ્લાસથી ભરાઈ ગયું હતું. અમે દરવાજે ઊભા રહીને હૃદયપૂર્વક તેમનું સ્વાગત કર્યું. મમ્મીએ તેમના માટે સરસ મજાનું ભોજન બનાવ્યું હતું. અમે બધાએ સાથે બેસીને મિષ્ટાન્ન અને વિવિધ વાનગીઓની મજા માણી. મહેમાનો સાથે બેસીને જૂની યાદો તાજી કરવાની, નવી વાતો જાણવાની અને મુક્ત મને હસવાની જે મજા આવે છે તે ખરેખર અનોખી હોય છે. મને સમજાયું કે મહેમાન એ ઈશ્વરનું રૂપ છે અને તેમનું સાચા હૃદયથી સ્વાગત કરવાથી આપણા ઘરમાં સકારાત્મક ઊર્જા અને પરમ શાંતિ છવાઈ જાય છે. અતિથિ સત્કારની આ પરંપરા આપણા દેશનું મહાન ગૌરવ છે.
તું પણ તારા ઘરે કોઈ મહેમાન આવે ત્યારે તેમને ખૂબ પ્રેમથી આવકારજે. તારા માતા-પિતાને મારા વંદન કહેજે. તારા પત્રની રાહ જોઈશ.
લિ. તારો મિત્ર,
(તમારું નામ)