પાઠ ૧: પ્રાણીમાત્રને
સ્વાધ્યાય અને પ્રશ્નોત્તરી
ધોરણ 7 ગુજરાતી
૧. વાતચીત (ચર્ચા માટેના પ્રશ્નોના જવાબો):
(૧) તમે કઈ કઈ પ્રાર્થનાઓ ગાઓ છો?
જવાબ: અમે શાળામાં 'મૈત્રી ભાવનું પવિત્ર ઝરણું', 'અસત્યો માંહેથી પ્રભુ પરમ સત્યે તું લઈ જા', 'નમસ્કાર અષ્ટાક્ષર મંત્ર' વગેરે પ્રાર્થનાઓ ગાઈએ છીએ.
(૨) તમે ક્યારે ક્યારે પ્રાર્થના કરો છો?
જવાબ: હું દરરોજ સવારે જાગીને, શાળામાં પ્રાર્થનાસભામાં અને રાત્રે સૂતા પહેલાં ઈશ્વરની પ્રાર્થના કરું છું.
(૩) તમારી શાળામાં પ્રાર્થનામાં તમારે કંઈક રજૂ કરવાનું હોય ત્યારે શી શી તૈયારી કરો છો?
જવાબ: શાળાની પ્રાર્થનાસભામાં મારે રજૂઆત કરવાની હોય ત્યારે હું સારા સુવિચારો, બોધકથા કે ભજનની પસંદગી કરું છું અને ઘરે તેનો યોગ્ય હાવભાવ અને અવાજ સાથે બોલવાનો પૂરતો મહાવરો કરું છું.
(૪) અહિંસાના આગ્રહી હોય એવા બે મહામાનવનાં નામ કહો.
જવાબ: ભગવાન મહાવીર સ્વામી અને મહાત્મા ગાંધી અહિંસાના આગ્રહી મહામાનવ હતા.
(૫) સેવા કઇ કઇ રીતે થઈ શકે?
જવાબ: સેવા શારીરિક શ્રમ કરીને (જેમ કે સફાઈ કામ, બીમારની ચાકરી), આર્થિક મદદ કરીને, ભૂખ્યાને ભોજન કરાવીને અને કોઈને સાચું માર્ગદર્શન આપીને પણ થઈ શકે.
૨. યોગ્ય વિકલ્પ પસંદ કરી વાક્ય પૂર્ણ કરો:
- (૧) ‘માન્યા પોતા સમ સહુને’ એટલે...
જવાબ: (બ) સૌને પોતાના જેવાં જ ગણ્યાં. - (૨) ‘સદા અમારા અંતરમાં’ એટલે...
જવાબ: (બ) હંમેશાં અમારા હૃદયમાં રહો. - (૩) ‘ક્ષમા-સિંધુને વંદન હો’ એટલે...
જવાબ: (ક) ક્ષમાના સાગરને નમન હો.
૩. નીચે આપેલાં વાક્યોનો ભાવ દર્શાવતી કાવ્યપંક્તિ કાવ્યમાંથી શોધીને લખો:
- (૧) બધાં ય કાર્યો કર્યાં છતાં કોઈ કાર્યમાં લેપાયા નહિ.
જવાબ: સઘળાં કાર્યો કર્યાં છતાંયે, રહ્યા હંમેશાં નિર્લેપી. - (૨) પૂર્ણ રીતે એકપત્નીવ્રતના પાલનની પ્રતિજ્ઞા લીધી અને એ જીવનભર પાળી.
જવાબ: એકપત્નીવ્રત પૂરણ પાળ્યું, ટેક વણી છે જીવતરમાં. - (૩) સંન્યાસીના ધર્મને ઉજાળનાર તપસ્વી બુદ્ધને નમસ્કાર હો!
જવાબ: સંન્યાસીનો ધર્મ ઉજાળ્યો, વંદન કરીએ બુદ્ધ તને. - (૪) બધા જ ધર્મના મહામાનવોની યાદ જગતની શાંતિમાં ઉપયોગી બને.
જવાબ: સર્વધર્મ સંસ્થાપક સ્મરણો વિશ્વ શાંતિમાં ખપ લાગો.
૪. કૌંસમાં આપેલા શબ્દોનો ઉપયોગ કરીને ખાલી જગ્યા પૂરો:
(યોગી, પરમ, સઘળાં, પૂર્ણ, મધ્યમ)
- (૧) મહાવીર સ્વામીએ પૂર્ણ અહિંસાનું આચરણ કર્યું.
- (૨) ગૌતમ બુદ્ધે મધ્યમ માર્ગનો બોધ આપ્યો.
- (૩) યોગી શ્રીકૃષ્ણ સંસારમાં રહીને પણ અલિપ્ત રહ્યા.
- (૪) હજરત મહંમદ પયગંબર રહમ નેકીના પરમ પ્રચારક હતા.
- (૫) સઘળાં કામો કર્યાં છતાંય રહ્યા હંમેશાં નિર્લેપી!
૫. શબ્દ અને તેના અર્થ વાંચો. અર્થના આધારે વિકલ્પમાં આપેલાં વાક્યોમાંથી જે વાક્ય કાવ્યના આધારે સાચું હોય તેની આગળ ✓ કરો:
- (૧) અંતર : અંતઃકરણ, મન
(✓) નરસિંહના અંતરમાં હંમેશાં શ્રીકૃષ્ણ રહેતા.
(ખોટું) તળાજાથી નરસિંહ લાંબું અંતર કાપીને જૂનાગઢ આવેલા. - (૨) સમ : સરખું, સમાન
(✓) કોઇ પણ બે વ્યક્તિ બધી બાબતમાં સમ હોતી નથી.
(ખોટું) મેં ભગવાનના સમ ખાઇને કહ્યું, પણ તેમણે ન માન્યું.
૬. કાવ્યમાં વપરાયેલા નીચેના શબ્દો વાંચો:
(પ્રાણીમાત્ર, જનસેવા, એકપત્નીવ્રત, ન્યાયનીતિમય, કૃષ્ણપ્રભુ, પ્રભુપુત્ર, ક્ષમાસિંધુ, વિશ્વશાંતિ)
આવા શબ્દો અંગે વિચારો, અને આ કાવ્યમાં ઉપયોગ ન થયો હોય તેવા ત્રણ શબ્દો લખો.
જવાબ: આવા બે શબ્દો જોડાઈને બનેલા (સામાસિક) અન્ય ત્રણ શબ્દો:
- (૧) પરોપકાર (પર + ઉપકાર)
- (૨) દેશપ્રેમ (દેશ + પ્રેમ)
- (૩) ધર્મગુરુ (ધર્મ + ગુરુ)
૭. કૌંસમાંથી યોગ્ય શબ્દ પસંદ કરી ફકરો પૂર્ણ કરો:
(ઘણી, બસો, મોટાં, કૃષ્ણનું, નાનકડી, રળિયામણું, મધુર, સર્વધર્મ, આખા, ખૂબ, લીલાંછમ, નાનાં, રંગબેરંગી, પીતળનો)
નાનકડી ટેકરીની પાછળ રળિયામણું ગામ હતું. ગામમાં આશરે બસો ઘરો હતાં. કોઈનાં ઘર નાનાં તો વળી કોઈનાં ઘર મોટાં. ગામને પાદર કૃષ્ણનું મંદિર. તેના પર રંગબેરંગી ધ્વજા ફરકે. એના આંગણામાં લીલાંછમ ઝાડવાં. તેની ઉપર ખૂબ પક્ષીઓ કલ્લોલ કરે. મંદિરમાં પીતળનો ઘંટ બાંધેલો. તેનો મધુર રણકાર સવાર-સાંજ આખા ગામમાં ગૂંજી રહે. આરતી સમયે તો અહીં ઘણી ભીડ રહે.
૮. કૌંસમાંથી યોગ્ય શબ્દ પસંદ કરીને ખાલી જગ્યા પૂરો:
- (૧) મહાવીર સ્વામીએ અહિંસાનું આચરણ કર્યું અને બધાં પ્રાણીઓને રક્ષણ આપ્યું. (કે, અને, પરંતુ)
- (૨) શ્રીકૃષ્ણે બધાં જ કાર્યો કર્યાં પરંતુ જીવનભર એ બધાથી અલિપ્ત રહ્યા. (પરંતુ, એટલે, નહિ તો)
- (૩) વરસાદ વધુ હતો તેથી હું ઘરથી નીકળી ન શકી. (કે, છતાં, તેથી)
- (૪) તમે સવારે નીકળશો કે સાંજે? (માટે, કે, એટલે)
૯. નીચેનાં વાક્યોમાં યોગ્ય સંયોજક મૂકી વાક્યોને ફરીથી લખો:
- (૧) મેં એને કહ્યું નહોતું છતાં તેણે મારું કામ કરી નાખ્યું.
- (૨) જો ગુરુવારે શાળામાં રજા હોય તો આપણે પુસ્તકમેળામાં જઈશું?
- (૩) છત્રી હતી તે સારું થયું, નહીંતર તું પલળી ગયો હોત.
- (૪) જો સાહેબ કહેશે તો આપણે બાલસભા ગોઠવીશું.
- (૫) કાલે હું મારા દાદા સાથે દવાખાને જવાનો છું તેથી હું રમવા નહિ આવું.
૧૦. ફકરામાં યોગ્ય વિરામચિહ્નો મૂકી તેનું સુલેખન કરો:
વિરામચિહ્નો સાથે ફકરો:
તેમણે મને પૂછેલું, "તને શાનો શોખ છે?" મેં તરત જવાબ આપેલો કે, "મને ગીત ગાવાનો શોખ છે." આ સાંભળીને તેઓ બોલી ઊઠ્યા, "વાહ! ત્યારે તો આપણે બેઉ સરખા." પછી તો તેમણે મને 'અમર ગીતો' પુસ્તક ભેટમાં આપ્યું.
૧૧. ચર્ચા કરો, લખો, રજૂ કરો:
(૧) અહિંસાનો ભાવ રાખવો જ જોઈએ.
જવાબ: વિશ્વમાં શાંતિ અને ભાઈચારો સ્થાપવા માટે અહિંસા ખૂબ જ જરૂરી છે. હિંસાથી માત્ર વિનાશ જ થાય છે. શસ્ત્રોથી કોઈનો ડર જીતી શકાય પણ પ્રેમ નહીં. અહિંસાથી દુશ્મનોના હૃદય પણ જીતી શકાય છે.
(૨) પ્રાણીઓ બોલતાં હોત તો ?
જવાબ: જો પ્રાણીઓ બોલતાં હોત, તો તેઓ માણસોને તેમના પર થતા અત્યાચારો અને ક્રૂરતા વિશે પોતાની વેદના કહી શકત. તેઓ માણસને કુદરતનું રક્ષણ કરવા માટે સમજાવી શકત અને આપણી સાથે મિત્રતાભર્યો સંવાદ પણ કરી શકત.
(૩) સર્વધર્મ સમભાવ વિશ્વશાંતિનો માર્ગ.
જવાબ: બધા જ ધર્મો પ્રેમ, દયા અને કરુણાનો સંદેશ આપે છે. જો માણસ અન્ય ધર્મોનો આદર કરે અને 'સર્વધર્મ સમભાવ' (બધા ધર્મો સમાન છે એવો ભાવ) કેળવે તો ધર્મના નામે થતા ઝઘડા અટકી જાય અને વિશ્વમાં કાયમી શાંતિ સ્થપાય.
૧૨. પ્રશ્નોના જવાબ લખો:
(૧) કાવ્યમાં કયા કયા મહામાનવોનો ઉલ્લેખ થયો છે?
જવાબ: કાવ્યમાં મહાવીર સ્વામી, ગૌતમ બુદ્ધ, શ્રીરામ, શ્રીકૃષ્ણ, ઈસુ ખ્રિસ્ત, હજરત મહંમદ પયગંબર અને જરથોસ્તી ધર્મગુરુ અશો જરથુષ્ટ જેવા મહામાનવોનો ઉલ્લેખ થયો છે.
(૨) રામને અંતરમાં રાખવાની વાત કેમ કરી હશે?
જવાબ: ભગવાન શ્રીરામ ન્યાય અને નીતિના સાચા પ્રતીક છે. જો તેઓ હંમેશાં આપણા અંતરમાં રહે તો આપણાં કાર્યો પણ ન્યાયી અને નીતિવાળાં બને, તેથી તેમને અંતરમાં રાખવાની વાત કરી છે.
(૩) કાવ્યનો મુખ્ય સંદેશ શો છે?
જવાબ: આ કાવ્યનો મુખ્ય સંદેશ પ્રાણીમાત્રની રક્ષા કરવી, અહિંસાનું પાલન કરવું, સઘળા ધર્મો અને મહામાનવોનો આદર કરવો તથા સર્વધર્મ સમભાવ રાખીને વિશ્વશાંતિ જાળવવી તે છે.
(૪) શ્રીકૃષ્ણને યોગી કેમ કહ્યા હશે?
જવાબ: શ્રીકૃષ્ણે સંસારમાં રહીને સઘળાં જટીલ કાર્યો કરવા છતાં તેમાં ક્યારેય લેપાયા વગર અનાસક્ત અને નિર્લેપી જીવન વિતાવ્યું હતું, માટે તેમને એક શ્રેષ્ઠ યોગી કહ્યા છે.
૧૩. જુઓ નીચેના શબ્દમાં ત્રણ વ્યંજનો જોડાઈને બનેલો જોડાક્ષર લખ્યો છે. તમે આવા બીજા પાંચ શબ્દો શોધો. તેમાં રહેલા વ્યંજનો ઉદાહરણ મુજબ અલગ પાડો:
ઉદાહરણ: મિન્સ્ટ્રી : સ્ + ટ્ + રી
- (૧) શાસ્ત્ર : સ્ + ત્ + ર્
- (૨) મત્સ્ય : ત્ + સ્ + ય્
- (૩) રાષ્ટ્ર : ષ્ + ટ્ + ર્
- (૪) સ્વસ્થ : સ્ + થ્ + ય્
- (૫) લક્ષ્મી : ક્ + ષ્ + મ્
૧૪. તમને ગમતી અન્ય પ્રાર્થનાની પાંચ-સાત પંક્તિ લખો:
જવાબ:
અસત્યો માંહેથી પ્રભુ પરમ સત્યે તું લઈ જા,
ઊંડા અંધારેથી પ્રભુ પરમ તેજે તું લઈ જા;
મહા મૃત્યુમાંથી અમૃત સમીપે નાથ લઈ જા,
તું-હીણો હું છું તો તુજ દરશનાં દાન દઈ જા.
ચાલો, યાદ કરીએ...
(૧) આ કાવ્ય ગાયું તે વખતની કઈ વાત તમને યાદ છે?
જવાબ: જ્યારે આ કાવ્ય અમે વર્ગમાં ગાયું, ત્યારે બધા વિદ્યાર્થીઓએ એકસાથે તાલ અને લયબદ્ધ રીતે ભાવપૂર્વક ગાન કર્યું હતું તે વાત મને યાદ છે.
(૨) આ કાવ્યનું ગાન-સમૂહગાન તમે કેટલી વાર કર્યું?
જવાબ: મેં આ કાવ્યનું સમૂહગાન શાળાના વર્ગખંડમાં બે વાર અને ઘરે બે વાર એમ કુલ ચાર વાર કર્યું.
(૩) આ પ્રાર્થના ગાતાં તમને તમારી શાળામાં ગવાતી કઇ પ્રાર્થના યાદ આવી હતી?
જવાબ: આ પ્રાર્થના ગાતાં મને શાળામાં ગવાતી 'મૈત્રી ભાવનું પવિત્ર ઝરણું' પ્રાર્થના યાદ આવી ગઈ, કારણ કે બંનેમાં વિશ્વશાંતિ અને સમભાવનો સમાન સંદેશ છે.
(૪) વાતચીતનો કયો પ્રશ્ન તમને સૌથી વધારે ગમ્યો હતો? તેનો ક્રમાંક લખો અને આ પ્રશ્નમાં તમે શો જવાબ આપ્યો હતો?
જવાબ: મને પ્રશ્ન ક્રમાંક ૪ (અહિંસાના આગ્રહી હોય એવા બે મહામાનવનાં નામ કહો.) સૌથી વધારે ગમ્યો હતો. તેમાં મેં 'ભગવાન મહાવીર અને મહાત્મા ગાંધી' એવો જવાબ આપ્યો હતો.