પાઠ ૩: અમારી કામધેનુ
સ્વાધ્યાય અને પ્રશ્નોત્તરી
ધોરણ 7 ગુજરાતી
૧. વાતચીત (ચર્ચા માટેના પ્રશ્નોના જવાબો):
(૧) તમે કોઈ પ્રાણીકથા સાંભળી છે? કઈ?
જવાબ: હા, મેં પંચતંત્ર અને હિતોપદેશની પ્રાણીકથાઓ સાંભળી છે. દાખલા તરીકે, 'કાચબો અને સસલું', 'ચતુર કાગડો', 'મગર અને વાંદરો' તેમજ 'સિંહ અને ઉંદર' જેવી બોધદાયક વાર્તાઓ મેં સાંભળી છે.
(૨) તમને કયું પ્રાણી સૌથી વધુ ગમે છે? શા માટે?
જવાબ: મને ગાય સૌથી વધુ ગમે છે. કારણ કે ગાય ખૂબ જ શાંત, નિર્દોષ અને પ્રેમાળ પ્રાણી છે. તે આપણને પોષણક્ષમ દૂધ આપે છે અને કોઈને ક્યારેય નુકસાન પહોંચાડતી નથી.
(૩) પ્રાણીઓની સારસંભાળ કઈ રીતે લઈ શકાય?
જવાબ: પ્રાણીઓને સમયસર પૂરતો ચારો (ખોરાક) અને પીવા માટે ચોખ્ખું પાણી આપવું જોઈએ. તેમની રહેવાની જગ્યા (કોઢ કે તબેલો) સ્વચ્છ અને હવા-ઉજાસવાળી રાખવી જોઈએ. તેઓ બીમાર પડે ત્યારે પશુ-ચિકિત્સક (ડૉક્ટર) પાસે તેમની યોગ્ય સારવાર કરાવવી જોઈએ અને તેમને ક્યારેય મારવા નહિ પણ પ્રેમ તથા હૂંફ આપવા જોઈએ.
(૪) તમને લાગે છે કે બોડી ગાયથી આખા ઘરનું ગુજરાન ચાલી શકે?
જવાબ: હા, ચોક્કસ. બોડી ગાય પુષ્કળ અને ગાઢું દૂધ આપતી હતી, જેના દૂધ, દહીં અને છાશથી આખા ઘરનું સારી રીતે પોષણ થતું હતું. મુશ્કેલીના સમયે પણ તે કુટુંબનો મોટો સહારો બની હતી, તેથી તેનાથી આખા ઘરનું ગુજરાન ચાલી શકે છે.
૨. પાઠના આધારે સાચા વિકલ્પ સામે (✓) કરો:
- (૧) બોડી ગાયને લાગુ પડતું નથી. (પારકાંને પણ દોહવા દે., ટંકે આઠ શેર દૂધ આપતી., ગામ આખાની પ્રિય.)
જવાબ: પારકાંને પણ દોહવા દે. (✓) - (૨) બોડીનો વંશવેલો બહુ મોટો, કારણ કે... (બોડી આખા ગામની લાડકી હતી., બોડીની ઉંમર વધારે હતી., બોડી દર સવા વરસે વિયાતી હતી.)
જવાબ: બોડી દર સવા વરસે વિયાતી હતી. (✓) - (૩) વાડીનો પીપળો ‘બોડી પીપળો’ તરીકે ઓળખાયો. કારણ કે... (બોડી પીપળા નીચે જ બેસતી., બોડીને પીપળા નીચે દાટી હતી., બોડીને પીપળા નીચે જ બાંધતાં.)
જવાબ: બોડીને પીપળા નીચે દાટી હતી. (✓)
૩. વિગત વાંચો અને લેખકે આવું શા માટે કહ્યું હશે? તે લખો:
(૧) “એ ગઈ, તે જ વર્ષે મારો કૉલેજનો અભ્યાસ પૂરો થયો, મને નોકરી મળી – એ પણ કેવો અકસ્માત!”
જવાબ: લેખકને નોકરી મળવી અને ગાય (બોડી) નું મૃત્યુ થવું એ બંને ઘટનાઓ એક જ વર્ષે એકસાથે બની. જાણે ગાયે લેખકને પોતાના પગભર અને સ્થિર થયેલા જોઈને જ વિદાય લીધી હોય અને પોતાનું ઋણ પૂરું કર્યું હોય, એવો ભાવ અને આશ્ચર્ય પ્રગટ કરવા લેખકે આમ કહ્યું છે.
(૨) જાનવરને મમતા આપો, પછી જુઓ એ શું નથી આપતાં!
જવાબ: પ્રાણીઓ પણ માણસની જેમ જ પ્રેમ, હૂંફ અને મમતાની ભાષા બરાબર સમજે છે. જો આપણે તેમને પ્રેમ અને સંભાળ આપીએ, તો તેઓ પણ વળતા પ્રેમ અને અતૂટ વફાદારીથી આપણને બમણું પાછું આપે છે, તે સમજાવવા લેખકે આમ કહ્યું છે.
૪. આપેલ જાહેરાતને આધારે પૂછેલા પ્રશ્નોના જવાબ લખો. બીજા બે પ્રશ્નો બનાવી તેના જવાબ લખો:
(૧) તમારે માવો લેવો હોય તો કોનો સંપર્ક કરશો?
જવાબ: અમારે માવો લેવો હોય તો અમે સુભાષભાઈ માવાવાળાનો સંપર્ક કરીશું. (કારણ કે નોંધમાં સ્પષ્ટ લખ્યું છે કે સુભાષભાઈ માવાવાળાનો શુદ્ધ માવો મંગાવી આપવામાં આવશે).
(૨) મેઘધનુષ્ય ડેરી પાર્લર કેટલાં વર્ષથી કાર્યરત છે?
જવાબ: મેઘધનુષ્ય ડેરી પાર્લર છેલ્લા પચીસ વર્ષથી (અઢી દાયકાથી) કાર્યરત છે.
(૩) મેઘધનુષ્ય ડેરી પાર્લર મહિનામાં કેટલા દિવસ બંધ રહેશે?
જવાબ: મેઘધનુષ્ય ડેરી પાર્લર મહિનામાં એક દિવસ (દર અમાસે) બંધ રહેશે.
(૪) આ ડેરીમાં કઈ કઈ વસ્તુઓ મળતી હશે?
જવાબ: આ ડેરીમાં માવા સિવાયની દૂધની બધી જ વાનગીઓ મળતી હશે.
(૫) જાતે બનાવેલ પ્રશ્ન ૧: હોલસેલની ખરીદી કરનાર ગ્રાહકને કેટલું વળતર મળશે?
જવાબ: હોલસેલની ખરીદી કરનાર ગ્રાહકને ૨% વળતર મળશે.
(૬) જાતે બનાવેલ પ્રશ્ન ૨: કયા ગ્રાહકોને દરેક ખરીદી પર ૧% વળતર મળશે?
જવાબ: જે ગ્રાહકો ડેરીના વાર્ષિક સભ્ય હશે, તેમને દરેક ખરીદી પર ૧% વળતર મળશે.
૫. વિકલ્પમાંથી શબ્દનો અર્થ ધારો અને ✓ કરો. આ શબ્દવાળું વાક્ય પાઠમાંથી શોધીને લખો:
- (૧) સેર : વાઘ, ધાર (✓), શહેર
વાક્ય : ગાયને દોહતી વખતે તેના આંચળમાંથી દૂધની સેર છૂટી. - (૨) લાયણી : તહેવાર (✓), ખરીદી, વેચાણ
(અહીં લાયણી એટલે લહાણી/ભેટ આપવાનો તહેવાર તેવો અર્થ ધારી શકાય).
વાક્ય : સારા-નરસા પ્રસંગે કે તહેવારની લાયણીમાં બોડી ગાયનું દૂધ કામ આવતું. - (૩) પેટિયું : પેટી, ગુજરાન (✓), મજૂર
વાક્ય : ગરીબ માણસ આખો દિવસ કાળી મજૂરી કરીને માંડ પોતાનું પેટિયું રળે છે.
૬. લીટી દોરેલ શબ્દસમૂહની જગ્યાએ એક શબ્દ મૂકી વાક્ય ફરીથી લખો:
- (૧) મને તાજું ફીણવાળું દૂધ ખૂબ ભાવે છે.
જવાબ: મને દૂધની શેર ખૂબ ભાવે છે.
(નોંધ: પાઠના સંદર્ભમાં 'શેર' એટલે તાજું દોહેલું ફીણવાળું દૂધ / દૂધની ધાર) - (૨) મારા મિત્રને ઘેર જ્યારે જોઈએ ત્યારે દૂધ આપનારી ગાય છે.
જવાબ: મારા મિત્રને ઘેર કામધેનુ છે. - (૩) રામજીભાઈ એમની ભેંસને દરરોજ માલિસ કરે છે.
જવાબ: રામજીભાઈ એમની ભેંસની ચાકરી કરે છે. (અથવા માવજત કરે છે.)
૭. ઉદાહરણ અનુસાર બીજા શબ્દ પાઠમાંથી શોધીને લખો. (વિરોધી શબ્દો લખો):
- વેળા x કવેળા
- સફળ x નિષ્ફળ
- કદરૂપું x રૂપાળું
- જન્મ x મરણ
- સારા x નરસા
૮. યોગ્ય શબ્દ પસંદ કરીને ખાલી જગ્યા પૂરો:
(કેટલાયે, ગાઢું, બોડી, ગરીબડા, શ્રદ્ધાળુ, સારા-નરસા)
જવાબ: બોડી ગાય ગરીબડા સ્વભાવની હતી. તેનું ગાઢું દૂધ અમે પીતાં. શ્રદ્ધાળુ લોકો સારા-નરસા પ્રસંગે બોડીનું છાણ લેવા આવતા. એકવાર બોડીને જાનવર કરડ્યું, બાએ કેટલાયે ઉપાયો કર્યા.
૯. અ, બ અને ક માંથી વાક્યના અંશ લઈ અર્થસભર વાક્ય બનાવો:
(પાઠના ઘટનાક્રમ અને તર્ક મુજબ પાંચ અર્થસભર વાક્યો નીચે મુજબ બનશે)
- બોડી ગાય આજે કામધેનુ હતી.
- બોડીનું છાણ સારા-નરસા પ્રસંગે લઈ જતાં.
- ખરી પરીક્ષા સમયે બોડી અમારો લોકોનો સહારો.
- આખું શરીર ફૂલી ગયું ને આખરે તે મરી ગઈ.
- કુટુંબનો પીપળો બોડી પીપળો કહેવાય છે.
૧૦. ‘ગઈકાલે’ની જગ્યાએ ‘આવતી કાલે’ લખી નીચેનો ફકરો યોગ્ય ફેરફાર કરી ફરીથી લખો:
(અહીં કાળ પરિવર્તન કરી ભવિષ્યકાળમાં ફકરો લખવાનો છે)
જવાબ: આવતીકાલે પપ્પા મને ફરવા લઈ જશે. પપ્પા મને આઈસક્રીમ ખવડાવશે. પપ્પાની પહેલાં હું આઈસક્રીમ ખાઈ જઈશ. મારા મોઢા પર આઈસક્રીમ - આઈસક્રીમ થઈ જશે. તેથી પપ્પા ખડખડાટ હસી પડશે.
૧૧. પ્રશ્નોના જવાબ લખો:
(૧) લેખકે બોડી ગાયને એમની કામધેનુ તરીકે શા માટે ઓળખાવી હશે?
જવાબ: પૌરાણિક કથા મુજબ 'કામધેનુ' ગાય તમામ મનોકામના પૂર્ણ કરનારી ગાય છે. લેખકના ઘરમાં બોડી ગાય વિપુલ પ્રમાણમાં ગાઢું દૂધ આપતી હતી. તેના દૂધ, દહીં અને છાશથી આખું કુટુંબ પોષાતું હતું અને તેનું છાણ પણ સારા-નરસા પ્રસંગે લોકો લઈ જતા. આમ, મુશ્કેલ સમયમાં આ ગાયે કુટુંબનો મોટો સહારો બની હોવાથી લેખકે તેને પોતાની 'કામધેનુ' ઓળખાવી છે.
(૨) ઘરનાં બધાં ગાયની શી સંભાળ રાખતાં?
જવાબ: ઘરનાં બધાં સભ્યો બોડી ગાયને એક સ્વજનની જેમ સાચવતાં હતાં. તેને પૂરતો ચારો અને સમયસર પાણી આપતાં. જ્યારે તેને જાનવર કરડ્યું અને તે બીમાર પડી, ત્યારે પણ બા અને ઘરના સભ્યોએ તેની આસપાસ રહીને ઉપાયો કરી તેની પૂરી સંભાળ રાખી હતી.
(૩) બોડી ગાયને સ્વચ્છતા ગમતી એવું તમે શા પરથી કહી શકો?
જવાબ: ગાયો સામાન્ય રીતે સ્વભાવે ચોખ્ખાઈ પસંદ કરતી હોય છે. બોડી ગાય પણ પોતાનું સ્થાન સાફ થાય પછી જ ત્યાં બેસતી, અને ક્યારેય ગંદકીમાં ઊભી રહેતી નહીં, એ બાબત પરથી કહી શકાય કે બોડી ગાયને સ્વચ્છતા ગમતી હતી.
(૪) બોડી ગાય આખા ગામની લાડકી હશે એમ શાના પરથી કહી શકાય?
જવાબ: ગામના કેટલાયે લોકો પોતાના ઘરના સારા-નરસા કે શુભ પ્રસંગોમાં ખાસ બોડી ગાયનું જ છાણ લેવા આવતા હતા અને બોડીનો સ્વભાવ પણ ગરીબડો અને શાંત હતો. આ બાબત પરથી કહી શકાય કે તે આખા ગામની લાડકી હશે.
(૫) બોડી ગાય લેખકના ઘરના સ્વજન સમી હતી એવું કયા – કયા પ્રસંગે જણાઈ આવે છે?
જવાબ: જ્યારે બોડી ગાય બીમાર પડી ત્યારે લેખકના બા અને પૂરા કુટુંબે તેને બચાવવા માટે સતત ચિંતા અને દોડધામ કરી. જ્યારે આખરે તેનું મૃત્યુ થયું, ત્યારે કુટુંબે તેને કોઈ અજાણી જગ્યાએ ફેંકવાને બદલે ઘરના આંગણે પીપળાના ઝાડ નીચે સન્માનપૂર્વક દાટી. આ બતાવે છે કે બોડી ગાય તેમના ઘરના સ્વજન સમી હતી.
૧૨. આપેલ મુદ્દાઓનો ઉપયોગ કરીને ‘મારું પ્રિય ઝાડ’ વિશે લખો:
(મુદ્દા: પ્રિય ઝાડ - પ્રિય હોવાનું કારણ - તેની આગવી વિશેષતા - તેનાથી થતા લાભ - તેનાં ફળ અને ફૂલ.)
મારું પ્રિય વૃક્ષ: લીમડો
મારું સૌથી પ્રિય ઝાડ લીમડો છે. લીમડો મારું પ્રિય ઝાડ હોવાનું મુખ્ય કારણ એ છે કે તે આપણા સ્વાસ્થ્ય અને પર્યાવરણ માટે એક આશીર્વાદ સમાન છે. લીમડાની આગવી વિશેષતા એ છે કે તેનાં પાન સ્વાદમાં ભલે કડવાં હોય, પરંતુ તે ગુણોની ખાણ છે.
લીમડાના અનેક લાભ છે. ઉનાળાની કાળઝાળ ગરમીમાં તેનો ઘટાદાર છાંયડો મુસાફરો અને પશુ-પક્ષીઓને શીતળતા પ્રદાન કરે છે. તેનાં પાન ઉકાળીને પીવાથી કે નાહવાથી ચામડીના અનેક રોગો મટે છે. લીમડાનું લાકડું ફર્નિચર બનાવવામાં કામ આવે છે અને તેમાં ક્યારેય ઉધઈ લાગતી નથી. લીમડા પર આવતા ઝીણા સફેદ ફૂલોને 'મ્હોર' કહેવાય છે, જેનો રસ ચૈત્ર મહિનામાં પીવાથી રોગપ્રતિકારક શક્તિ વધે છે. તેનાં ફળને 'લીંબોળી' કહેવાય છે, જેમાંથી તેલ કાઢવામાં આવે છે અને તે ઔષધિ તેમજ સાબુ બનાવવામાં ખૂબ ઉપયોગી થાય છે. આમ, લીમડો એ ખરા અર્થમાં એક ગુણકારી અને મારું અત્યંત પ્રિય વૃક્ષ છે.
૧૩. મોટેથી વાંચો. સમજો પછી ગુજરાતીમાં અર્થ કહો:
ગુજરાતી અર્થ: ગાય એક પાલતુ પ્રાણી છે. તે દુનિયાભરમાં વિવિધ કદ, આકાર અને રંગોમાં જોવા મળે છે. ગાય એક નમ્ર અને મિત્રતાભર્યું પ્રાણી છે. ગાયનું દૂધ ઉચ્ચ ગુણવત્તાવાળા પોષકતત્વોનો એક સમૃદ્ધ સ્ત્રોત છે.
ચાલો, યાદ કરીએ...
(આ પ્રવૃત્તિ વિદ્યાર્થીના સ્વાનુભવ માટે છે, જે નીચે મુજબ લખી શકાય:)
(૧) તમને કઈ પ્રવૃત્તિમાં ખૂબ મજા પડી? કેમ?
જવાબ: મને પ્રવૃત્તિ ૪ (જાહેરાત વાંચીને પ્રશ્નોના જવાબ આપવા અને જાતે પ્રશ્નો બનાવવા) માં ખૂબ મજા પડી, કારણ કે તેમાં મને નવું વિચારવાની અને મારી રીતે પ્રશ્નો રચવાની તક મળી.
(૨) કઈ કઈ પ્રવૃત્તિઓ તમને કઠિન લાગી? ક્રમ લખો.
જવાબ: મને પ્રવૃત્તિ ક્રમાંક ૫ (અર્થ ધારીને વાક્ય બનાવવું) અને પ્રવૃત્તિ ૯ (અ, બ અને ક જોડીને વાક્ય બનાવવું) થોડી કઠિન લાગી હતી.
(૩) કઈ કઈ પ્રવૃત્તિઓ કરવામાં તમે તમારા મિત્રને મદદ કરી હતી?
જવાબ: પ્રવૃત્તિ ૧૦ માં ‘ગઈકાલે’ ની જગ્યાએ ‘આવતીકાલે’ મૂકીને ભવિષ્યકાળમાં ફકરો બદલવામાં મેં મારા મિત્રની મદદ કરી હતી.
(૪) કઈ કઈ પ્રવૃત્તિઓ કરવામાં વધુ સમય લાગ્યો હતો?
જવાબ: પ્રવૃત્તિ ૧૨ જેમાં 'મારું પ્રિય ઝાડ' વિશે મુદ્દા પરથી નિબંધ લખવાનો હતો, તેમાં વિચારવામાં અને લખવામાં વધુ સમય લાગ્યો હતો.
(૫) સૂચના મુજબની કઈ પ્રવૃત્તિ કરવામાં તમારે વધુ પ્રયત્ન કરવો પડ્યો હતો?
જવાબ: પ્રવૃત્તિ ૯ માં વાક્યોના અંશને યોગ્ય રીતે જોડીને અર્થસભર વાક્ય બનાવવા માટે મારે પાઠના સંદર્ભને વારંવાર ચકાસીને વધુ પ્રયત્ન કરવો પડ્યો હતો.
(૬) એકમમાં નવા શીખ્યા હોય તેવા કયા શબ્દો તમને યાદ છે? બોલો.
જવાબ: મને આ એકમમાંથી 'કામધેનુ', 'લાયણી', 'આશકા', 'વસ્ત્રગાળ', અને 'સૌંધારત' જેવા નવા શબ્દો શીખવા મળ્યા.
(૭) પ્રવૃત્તિ 12માં તમે કયા ઝાડ વિશે લખ્યું હતું?
જવાબ: મેં પ્રવૃત્તિ ૧૨ માં 'લીમડા' ના ઝાડ વિશે લખ્યું હતું.
(૮) શબ્દ આધારિત કઈ કઈ પ્રવૃત્તિઓ હતી? તેના ક્રમ લખો.
જવાબ: પ્રવૃત્તિ ૫, ૭ અને ૮ એ મુખ્યત્વે શબ્દ અને તેના અર્થ આધારિત પ્રવૃત્તિઓ હતી.