પાઠ ૪: દૃષ્ટિ પારની સૃષ્ટિ
સ્વાધ્યાય અને પ્રશ્નોત્તરી
ધોરણ 6 ગુજરાતી
૧. વાતચીત (ચર્ચા માટેના પ્રશ્નોના નમૂનારૂપ જવાબો):
(૧) તમને વાર્તામાં ક્યાં નવાઈ લાગી? શાની?
જવાબ: વાર્તામાં મને એ જાણીને ખૂબ જ નવાઈ લાગી કે મંગળ ગ્રહ પર પણ જમીનની નીચે માણસો જેવી જીવસૃષ્ટિ યંત્રોના સહારે કૃત્રિમ વાતાવરણમાં વસવાટ કરી રહી છે.
(૨) બીજા ગ્રહો પર જીવો હોય તો કેવા હોઈ શકે? તમારા વિચારો કહો.
જવાબ: જો બીજા ગ્રહો પર જીવો હોય તો કદાચ તેઓ આપણાથી એકદમ અલગ દેખાતા હોય. તે ગ્રહના વાતાવરણ (જેમ કે અતિશય ગરમી, ઠંડી કે અલગ પ્રકારના વાયુઓ) સાથે અનુકૂલન સાધી શકે તેવું તેમનું શરીર અને શ્વસનતંત્ર હોઈ શકે.
(૩) છોટુની જગ્યાએ તમે હોત તો તમે શું કર્યું હોત?
જવાબ: છોટુની જગ્યાએ હું હોત તો, હું મારા પપ્પાની પરવાનગી વગર સુરક્ષા પાસ ચોરીને ક્યારેય પ્રતિબંધિત વિસ્તારમાં જવાની ભૂલ ન કરત, કારણ કે તે ખૂબ જ જોખમી સાબિત થઈ શકે છે.
(૪) તમે બીજાને આ વાર્તા વાંચવા માટે ભલામણ કરશો? શું કહેશો?
જવાબ: હા, હું મારા મિત્રોને આ વાર્તા વાંચવા ચોક્કસ ભલામણ કરીશ અને કહીશ કે "આ એક રોમાંચક વિજ્ઞાનકથા છે, જેમાં મંગળ ગ્રહની સફર અને ત્યાં છુપાયેલી કાલ્પનિક જીવસૃષ્ટિનું ખૂબ જ સરસ અને રહસ્યમય વર્ણન છે."
(૫) આ ઘટના વાસ્તવિક લાગે છે કે કાલ્પનિક? કેમ?
જવાબ: આ ઘટના કાલ્પનિક લાગે છે, કારણ કે વાસ્તવમાં પૃથ્વી પરના વિજ્ઞાનીઓએ મંગળ ગ્રહ પર અનેક સંશોધનો કર્યા છે, પરંતુ હજી સુધી ત્યાં કોઈ માનવવસાહત કે જમીનની નીચે જીવસૃષ્ટિ હોવાના કોઈ જ પુરાવા મળ્યા નથી.
(૬) કોઈ વાહન ન ધરતી પર ચાલતું હોય, ન આકાશમાં ઊડતું હોય કે ન પાણીમાં તરતું હોય - તેવું વાહન હોય? વિચારો.
જવાબ: હા, જે વાહન ધરતી, હવા કે પાણીમાં ન ચાલે તેવું વાહન 'અવકાશયાન' (Spacecraft) હોય છે, જે શૂન્યાવકાશ (Space) માં ચાલે છે.
(૭) તમારાં માતાપિતા કે વડીલો તમને કેવી કેવી સાવચેતી રાખવા સલાહ આપે છે?
જવાબ: મારાં માતાપિતા મને રસ્તો ક્રોસ કરતી વખતે વાહનોનું ધ્યાન રાખવાની, અજાણી જગ્યાએ એકલા ન જવાની, અજાણી વ્યક્તિઓ સાથે વાત ન કરવાની અને વીજળીનાં ઉપકરણોથી દૂર રહેવાની સાવચેતી રાખવા સલાહ આપે છે.
૨. પાઠમાં “છોટુ કેટલી વાર તને... વાક્ય પપ્પાનું નહિ, માનું હતું.” સુધીની વાર્તા વાંચો અને પ્રશ્નોના એક શબ્દમાં જવાબ આપો:
- (૧) ભોંયરાના રસ્તે કેવા માણસોને જવાની છૂટ હતી? – ખાસ (નક્કી કરેલા)
- (૨) છોટુને મોટા થઈને કોના જેવું કામ કરવું છે? – પપ્પા (પિતા)
- (૩) નિરીક્ષક યંત્રો કેવી પરિસ્થિતિના ફોટા પાડે? – શંકાસ્પદ
- (૪) છોટુનો પરિવાર કેવા વાતાવરણમાં જીવે છે? – કૃત્રિમ
- (૫) માણસ સ્પેસસૂટ વિના મંગળની જમીન પર જાય તો શું થાય? – મૃત્યુ (અથવા ગૂંગળામણ)
૩. વાર્તા અનુસાર આ ફકરાની કઈ વાતો સાચી નથી? તે ઓળખો અને તેના ઉપર લીટી કરો:
આપેલા ફકરામાં વાર્તાના સંદર્ભમાં જે વાતો ખોટી (સાચી નથી) છે, તે નીચે મુજબ છે (વિદ્યાર્થીઓએ પુસ્તકમાં આ વાક્યો/શબ્દો પર લીટી દોરવી):
"ત્યાં નજીકમાં એક ઝરણું હતું.""ઝરણાનો ફોટો આવે તે રીતે રોબોટ ઊભો રહ્યો.""પાણી... ના નમૂના લીધા."(નોંધ: યંત્રએ માત્ર માટીના જ નમૂના લીધા હતા.)"ત્યાંની જમીન પર પીળા રંગના ફૂલછોડ લહેરાઈ રહેલા.""ત્યાં કાળા-સફેદ રંગનાં પક્ષીઓ જેવા જીવો ઊંચે-નીચે થઈ રહ્યાં હતાં.""દૂર ડુંગરા જેવું દેખાતું હતું."
૪. નજીકના અર્થવાળા શબ્દ પર ગોળ કરો (અહીં સાચી જોડ આપી છે):
- (૧) રજમાત્ર – જરાક
- (૨) વસાહત – રહેવા માટેની જગ્યા
- (૩) યથાસ્થાન – જ્યાં હોય ત્યાં
- (૪) જીવસૃષ્ટિ – જીવતું જગત
- (૫) વહારે આવવું – મદદ કરવી
- (૬) નિરીક્ષણ – ધ્યાનથી જોવું
૫. “અ”ને “બ” સાથે જોડીને અર્થપૂર્ણ વાક્ય બનાવો:
- (૧) જેણે સ્પેસસૂટ પહેર્યો હોય → તે ચંદ્ર પર અવકાશમાં જઈ શકે. (f)
- (૨) અવકાશયાન પર કાબૂ → નિયંત્રણકળની મદદથી રખાય. (b)
- (૩) કાર્યક્રમ પૂરો થતાં બધી સામગ્રી → યથાસ્થાને મૂકવામાં આવશે. (d)
- (૪) વસાહતનો રજમાત્ર પુરાવો → નુકસાનકારક સાબિત થઈ શકે. (g)
- (૫) જોખમી કારખાનાંઓમાં ઠેરઠેર → ભયસૂચક ઘંટડી મૂકેલી હોય છે. (c)
- (૬) સચિવાલય જેવી જગ્યાએ પ્રવેશ માટે → સિક્યૉરિટી પાસ જરૂરી હોય છે. (a)
- (૭) પાઈલટ બનવા માટે → વિમાનના તંત્રજ્ઞ થવું જરૂરી છે. (e)
૬. ઉદાહરણ મુજબ શબ્દો બનાવો:
- ઉદાહરણ : ઉતરાણ - ઊતરવું
- (૧) લખાણ – લખવું
- (૨) ચઢાણ – ચઢવું
- (૩) ખેડાણ – ખેડવું
- (૪) વહેતું – વહેણ
- (૫) લંબાવવું – લંબાણ
- (૬) ધોવાવું – ધોવાણ
- (૭) દબાણ – દબાવવું
૭. નજીકના અર્થ દર્શાવતા વિકલ્પ સામે ✓ ની નિશાની કરો:
- (૧) સામાન્ય માણસોને ભોંયરાના રસ્તે જવાની મનાઈ હતી કારણ કે તે રસ્તો જ્યાં ખૂલતો ત્યાં...
[✓] સુરક્ષાનું જોખમ હતું. - (૨) નિરીક્ષકયંત્રે ગણવેશધારી સુરક્ષા કર્મચારીઓને શંકાસ્પદ પરિસ્થિતિની સૂચના આપી કારણ કે...
[✓] નાનો છોકરો ત્યાં હતો. - (૩) મંગળની જમીન પર જનારે સ્પેશિયલ સૂટ પહેરવો પડે કારણ કે...
[✓] અતિશય ઠંડી અને ગરમી સામે રક્ષણ જોઈએ.
(નોંધ: પાઠ મુજબ 'ત્યાંના વાતાવરણમાં પૂરતો પ્રાણવાયુ નથી' એ વિકલ્પ પણ તાર્કિક રીતે સાચો છે, કારણ કે તેમને સ્પેસસૂટમાંથી પ્રાણવાયુ મળે છે.)
૮. પ્રશ્નોના જવાબ લખો:
(૧) છોટુ માટે ભોંયરામાં જવાનો શા માટે પ્રતિબંધ હતો?
જવાબ: ભોંયરામાં થઈને જવાના રસ્તે માત્ર ખાસ પસંદ કરાયેલા કર્મચારીઓને જ જવાની છૂટ હતી. તે એક સુરક્ષિત વિસ્તાર હોવાથી સામાન્ય માણસો અને છોટુ માટે ત્યાં જવાનો પ્રતિબંધ હતો.
(૨) મંગળના ભોંયરામાંથી સપાટી પર જનારે કઈ કઈ તૈયારી કરવી પડે?
જવાબ: સપાટી પર જનારે ખાસ પ્રકારનો સ્પેસસૂટ પહેરવો પડે છે, જેથી શ્વાસ માટે પ્રાણવાયુ મળે અને અતિશય ઠંડી સામે રક્ષણ થાય. આ ઉપરાંત, ખાસ પ્રકારના બૂટ પહેરીને ઉપર કઈ રીતે ચાલવું તેની ખાસ તાલીમ પણ લેવી પડે છે.
(૩) મંગળ પરના લોકોનું જીવન જમીનની નીચે સરળતાથી કેમ ચાલે છે?
જવાબ: મંગળ પરના લોકોએ યંત્ર-વિદ્યાની સહાયથી જમીનની નીચે કૃત્રિમ વાતાવરણ ઊભું કર્યું છે અને ઉપર રહેલાં યંત્રોની મદદથી સૂર્યપ્રકાશનો ઉપયોગ કરીને તેમનું જીવન સરળતાથી ચાલે છે.
(૪) માંગલિકની (મંગળની) વસાહત પર સંરક્ષણ કરનાર અવકાશયાન વિશે શી માહિતી આપે છે?
જવાબ: મંગળ વસાહતના સંરક્ષણ અધિકારી (નંબર એક) માહિતી આપે છે કે આ યાનમાં માત્ર યંત્રો જ છે, તેમાં કોઈ જીવ નથી. જો તે યાન પોતાની મેળે નીચે ઊતરી આવે તો તેને નકામું બનાવી દેવાનું સામર્થ્ય તેમની પાસે છે.
(૫) મંગળના વિજ્ઞાનીઓને અવકાશયાનને નકામું બનાવવામાં શું જોખમ લાગે છે?
જવાબ: મંગળના વિજ્ઞાનીઓને લાગે છે કે જો તેઓ યાનને ખોટકાવીને નકામું બનાવી દેશે, તો યાન મોકલનારા પૃથ્વીવાસીઓને મંગળ પરના લોકોના અસ્તિત્વની ખબર પડી જશે, જે તેમના માટે જોખમી સાબિત થઈ શકે છે.
(૬) વાઈકિંગ-1 મંગળ પર શા માટે આવે છે? તેનું શું પરિણામ આવે છે?
જવાબ: વાઇકિંગ-1 યાન મંગળ પરની માટીના નમૂના એકઠા કરવા અને ત્યાં જીવસૃષ્ટિ છે કે કેમ તે જાણવા માટે આવે છે. પરિણામ સ્વરૂપે પૃથ્વીના વિજ્ઞાનીઓને જાણવા મળે છે કે મંગળ પર જીવસૃષ્ટિ હોવાનો રજમાત્ર પણ પુરાવો નથી (કારણ કે મંગળના લોકો જમીનની નીચે સંતાયેલા હતા).
(૭) તમે પૃથ્વી પરના વિજ્ઞાનીઓની સમિતિમાં હોત તો વાઇકિંગ-1ના અભિયાન બાબતે શું જુદું કર્યું હોત?
જવાબ: જો હું પૃથ્વીની વિજ્ઞાનીઓની સમિતિમાં હોત, તો મેં માત્ર જમીનની સપાટીની માટીના નમૂના લેવા પૂરતું સીમિત ન રહેતાં, જમીનની નીચેના હિસ્સાઓ (ભોંયરાઓ) ને સ્કેન કરી શકે તેવા અત્યાધુનિક સેન્સર અને કેમેરાવાળું યાન મોકલ્યું હોત, જેથી છુપાયેલી જીવસૃષ્ટિનો ખ્યાલ આવી શકે.
(૮) આ વાર્તાના આધારે મંગળ વિશે પાંચ વાક્યો લખો.
જવાબ:
(૧) મંગળને 'લાલ ગ્રહ' તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે.
(૨) મંગળની સપાટી પર અતિશય ઠંડી હોય છે.
(૩) ત્યાં શ્વાસ લેવા માટે પૂરતો પ્રાણવાયુ વાતાવરણમાં નથી.
(૪) આ વાર્તા મુજબ, મંગળ પર લોકો જમીનની નીચે કૃત્રિમ વાતાવરણ બનાવીને રહે છે.
(૫) પૃથ્વી પરથી નાસા દ્વારા મંગળ પર માટીના નમૂના લેવા 'વાઇકિંગ-1' નામનું યાન મોકલવામાં આવ્યું હતું.
૯. વાર્તાના આધારે ઘટનાઓને યોગ્ય ક્રમમાં ગોઠવો:
આપેલાં વાક્યોનો સાચો ઘટનાક્રમ નીચે મુજબ છે:
- મંગળ પરના વિજ્ઞાનીઓ પોતાની હાજરી ગુપ્ત રાખવાનું નક્કી કરે છે.
- વાઈકિંગ-1 મંગળ પર ઉતરાણ કરે છે.
- મંગળ પરના વિજ્ઞાનીઓ આવેલા અવકાશયાનને છંછેડતા નથી.
- છોટુની ભૂલથી વાઇકિંગ-1 યાનનો હાથ ખોટકાય છે.
- નાસાના વિજ્ઞાનીઓને લાગે છે કે વાઈકિંગ-1નો યાંત્રિક હાથ તેમણે રિપેર કર્યો છે.
- યાન મંગળ પરની માટી એકત્ર કરે છે.
- પૃથ્વી પરના વિજ્ઞાનીઓ જાહેર કરે છે કે મંગળ પર જીવસૃષ્ટિ નથી.
૧૦. વિરામચિહ્નોને ધ્યાનમાં લઈને વાક્ય આરોહ-અવરોહથી વાંચો:
(નોંધ: આ પ્રવૃત્તિ વિદ્યાર્થીઓએ વર્ગમાં શિક્ષકની મદદથી વાક્યોમાં આવતા પ્રશ્નાર્થ (?), પૂર્ણવિરામ (.) અને ઉદ્ગારચિહ્ન (!) મુજબ અવાજમાં ઉતાર-ચઢાવ લાવીને મોટેથી વાંચવાની છે.)
૧૧. ઉદાહરણ પ્રમાણે કોઠામાં વિગતો ભરો:
| ક્રમ | વાક્ય | માત્ર માહિતી / પૂછપરછ | કયા શબ્દથી | વિરામચિહ્ન |
|---|---|---|---|---|
| 1. | કેટલું મોટું ઘર! | નવાઈ | કેટલું મોટું | ! ઉદ્ગાર |
| 2. | પ્રિયા બજારમાંથી રંગો અને પીંછી ખરીદીને લાવી. | માત્ર માહિતી | - | . પૂર્ણવિરામ |
| 3. | નીલેશને ચિત્રકામ કેમ ગમતું નથી? | પૂછપરછ | કેમ | ? પ્રશ્નાર્થ |
| 4. | મીના રવિવારે આવશે કે સોમવારે? | પૂછપરછ | કે | ? પ્રશ્નાર્થ |
| 5. | જયેશે રંગોનું શું કર્યું હશે? | પૂછપરછ | શું | ? પ્રશ્નાર્થ |
| 6. | ઓહ! દિવ્યા તો થાકીને જમ્યા વિના જ સૂઈ ગઈ! | નવાઈ (આશ્ચર્ય) | ઓહ | ! ઉદ્ગાર |
| 7. | શું બધા સાપ ઝેરી હોય? | પૂછપરછ | શું | ? પ્રશ્નાર્થ |
| 8. | પ્રજાસત્તાક દિન ક્યારે છે? | પૂછપરછ | ક્યારે | ? પ્રશ્નાર્થ |
૧૨. વાક્યમાં યોગ્ય વિરામચિહ્ન મૂકો (તે શા માટે છે તે કૌંસમાં લખેલ છે):
- (૧) અરર! છોકરું પડી ગયું. (દુઃખ કે આઘાત + માહિતી)
- (૨) અમે પ્રવાસે જવાના છીએ. (માહિતી)
- (૩) કંઈ ખબર જ નથી પડતી ને! (મૂંઝવણ)
- (૪) મારા ઘરે મહેમાન આવ્યા છે. (માહિતી)
- (૫) અહા! આવ્યું વેકેશન! (આનંદ / ખુશી)
- (૬) અરે વાહ! તું તો બહુ મીઠું મીઠું ગાય છે! (પ્રશંસા / આશ્ચર્ય)
- (૭) સુપ્રભાત! હું મજામાં છું. (આનંદ + માહિતી)
- (૮) ઓહ! મને તો આજે ખબર પડી! (આશ્ચર્ય / નવાઈ)
૧૩. પ્રવૃત્તિ: વર્ગની સંખ્યા મુજબ બે ટીમ પાડી “વિજ્ઞાનના ફાયદા” અને “વિજ્ઞાનના ગેરફાયદા’ વિશે ચર્ચાસભા ગોઠવો.
(વિદ્યાર્થીઓ માટે ચર્ચાસભાનો નમૂનો)
વિજ્ઞાનના ફાયદા (ટીમ 1):
"વિજ્ઞાનને કારણે આપણું જીવન ખૂબ જ સરળ અને ઝડપી બની ગયું છે. વાહનવ્યવહાર (વિમાન, બુલેટ ટ્રેન) અને સંદેશાવ્યવહાર (મોબાઈલ, ઇન્ટરનેટ) થી દુનિયા નાની થઈ ગઈ છે. તબીબી ક્ષેત્રે નવી દવાઓ અને આધુનિક સુવિધાઓને કારણે માનવજીવન વધુ સુરક્ષિત બન્યું છે. વિજ્ઞાનના જ્ઞાનથી જ આપણે અવકાશ સુધી પહોંચી શક્યા છીએ."
વિજ્ઞાનના ગેરફાયદા (ટીમ 2):
"તમારી વાત સાચી છે, પરંતુ વિજ્ઞાનના આધુનિક યંત્રો અને કારખાનાઓને કારણે પર્યાવરણમાં ખૂબ જ પ્રદૂષણ વધ્યું છે અને ગ્લોબલ વોર્મિંગ જેવી સમસ્યાઓ ઊભી થઈ છે. ઘાતક શસ્ત્રો અને પરમાણુ બોમ્બને કારણે સમસ્ત માનવજાતિના વિનાશનો ખતરો ઊભો થયો છે. વળી, માણસ હવે યંત્રો પર એટલો આધારિત થઈ ગયો છે કે શારીરિક રોગોનું પ્રમાણ વધ્યું છે."