પાઠ 9 નામનો મોહ છૂટ્યો - સ્વાધ્યાય

પાઠ ૯: નામનો મોહ છૂટ્યો

સ્વાધ્યાય અને પ્રશ્નોત્તરી

ધોરણ 6 ગુજરાતી

૧. વાતચીત (ચર્ચા માટેના પ્રશ્નોના નમૂનારૂપ જવાબો):

(૧) તમારું નામ કોણે પાડયું છે? એ નામ તમને ગમે છે?

જવાબ: મારું નામ મારાં દાદીમાએ પાડ્યું છે. હા, મને મારું નામ ખૂબ જ ગમે છે.

(૨) તમારો મિત્ર તમને કયા નામે બોલાવે છે? કેમ?

જવાબ: મારો મિત્ર મને લાડથી 'ચિન્ટુ' કહીને બોલાવે છે, કારણ કે અમે બંને બાળપણના ખાસ મિત્રો છીએ.

(૩) તમારા નામનો શો અર્થ થાય છે?

જવાબ: મારું નામ 'આનંદ' છે, જેનો અર્થ 'ખુશી' અથવા 'પ્રસન્નતા' એવો થાય છે.

(૪) તમે કોઈનું નામ પાડયું છે? કોનું?

જવાબ: હા, મેં મારી પાળેલી ગાયના વાછરડાનું નામ 'ગૌરી' પાડ્યું છે.

(૫) નામની પાછળ “લાલ” આવતું હોય તેવાં નામ બોલો.

જવાબ: મગનલાલ, છગનલાલ, રમણલાલ, શાંતિલાલ, મોહનલાલ, માણેકલાલ.

(૬) એક જ સરખાં નામ ધરાવતી વ્યક્તિને ઓળખવા માટે તમે શું કરશો?

જવાબ: એક જ સરખાં નામ ધરાવતી વ્યક્તિઓને ઓળખવા માટે હું તેમના પિતાનું નામ, તેમની અટક (સરનેમ) અથવા તેમના ગામના નામનો ઉપયોગ કરીશ.

(૭) વ્યક્તિની ઓળખ માટે નામને બદલે નંબર આપવામાં આવ્યા હોય તો શું થાય?

જવાબ: જો નામને બદલે નંબર આપવામાં આવે, તો લોકોને બોલાવવામાં અને યાદ રાખવામાં ખૂબ મુશ્કેલી પડે. વ્યવહાર રોબોટિક બની જાય અને મનુષ્ય વચ્ચેની આત્મીયતા કે લાગણીનો અભાવ જોવા મળે.

(૮) તમને તમારું નામ ન ગમે તો તમે શું કરશો?

જવાબ: જો મને મારું નામ ન ગમે તો હું મારાં માતા-પિતા કે વડીલો સાથે ચર્ચા કરીને, કાયદાકીય પ્રક્રિયા મુજબ મારું નવું અને સાર્થક નામ રખાવીશ.

(૯) જો નામ ન હોય તો આપણને શી શી મુશ્કેલી પડે?

જવાબ: જો કોઈનું નામ ન હોય, તો વ્યક્તિને બોલાવવામાં, તેનો પરિચય આપવામાં, અને કોઈ ચોક્કસ વ્યક્તિ વિશે અન્યને વાત કરવામાં ભારે મુશ્કેલી પડે. દુનિયાનો વ્યવહાર ચલાવવો અશક્ય બની જાય.

૨. પાઠને આધારે તમને જે શબ્દનો અર્થ સાચો લાગે તે શબ્દ નીચે લીટી કરો:

(૧) ફોગટ : ફુગાવો, નકામું, મુગટ
(૨) સંઘ : સંગાથ, યાત્રાળુઓનો સમુદાય, શંખ
(૩) સિદ્ધિ : સીધું, સિદ્ધાંત, ફળપ્રાપ્તિ
(૪) પ્રથા : રીત, પ્રાર્થના, પૃથા
(૫) હાંડલું : પહોળા મોંનું એક વાસણ, હાંડવો, હાડમારી

૩. આ એકમમાં “ધનપાલ” અને “રથપાલ' જેવા શબ્દો આપેલા છે. આપેલા શબ્દ મુજબ શબ્દની પાછળ “પાલ” પ્રત્યય આવતો હોય તેવા વધુ શબ્દો શોધીને લખો:

(૧) ગ્રંથપાલ
(૨) લોકપાલ
(૩) રાજ્યપાલ
(૪) દ્વારપાલ
(૫) ગોપાલ
(૬) પશુપાલ (અથવા મહિપાલ, ધર્મપાલ)

૪. શબ્દો/શબ્દ જૂથનો ઉપયોગ કરી વાક્ય બનાવો:

(૧) ભગવાન બુદ્ધ, ગુણ: ભગવાન બુદ્ધે કહ્યું કે માણસના નામ કરતાં તેના ગુણ વધારે મહત્ત્વના છે.
(૨) ભિખ્ખુ-સંઘ, ધનપાલ: ભિખ્ખુ-સંઘમાં ધનપાલ નામનો એક માણસ હતો, જે ઘેર-ઘેર ભીખ માંગતો હતો.
(૩) અશોક, આનંદ, ચંદન: અશોક, આનંદ અને ચંદન કેવાં સુંદર નામ છે!
(૪) ધ્વનિ, માણસ, ખરેખર: આ માણસ ખરેખર ખૂબ મધુર ધ્વનિમાં ગીત ગાઈ રહ્યો છે.
(૫) માલ મિલકત, મૂંઝવણ: પાસે કોઈ માલ-મિલકત ન હોવા છતાં લોકો ધનપાલ નામ રાખે છે, એ જ મોટી મૂંઝવણ છે.

૫. વાક્યમાંથી ગણી ન શકાય એવી વસ્તુ ફરતે ચોરસ [ ] કરો અને ગણી શકાતી વસ્તુ ફરતે ગોળ ( ) કરો:

(નોંધ: ગણી ન શકાય તેવી વસ્તુને [ચોરસ કૌંસ] અને ગણી શકાય તેવી વસ્તુને (ગોળ કૌંસ) માં દર્શાવી છે.)

(૧) [વરસાદ] ના [પાણી] માં (બાળકો) કાગળની (હોડી) તરાવે છે.
(૨) (પ્રતીકે) (પવાલું) ભરીને [શરબત] પીધું.
(૩) એક (કપ) [ચા] બનાવવામાં કેટલી (ચમચી) [ખાંડ] નાખવી જોઈએ?
(૪) (ફુગ્ગા) માં [હાઈડ્રોજન વાયુ] હોય તો એ ઊંચે ચઢે.
(૫) (ભૂમિએ) [દૂધ] માંથી (તપેલી) ભરીને સરસ [ખીર] બનાવી.

૬. ખોટો વિકલ્પ છેકી સાચું વાક્ય બનાવો:

(૧) ગુપ્તયુગમાં રસાયણશાસ્ત્રનો ખૂબ વિકાસ થયો હતો. ~~(પામ્યો હતો / ફેલાયો હતો)~~
(૨) હડપ્પીય પ્રજાની કલાકારીગરી એમના રમકડાંમાં દેખાય છે. ~~(જણાય છે / વ્યક્ત થાય છે)~~
(૩) યાજ્ઞવલ્કય ઋષિએ યજ્ઞકુંડ તૈયાર કર્યો. ~~(થયો / માંડ્યો)~~
(૪) ઘણી વાર લોકોની સુવિધાને બદલે વ્યવસ્થાની જાળવણીને વધારે મહત્ત્વ આપવામાં આવે છે. ~~(લેવામાં / દેવામાં)~~

૭. ફકરાની મદદથી કોષ્ટક પૂર્ણ કરો:

એક	જૂથ
ઉદાહરણ : ગાય	ધણ
હરણ	ટોળું
પક્ષી	ઝૂંડ
ભેંસ	ખાડું
લાકડાં	ભારો
ઘાસ	પૂળો

૮. ફકરો વાંચી કોષ્ટકમાંના પ્રશ્નોના જવાબ અને જવાબના પ્રશ્નો બનાવીને લખો:

પ્રશ્ન	જવાબ
આ ફકરાના લેખક કોણ છે?	ગિજુભાઈ બધેકા
કેવી રેતી પાણી સાથે તણાય છે?	ઝીણી રેતી
નદીનું પાણી શાને કારણે જુદું થઈને વહે છે?	વચ્ચે પડેલા મોટા પથરાને કારણે
નીતર્યા કાચ જેવા પાણીમાંથી શું દેખાય છે?	નદીની રેતી
માછલાં શ્વાસ લેવા માટે ક્યાં આવે છે?	પાણીની ઉપર

૯. ઉદાહરણ મુજબનાં નામ શોધો અને લખો:

ઉદાહરણ: મધુભાઈ, મધુબહેન

(૧) શાંતિભાઈ, શાંતિબહેન
(૨) કાંતિભાઈ, કાંતિબહેન
(૩) કિરણભાઈ, કિરણબહેન
(૪) જ્યોતિભાઈ, જ્યોતિબહેન

૧૦. નીચે આપેલ ચિત્રમાં પાત્રો શી વાતચીત કરતાં હશે? વાતચીતને સંવાદ સ્વરૂપે લખો:

(એક છોકરી અને બે કૂતરાં વચ્ચેનો કાલ્પનિક સંવાદ)

છોકરી: અરે વાહ! તમે બંને કેટલા ડાહ્યા છો. લો, હું તમારા માટે આજે દૂધ અને બિસ્કિટ લાવી છું.

પહેલો કૂતરો: (પૂંછડી હલાવતાં) ભોં... ભોં... તારો ખૂબ ખૂબ આભાર! અમને તો સવારથી બહુ ભૂખ લાગી હતી.

બીજો કૂતરો: હા, અમે તો ક્યારનાય તારી જ રાહ જોઈને બેઠા હતા. શું તું આજે અમારી સાથે મેદાનમાં રમીશ?

છોકરી: (વહાલથી માથા પર હાથ ફેરવતાં) હા ચોક્કસ! તમે પેલા શાંતિથી જમી લો, પછી આપણે ત્રણેય પકડા-પકડી રમીશું.

પહેલો કૂતરો: તો તો બહુ મજા પડશે! દોડવામાં તો અમે તને તરત જ પકડી લઈશું હોં!

છોકરી: (હસતાં હસતાં) ભલે, જોઈએ આજે કોણ જીતે છે! તમે બંને મારા બહુ જ વહાલા અને વફાદાર મિત્રો છો.

૧૧. પ્રશ્નોના જવાબ લખો:

(૧) પાપક મનમાં ને મનમાં શા માટે મૂંઝાતો હતો?

જવાબ: પાપકને પોતાનું નામ 'પાપક' બિલકુલ ગમતું નહોતું. લોકો તેને આ ખરાબ નામથી બોલાવતા અને કેટલાક તો જાણીજોઈને હેરાન કરવા 'પાપ-ક' કહીને બોલાવતા હતા. આ સાંભળીને પાપક મનમાં ને મનમાં મૂંઝાતો અને ખિજાતો હતો.

(૨) પાપક ભગવાન બુદ્ધ પાસે ન ગયો હોત તો શું થાત?

જવાબ: જો પાપક ભગવાન બુદ્ધ પાસે ન ગયો હોત, તો તેનો નામ પ્રત્યેનો અણગમો અને મોહ ક્યારેય ન છૂટત. તે આખી જિંદગી પોતાના નામને લીધે દુઃખી અને હેરાન થતો રહેત અને નામ કરતાં ગુણ અને કામ મહત્ત્વનાં છે તેવું અમૂલ્ય જ્ઞાન તેને પ્રાપ્ત ન થઈ શકત.

(૩) પાપકને કઈ વાતની લગની લાગી? કેમ?

જવાબ: પાપકને એક એવું નવું સુંદર નામ શોધવાની લગની લાગી, જેમાં નામ અને ગુણ બંનેનો મેળ હોય (નામ પ્રમાણે ગુણ હોય). કારણ કે ભગવાન બુદ્ધે તેને કહ્યું હતું કે, "તું પોતે જ કોઈ સારું નામ શોધી લાવ, જેમાં નામ અને ગુણ બંનેનો મેળ હોય."

(૪) જો સૌનાં નામ એકસરખાં હોય તો આપણને શી મુશ્કેલી પડે?

જવાબ: જો સૌનાં નામ એકસરખાં હોય, તો એક જ વ્યક્તિને બીજાથી જુદી પાડવી અશક્ય બની જાય. વ્યવહારમાં ખૂબ મોટી ગૂંચવણ ઊભી થાય અને કઈ વ્યક્તિ વિશે વાત થઈ રહી છે અથવા કોને બોલાવી રહ્યા છીએ તેનો પરિચય મેળવવો મુશ્કેલ બની જાય.

(૫) પાપકને નામનો મોહ કેવી રીતે છૂટ્યો?

જવાબ: જ્યારે પાપકે જાતે જોયું કે 'રથપાલ' નામનો માણસ પગે ચાલતો હતો, 'ધનપાલ' પાસે ફૂટી બદામ પણ નહોતી અને તે ભીખ માંગતો હતો, અને 'જીવક' નામનો માણસ મૃત્યુ પામ્યો હતો, ત્યારે તેને સમજાયું કે નામ તો માત્ર ઓળખાણ માટે છે. ભગવાન બુદ્ધની સમજાવટથી તેને જ્ઞાન થયું કે નામની સાચી સિદ્ધિ તો કામમાં રહેલી છે, અને આ રીતે તેનો નામનો મોહ છૂટી ગયો.

(૬) 'જીવક' નામની વ્યક્તિ વિશે પાપક શું વિચારતો હતો?

જવાબ: પાપકને એવું લાગતું હતું કે જેનું નામ 'જીવક' હોય તે વ્યક્તિ ક્યારેય મરે નહીં અને હંમેશાં જીવતો જ રહે. પરંતુ જ્યારે તેણે સાંભળ્યું કે 'જીવક' મૃત્યુ પામ્યો છે, ત્યારે તેને ભારે આશ્ચર્ય થયું.

(૭) પાપક કેવા નામની શોધમાં હતો?

જવાબ: પાપક એવા નામની શોધમાં હતો જે સુંદર અને રૂપાળું હોય, અને સાથે સાથે તે નામ જેવું જ કામ કે ગુણ પણ ધરાવતું હોય એટલે કે જેમાં નામ અને ગુણ બંનેનો મેળ ખાતો હોય.

૧૨. રમત : જીવનસીડી (પ્રવૃત્તિ માટે માર્ગદર્શન):

આ 'જીવનસીડી' ની રમત સાપસીડીની રમત જેવી જ છે. વિદ્યાર્થીઓએ પાસાની મદદથી આ રમત રમવાની છે. આ રમતમાં સદ્ગુણો (જેમ કે સ્વચ્છતા, શ્રમ, સાદગી, ધીરજ, અહિંસા, સત્ય) 'સીડી' સમાન છે જે માણસને જીવનમાં ઉપર (પ્રગતિ તરફ) લઈ જાય છે. જ્યારે દુર્ગુણો (જેમ કે આળસ, ઈર્ષા, અસ્પૃશ્યતા, ચોરી, લોભ, ક્રોધ, અસહિષ્ણુતા) 'સાપ' સમાન છે જે માણસને નીચે પાડે છે. અંતે 100 નંબર પર પહોંચતા 'સાર્થક જીવન' પ્રાપ્ત થાય છે. આ રમત દ્વારા વિદ્યાર્થીઓને સારા ગુણો કેળવવાનો અને ખરાબ ગુણો ત્યજવાનો બોધ મળે છે.

૧૩. પ્રવૃત્તિ: જાણીતા સાહિત્યકારોનાં નામ અને ઉપનામની યાદી

(વિદ્યાર્થીઓ માટે નમૂનારૂપ યાદી)

ગૌરીશંકર ગોવર્ધનરામ જોશી – ધૂમકેતુ
ઝવેરચંદ મેઘાણી – રાષ્ટ્રીય શાયર / પહાડનું બાળક
ઉમાશંકર જોશી – વાસુકી
કનૈયાલાલ મુનશી – ઘનશ્યામ
ત્રિભુવનદાસ લુહાર – સુન્દરમ્
રમણભાઈ નીલકંઠ – મકરંદ
નર્મદાશંકર દવે – વીર નર્મદ