પાઠ ૨: ગુપ્તદાન

• (૧) તમે તો આ દુખિયારાના બેલી છો.
  (✓) (અ) તમે દુખી વ્યક્તિઓ પ્રત્યે ઉદાર છો.


• (૨) શેઠનો હાથ બંધાઈ ગયો હતો.
  (✓) (અ) શેઠથી પૈસો વપરાતો ન હતો.
  (નોંધ: અહીં હાથ બંધાઈ જવો એટલે કંજૂસી કરવી અથવા કરકસરથી ચાલવું એવો અર્થ થાય છે.)


• (૩) ફૂલ નહિ તો ફૂલની પાંખડી આપવા આવ્યો છું.
  (✓) (ક) જરૂરિયાત વધુ છે પણ હું મારી શક્તિ પ્રમાણે આપું છું.

• (૧) દાન એવી રીતે કરવું કે કોઈનેય ખબર ન પડે. – ભીખાશેઠ
• (૨) હું દુનિયાથી દૂર ફેંકાઈ ગયો! – ડૉક્ટર
• (૩) મારી મદદ વિશે કોઈને જણાવતા નહિ. – ભીખાશેઠ
• (૪) દવાખાનું કરવા માટે મકાનની જરૂર છે. – ડૉક્ટર

• (૧) ભીખાશેઠ કંજૂસ હતા. – ખોટું
  (તેઓ કંજૂસ નહિ, પણ ગુપ્તદાન કરનાર ઉદાર વ્યક્તિ હતા.)
• (૨) ડૉક્ટરને લાગ્યું કે એમણે શેઠને અન્યાય કર્યો છે. – ખરું
• (૩) ભીખાશેઠે ડૉક્ટરને ફાળામાં એક પણ રૂપિયો ન આપ્યો. – ખોટું
  (તેમણે ખાનગીમાં સો-સો રૂપિયાની નોટો આપી હતી.)
• (૪) શેઠાણી પણ શેઠને કંજૂસ જ માનતાં હતાં. – ખોટું
  (શેઠાણી કંજૂસ નહોતા માનતા, પણ તેઓ એવું ઇચ્છતા હતા કે શેઠે દાન કરીને થોડી નામના કમાવી જોઈએ.)
• (૫) ડૉક્ટરને ગામમાં બધી જ સગવડ મળી રહી હતી. – ખોટું
  (ગામમાં બિલકુલ સગવડ નહોતી.)

1. મારી ગંગાપુરમાં ડૉક્ટર તરીકે નિમણૂક થઈ.
2. મેં ગામમાં મારું મન મનાવી લીધું.
3. ગામમાં મેલેરિયાનો પવન વાયો.
4. ભીખાશેઠ ગામલોકો માટે મદદ કરવા મારી પાસે આવ્યા.
5. ભીખા શેઠની મદદથી મારું દવાખાનું ચાલુ થયું.
6. શેઠનું વર્તન મને અકળ લાગ્યા કરતું.

(નોંધ: પાઠના તાર્કિક ક્રમ મુજબ, પહેલા નિમણૂક થાય છે, પછી મન મનાવે છે, પછી રોગચાળો આવે છે, પછી શેઠ મદદ કરે છે, દવાખાનું ચાલે છે, અને પછી શેઠનું વર્તન અકળ લાગે છે તેવો ક્રમ બને છે.)

• (૧) ઘરમાં બધી વસ્તુઓ (લઘરવઘર) અવ્યવસ્થિત પડી હતી.
• (૨) એમની વાત સાંભળી ભીખાશેઠ (ખડખડાટ) જોરથી હસી પડ્યા.
• (૩) ભીખાશેઠ દવાખાનામાં (પ્રવેશ્યા) દાખલ થયા.
• (૪) ભીખાશેઠની વાત આખા ગામે (સહર્ષ) આનંદ સાથે વધાવી લીધી.
• (૫) ગામલોકો હકારમાં માથું ડોલાવીને (અનુમોદન) સંમતિ આપતા હતા.

સુધારેલો ફકરો: મારું ગામ નાનકડું છે. મારા ગામનું નામ ચેતનગઢ છે. તે દરિયાકિનારે આવેલું છે. ગયા સપ્તાહે ખૂબ પવન ફૂંકાયો. ઘણાં ઝાડ પડી ગયાં. દરિયાઇ તોફાને ઘણું નુકસાન કર્યું. સરકારે તપાસ કરાવી. હવે પછી બધાને રાહત આપવામાં આવશે.

ઉદાહરણ :
• સ્ટેશનથી ગંગાપુર જવા માટે ન મળે મોટર બસ કે ન મળે ગાડું.
• રણમાં ન મળે પાણી કે ન મળે છાંયડો.

• (૧) સૂવા માટે ન મળે ગાદલું કે ન મળે ઓશિકું.
• (૨) જમવા માટે ન મળે રોટલો કે ન મળે શાક.

(વિદ્યાર્થી પ્રવૃત્તિ): શિક્ષકશ્રી પાઠનો છેલ્લો ફકરો ( "હું ઘડી પહેલાં જેનો તિરસ્કાર કરતો હતો... મનોમન હું એમને વંદી રહ્યો." ) વર્ગમાં સ્પષ્ટ ઉચ્ચારો સાથે બોલશે. તમારે તે સાંભળીને તમારી નોટબુકમાં જોડણીની ભૂલ વિના લખવાનો છે. ત્યારબાદ તમારા મિત્ર સાથે નોટબુક બદલીને એકબીજાની ભૂલો સુધારવાની છે.

જવાબ: (ડૉક્ટર મનોમન વિચારે છે): "અરેરે! મેં કેવી મોટી ભૂલ કરી! ભીખાશેઠને સમજવામાં મેં તેમને કેટલો અન્યાય કર્યો છે. હું જેને સાવ કંજૂસ, સ્વાર્થી અને મખ્ખીચૂસ માનતો હતો, તે તો હકીકતમાં આ ગરીબ અને દુખિયારા લોકોના સાચા બેલી છે. લોકો કીર્તિ માટે પથ્થરની તકતીઓ મુકાવીને મોટાં મોટાં દાન કરતા હોય છે, પણ પોતાની જાતને કષ્ટ આપીને, કોઈને ખબર સુદ્ધાં ન પડે એમ ગુપ્તદાન કરનારા આવા મહાન દાનેશ્વરી મેં ક્યાંય જોયા નથી. મારું માથું આજે આ દેવદૂત જેવા માણસ સામે ઝૂકી ગયું છે!"

• ૧. रहिमन वे नर मर चुके जो कछु मागन जाहिं, उनसे पहले वे मुए जिन मुख निकसत नाहिं।
  ગુજરાતી અર્થ: કવિ રહીમ કહે છે કે, જે માણસો પોતાની જરૂરિયાત માટે બીજા પાસે કંઈક માંગવા જાય છે, તેઓ જીવતા હોવા છતાં મરેલા સમાન જ છે. પરંતુ, જેમના મુખમાંથી માંગનાર માટે 'ના' શબ્દ નીકળે છે (એટલે કે જેઓ સક્ષમ હોવા છતાં મદદની ના પાડે છે), તેઓ તો માંગનાર કરતાં પણ પહેલાં મરી ચૂકેલા છે!


• ૨. जो दान कर्त्तव्य समझकर, बिना किसी उपकार की भावना से, उचित स्थान में, उचित समय पर और योग्य व्यक्ति को ही दिया जाता है, उसे सात्त्विक दान कहा जाता है। (श्रीमद भगवत गीता)
  ગુજરાતી અર્થ: શ્રીમદ ભગવદ્ ગીતામાં ભગવાન શ્રીકૃષ્ણ કહે છે કે - જે દાન આપણી નૈતિક ફરજ સમજીને, બદલામાં કોઈપણ પ્રકારના ઉપકાર કે ફળની અપેક્ષા રાખ્યા વિના, યોગ્ય સ્થળે, યોગ્ય સમયે અને કોઈ લાયક કે સાચા જરૂરિયાતમંદ વ્યક્તિને આપવામાં આવે છે, તેને 'સાત્ત્વિક દાન' (શ્રેષ્ઠ દાન) કહેવામાં આવે છે.

જૂથ - ૧ (પાણી અને વીજળીની બચત):

• અમે નાહતી વખતે કે બ્રશ કરતી વખતે નળ સતત ખુલ્લો નહિ રાખીએ, માત્ર જરૂર પૂરતું જ પાણી વાપરીશું.
• દિવસે સૂર્યપ્રકાશ હોય ત્યારે ઘરમાં લાઈટ કે પંખા બિનજરૂરી ચાલુ નહિ રાખીએ. રૂમની બહાર નીકળતી વખતે સ્વિચ બંધ કરવાની ટેવ પાડીશું.
• થાળીમાં જેટલી ભૂખ હોય તેટલો જ ખોરાક લઈશું, જેથી અનાજનો સહેજ પણ બગાડ ન થાય.

જૂથ - ૨ (કાગળ, ઇંધણ અને પૈસાની બચત):

• અમે નોટબુકમાં કોરાં પાનાં ક્યારેય ફાડીશું નહિ, અને વર્ષના અંતે વધેલા કોરા પાનાઓ ભેગા કરી નવી નોટબુક બનાવીશું.
• નજીકના અંતરે જવા માટે વાહનનો ઉપયોગ કરવાને બદલે ચાલીને કે સાઇકલનો ઉપયોગ કરીશું, જેથી પેટ્રોલની કરકસર થાય અને પ્રદૂષણ ઘટે.
• બજારમાંથી બિનજરૂરી અને મોંઘી વસ્તુઓની ખરીદી કરવાનું ટાળીશું.