પાઠ ૫: તમે સાપથી ડરો છો કે?

• (૧) ભાભી આજે પાણિયારા પર નાગ કેમ આળેખે છે? → ભાઈને
• (૨) ભાભી નાગને બદલે નું ચિત્ર આળેખે તો શું થાય? → ભાભીને
• (૩) મને તો નાગની વાતો સાંભળીને બહુ બીક લાગે છે. → ભાઈને
• (૪) તો મદારીની મોરલીએ સાપ ડોલે છે એ વાત ખોટી? → ભાઈને

• (૧) સાપ દૂધ પીએ છે. → ના
  (સાપ દૂધ પીતો નથી, તે માત્ર પ્રાણીઓ ખાય છે.)
• (૨) સાપને બે જીભ હોય છે. → ના
  (સાપને એક જ જીભ હોય છે જે આગળથી બે ફાંટામાં વહેંચાયેલી હોય છે.)
• (૩) નાગનો મણિ બહુ કીમતી હોય છે. → ના
  (નાગને મણિ હોતો જ નથી, આ ખોટી માન્યતા છે.)
• (૪) સાપ ઘરડો થાય ત્યારે તેને મૂછ ફૂટે છે. → ના
• (૫) સાપ પૂરેપૂરી કાંચળી ઉતારી ન શકે તો માંદો પડી જાય. → હા
• (૬) બધા સાપ ઝેરી હોતા નથી. → હા
• (૭) સાપ બહુ દૂર જોઈ શકે છે. → ના
  (સાપની દૃષ્ટિ નબળી હોય છે.)
• (૮) સાપને કાન હોતા નથી. → હા
  (તે જમીનની ધ્રુજારીથી અવાજ પારખે છે.)

ઉદાહરણ : બધા સાપ ક્યાં ઝેરી હોય છે!
અર્થ : બધા સાપ ઝેરી હોતા નથી.

• (૧) વાક્ય: સાપને ક્યાં કાન હોય છે!
  અર્થ: સાપને કાન હોતા નથી.


• (૨) વાક્ય: સાપ ક્યાં દૂધ પીએ છે!
  અર્થ: સાપ દૂધ પીતો નથી.


• (૩) વાક્ય: મદારીની મોરલી સાંભળીને સાપ ક્યાં ડોલે છે!
  અર્થ: મદારીની મોરલી સાંભળીને સાપ ડોલતો નથી.

જવાબ: ભાભી આજ પાણિયારા (ઘરમાં પાણીના વાસણ રાખવાની જગા) પર નાગ (ફેણવાળા સાપ)નું ચિત્ર આળેખતાં હતાં. પાસે પૂજાસામગ્રી (કંકુ, ચોખા, ફૂલ વગેરે....) પડી હતી. તેમણે કુલેર (ઘીગોળ સાથે ચોળેલો બાજરી વગેરેનો લોટ)નું નૈવેદ્ય (દેવને ધરાવેલી ખાવાની વસ્તુ) ધર્યું હતું. આજે એ એકટાણું (ભોજનનું વ્રત પાળવું તે) પણ કરશે.

• (૧) કુલેર જોઈ સોનાના મોંમાં પાણી આવી ગયું.
  અર્થ: ગમતી વસ્તુ ખાવાની તીવ્ર ઇચ્છા થઇ
  વાક્ય: મીઠાઈની દુકાનમાં ગરમાગરમ જલેબી જોઈને મારા મોંમાં પાણી આવી ગયું.


• (૨) બાએ સોનાને માંડીને વાત કહી.
  અર્થ: શરૂઆતથી બધી વાત કહી
  વાક્ય: દાદાજીએ અમને જુના જમાનાની માંડીને વાત કહી.


• (૩) સોનાને જવાબ ન આવડતાં ભાભી એની વહારે આવ્યાં.
  અર્થ: મદદે આવ્યાં
  વાક્ય: ભયંકર અકસ્માત સમયે આજુબાજુના લોકો ઘાયલ વ્યક્તિની વહારે આવ્યા.

ઉદાહરણ : સાપ કાઢતાં ઘો પેઠી : એક મુશ્કેલી દૂર થતાં બીજી મુશ્કેલી આવી.

• (૧) સાપ ગયા ને લિસોટા રહ્યા : કામ પૂરું થઈ ગયા પછી માત્ર તેના નિશાન કે યાદ રહી જવી.
• (૨) સાપને ઘેર પરોણો સાપ : એક સરખા સ્વભાવના કે સરખા દુષ્ટ લોકોનો એકબીજા સાથે ભેટો થવો.
• (૩) સાપ મરે નહિ ને લાકડી તૂટે નહિ : કોઈને નુકસાન પહોંચાડ્યા વિના કે પોતાનું નુકસાન કર્યા વિના કામ પાર પાડવું.

1. મેં ખેતરમાં સાપ જોયો.
2. મેં ખેતરમાં મોટો સાપ જોયો.
3. મેં ખેતરમાં એક મોટો સાપ જોયો.
4. મેં ખેતરમાં એક મોટો કાળો સાપ જોયો.
5. મેં ગઈકાલે ખેતરમાં એક મોટો કાળો સાપ જોયો.

ઉદાહરણ: હું બજાર ગયો હતો. → હું બજાર જાઉં છું. → હું બજાર જઈશ.

• (૧) અમે સાપ જોયો હતો. → અમે સાપ જોઈએ છીએ. → અમે સાપ જોઈશું.
• (૨) અમે ગીરના પ્રવાસે ગયા હતા. → અમે ગીરના પ્રવાસે જઈએ છીએ. → અમે ગીરના પ્રવાસે જઈશું.
• (૩) મેં વાર્તા વાંચી હતી. → હું વાર્તા વાંચું છું. → હું વાર્તા વાંચીશ.
• (૪) તમે નાસ્તો કર્યો હતો. → તમે નાસ્તો કરો છો. → તમે નાસ્તો કરશો.

સમજૂતી (શિક્ષકની દૃષ્ટિએ):
વિદ્યાર્થીમિત્ર, કવિ અજ્ઞેયજીએ આ નાનકડી હિન્દી કવિતામાં અત્યારના માનવસમાજ પર અત્યંત ઊંડો અને વેધક વ્યંગ (કટાક્ષ) કર્યો છે. કવિ સાપને ઉદ્દેશીને પૂછે છે કે, "હે સાપ! તું શહેરમાં રહેતાં તો શીખ્યો નથી, તું સભ્ય પણ બન્યો નથી (કારણ કે તું જંગલમાં રહે છે), તો પછી તારી પાસે આ ડંખ મારવાની વૃત્તિ અને આટલું ઝેર ક્યાંથી આવ્યું?"
હકીકતમાં કવિ અહીં સાપના માધ્યમથી 'શહેરી માનવ' પર કટાક્ષ કરી રહ્યા છે. તેમનો કહેવાનો અર્થ એ છે કે ડંખ મારવાનું અને હૃદયમાં ઝેર રાખવાનું કામ તો કહેવાતા 'સભ્ય' અને શહેરમાં રહેતા માણસોનું છે. માણસ સભ્ય હોવાનો દેખાવ કરે છે પણ અંદરથી તે એકબીજા પ્રત્યે ઈર્ષ્યાનું ઝેર રાખીને ડંખ માર્યા કરે છે.