પાઠ ૨: વાર્તા રે વાર્તા
સ્વાધ્યાય અને પ્રશ્નોત્તરી
ધોરણ 6 ગુજરાતી
૧. વાતચીત (ચર્ચા માટેના પ્રશ્નોના નમૂનારૂપ જવાબો):
(૧) તમને કોણ-કોણ વાર્તા સંભળાવે છે?
જવાબ: મને મારાં દાદા-દાદી, નાના-નાની, મમ્મી-પપ્પા અને શાળામાં શિક્ષક વાર્તા સંભળાવે છે.
(૨) તમને કેવી-કેવી વાર્તાઓ સાંભળવી ગમે?
જવાબ: મને પશુ-પંખીઓની, રાજા-રાણીની, પરીઓની અને નવી નવી સાહસિક વાર્તાઓ સાંભળવી ખૂબ ગમે છે.
(૩) તમે પશુ-પંખીઓની ભાષા જાણતા હો, તો શું કરો?
જવાબ: જો હું પશુ-પંખીઓની ભાષા જાણતો હોઉં, તો હું રોજ તેમની સાથે વાતો કરું, તેમની મુશ્કેલીઓ કે સમસ્યાઓ જાણી તેમને મદદ કરું અને તેમને મારી સાથે રમવા માટે બોલાવું.
(૪) પશુ-પંખીઓને આપણાં સાથી-સંગી કહેવાય? કેમ?
જવાબ: હા, પશુ-પંખીઓને આપણાં સાથી-સંગી કહેવાય છે. કારણ કે તેઓ પર્યાવરણનું સંતુલન જાળવવામાં મદદ કરે છે, ખેતીમાં ઉપયોગી થાય છે, ગાય-ભેંસ જેવા પ્રાણીઓ દૂધ આપે છે, કૂતરો ઘરની ચોકી કરે છે અને પંખીઓ મધુર કલરવથી આપણું મન પ્રફુલ્લિત કરે છે. આમ તેઓ નિઃસ્વાર્થ ભાવે આપણા ઉપયોગી મિત્રો છે.
(૫) આ વાર્તામાંથી તમને કોનું પાત્ર ગમ્યું? કેમ?
જવાબ: આ વાર્તામાંથી મને 'ધોળી કબૂતરી' નું પાત્ર ગમ્યું. કારણ કે તેણે પોતાના ધર્મના ભાઈ હાથીને તેની ભૂલ સમજાવી, તેને સાચા દિલથી પસ્તાવો કરાવ્યો અને હિંમત રાખીને ગરુડ રાજા પાસે જઈને હાથીની સજા માફ પણ કરાવી.
(૬) તમને ક્યારેય કોઈ બાબતનો પસ્તાવો થયો છે? કેમ?
જવાબ: હા, એક વાર મેં મારા મિત્ર સાથે ખોટી જીદ કરીને ઝઘડો કર્યો હતો અને તેને માઠું લગાડ્યું હતું. પછીથી મને શાંતિથી વિચારતાં સમજાયું કે ભૂલ મારી જ હતી, ત્યારે મને મારી એ વર્તણૂક પર ખૂબ પસ્તાવો થયો હતો.
૨. આ પાઠમાંથી પ્રાણીઓના અવાજ રજૂ કરતાં વાક્યો શોધીને લખો:
- (૧) મોર: ઝાડના ઝુંડમાં મોર ગહેકે છે.
- (૨) કોયલ: ઝાડના ઝુંડમાં કોયલ ટહુકે છે.
- (૩) કબૂતર: કબૂતર ઘૂઘવે છે.
- (૪) હોલો: હોલો ઘૂઘૂ કરે છે.
- (૫) હાથી / કાગડા: હાથી ઘેરા નાદે આનંદનો ચિત્કાર કરે છે અથવા ચારે દિશામાંથી ક્રાંઉ-ક્રાંઉ કરતા કાગડા એકઠા થઈ ગયા.
૩. ઉદાહરણ મુજબના શબ્દો કોષ્ટકમાં લખો:
- (૧) ઘટા – ઘટાદાર
- (૨) વજન – વજનદાર
- (૩) કસ – કસદાર
- (૪) જોર – જોરદાર
- (૫) રસ – રસદાર
- (૬) નસીબ – નસીબદાર
- (૭) અણી – અણીદાર
- (૮) ખુશબો – ખુશબોદાર
- (૯) મલાઈ – મલાઈદાર
- (૧૦) સુગંધી – સુગંધીદાર
૪. કૌંસમાં આપેલા શબ્દોનો ઉપયોગ કરી ખાલી જગ્યા પૂરો:
(તીરવેગે, કડડડ, હળવેક, સડાક, હાંફળોફાંફળો)
- (૧) હાથીએ સડાક કરતી સૂંઢ ઊંચકી.
- (૨) હાથીએ એક ડાળીને પકડમાં લીધી અને કડડડ ડાળી તૂટી પડી.
- (૩) હાથીએ હળવેક રહીને સૂંઢ ઊંચકી.
- (૪) હાથી હાંફળોફાંફળો દોડ્યો જાય છે.
- (૫) બાજ સરદાર હવામાંથી તીરવેગે હાથી પર ધસે છે.
૫. નીચેનાં વાક્યોને પાઠને આધારે ઘટનાક્રમમાં ગોઠવો (સાચો ક્રમ):
- તાપથી શિયાવિયા થયેલો હાથી ઘટાદાર આંબા હેઠળ આવીને ઊભો.
- સેનાપતિએ બાજ સૈનિકોની ટુકડી સજ્જ કરી.
- સરોવરનાં છાતીપૂર પાણીમાં હાથી ઊભો છે.
- ડુંગરની સાંકડી ઘાટીમાંથી હાથી બહાર નીકળી જાય છે... અને હાથી હદપાર થાય છે.
- હર્ષનાં ગીત ગાતી કબૂતરી હાથીને પેલા આંબાની વાટે દોરે છે.
૬. નીચેનાં વાક્યો કોણ બોલી શકે તે એકમમાંથી શોધી લખો:
- (૧) "અપરાધી હાથીને રાજ્યમાંથી કાઢી મૂકવામાં આવે." – પ્રધાનમંડળ / ગરુડ રાજા
- (૨) "ભાઈ! તેં તો હર્ષમાં ને હર્ષમાં ન કરવાનું કર્યું." – કબૂતરી
- (૩) "પંચ પરમેશ્વર! હાથીના આ કૃત્ય સામે મને વાંધો છે." – કાગડી
- (૪) "મેં હર્ષના આવેગમાં આવીને જે કૃત્ય કર્યું તેનો મને ખૂબ જ પસ્તાવો છે." – હાથી
- (૫) "તું તારા અપરાધની ક્ષમા ઈચ્છે છે" એમ હું પક્ષીરાજ ગરુડ પાસે જઈને કહીશ." – કબૂતરી
૭. આપેલા વિષયો વિશે બે બે વિદ્યાર્થી પાસે રજૂઆત કરાવો (નમૂનારૂપ સંવાદ):
-
(૧) મેળો:
વિદ્યાર્થી 1: "મેળામાં ઘણી બધી ચકરડીઓ અને નવી-નવી ખાણી-પીણીની દુકાનો હોય છે."
વિદ્યાર્થી 2: "હા, અને મને મેળામાં જાદુના ખેલ જોવાની અને રમકડાં ખરીદવાની ખૂબ મજા પડે છે." -
(૨) રમતોત્સવ:
વિદ્યાર્થી 1: "આપણી શાળામાં દર વર્ષે રમતોત્સવ યોજાય છે, જેમાં દોડ અને લાંબી કૂદ હોય છે."
વિદ્યાર્થી 2: "મેં ગયા વર્ષે કોથળાદોડમાં ભાગ લીધો હતો અને મને ખૂબ મજા આવી હતી." -
(૩) ઉત્તરાયણ:
વિદ્યાર્થી 1: "ઉત્તરાયણમાં આકાશ રંગબેરંગી પતંગોથી છવાઈ જાય છે."
વિદ્યાર્થી 2: "હા, અને આપણે આખો દિવસ ધાબા પર રહીને પતંગ ચગાવીએ છીએ અને તલ-સાંકળી ખાઈએ છીએ." -
(૪) પ્રવાસ:
વિદ્યાર્થી 1: "પ્રવાસમાં નવાં સ્થળો જોવાની અને જાણવાની તક મળે છે."
વિદ્યાર્થી 2: "મિત્રો સાથે બસમાં ગીતો ગાતા ગાતા પ્રવાસે જવાનો આનંદ જ કંઈક અલગ હોય છે."
૮. પ્રશ્નોના જવાબ લખો:
(૧) કાગડીએ શા માટે કકળાટ મચાવી મૂક્યો?
જવાબ: હાથીએ ઝાડની ડાળી તોડી પાડી, જેના પર કાગડીનો માળો હતો. માળો ભોંય પર પટકાઈ જવાથી કાગડીનાં ઈંડાંના ફોદા નીકળી ગયા, તેથી કાગડીએ કકળાટ મચાવી મૂક્યો.
(૨) કાગડીએ નાતના પંચને શી ફરિયાદ કરી? કેમ?
જવાબ: કાગડીએ પંચને ફરિયાદ કરી કે, "મહાજન, મારે આ હાથી સામે ફરિયાદ નોંધાવવી છે. એણે વગર વાંકગુને મારાં ઇંડાં ફોડી નાખ્યાં છે, મારાં બચ્ચાંની હત્યા કરી છે". કારણ કે હાથીએ પોતાની મસ્તીમાં આંબાની ડાળી તોડીને કાગડીનાં ઈંડાં ફોડી નાખ્યા હતા.
(૩) કાગડીની ફરિયાદ સાંભળી પ્રધાનમંડળે શો ચુકાદો જાહેર કર્યો?
જવાબ: પ્રધાનમંડળે કાગડીની ફરિયાદ સાંભળીને ચુકાદો આપ્યો કે, "ગુનેગાર હાથીને દેશવટો આપવામાં આવે; બાજ સેનાપતિ આ સજાનો તરત જ અમલ કરે".
(૪) ગરુડ રાજાના દરબારનું વર્ણન કરો.
જવાબ: ગરુડ રાજાના દરબારના દરવાજે ગીધની ચોકી છે અને ડેલીએ કૂકડાની પડઘમ ગાજે છે. મેડી પર બુલબુલની શરણાઈ વાગે છે અને ચોકમાં ન્યાયની ધજા ફરફરે છે. રાજા ગરુડ સભા ભરીને બેઠા છે અને તેમની પાસે હંસનું પ્રધાનમંડળ બિરાજ્યું છે.
(૫) પક્ષીઓએ હાથીને હદપાર કેવી રીતે કર્યો?
જવાબ: બાજ સરદાર અને તેની સેના હવામાંથી તીરવેગે હાથી પર ધસીને તેની પીઠ પર તીણી ચાંચના જોરદાર ઘા મારવા લાગી. ધમપછાડા કરતો હાથી પાણીમાંથી બહાર નીકળ્યો અને જીવ બચાવવા ઊંચી સૂંઢે દોડવા લાગ્યો. બાજ-સેનાએ પાછળથી હલ્લો કર્યો, જેથી હાથી સાંકડી ઘાટીમાંથી બહાર નીકળીને હદપાર થઈ ગયો.
(૬) હાથીને કઈ વાતનો પસ્તાવો થતો હતો? કેમ?
જવાબ: હાથીને પોતાના પાપનો પસ્તાવો થતો હતો કારણ કે તેણે પોતાના હર્ષ અને આવેગમાં ભાન ભૂલીને બિચારી નિર્દોષ કાગડીનાં ઈંડાં ફોડી નાખ્યાં હતાં અને બચ્ચાંનો નાશ કર્યો હતો.
(૭) કબૂતરીએ હાથીની સજા માફ ન કરાવી હોત તો?
જવાબ: જો કબૂતરીએ સજા માફ ન કરાવી હોત, તો હાથીને કાયમ માટે પોતાના સુંદર લીલુડા વનથી દૂર વેરાન પ્રદેશમાં દેશવટો ભોગવવો પડત અને તેણે પસ્તાવા સાથે આખી જિંદગી એકલા જ રહેવું પડત.
૯. રેખાંકિત પદને સ્થાને ક્યાં પદો મૂકી શકાય અને તેને શું કહેવાય?
પ્રશ્ન: (સુગંધા આઠ વર્ષની છોકરી છે. સુગંધા ઉત્સવપ્રિય છે...)
જવાબ: આ ફકરામાં વારંવાર આવતા 'સુગંધા' નામની જગ્યાએ 'તે', 'તેનાં', 'તેને', 'પોતાનાં' વગેરે પદો મૂકી શકાય. નામને બદલે જે શબ્દ વપરાય તેને વ્યાકરણની ભાષામાં સર્વનામ કહેવાય છે.
૧૦. રેખાંકિત શબ્દોનું નીચેના કોષ્ટકમાં વર્ગીકરણ કરો:
- (૧) જાતિવાચક નામપદ: જંગલ, નદી, નાસ્તા, સ્થળ, જિલ્લા, વિદ્યાર્થીઓ.
- (૨) વ્યક્તિવાચક નામપદ: પોળો, સાબરકાંઠા, હાથમતી, રવિવાર.
- (૩) સમૂહવાચક નામપદ: પરિવાર, ટોળું, બાલવૃંદ.
- (૪) દ્રવ્યવાચક નામપદ: શરબત.
- (૫) ભાવવાચક નામપદ: સૌંદર્ય, મજા, આનંદ, રોમાંચ.
૧૧. આપેલા શબ્દોને આધારે ફકરો બનાવો:
(પશુ-પંખી, રાજા, સજા, પ્રજા, જંગલ, કલરવ, કકળાટ, રાજદરબાર)
એક મોટું જંગલ હતું, જેમાં ઘણાં બધાં પશુ-પંખી રહેતાં હતાં. જંગલના રાજા સિંહની પ્રજામાં બધાં હળીમળીને રહેતાં, તેથી આખો દિવસ પંખીઓનો મીઠો કલરવ સંભળાતો. એક દિવસ બે પશુઓ વચ્ચે ઝઘડો થયો અને ભારે કકળાટ મચી ગયો. આ ફરિયાદ લઈને તેઓ રાજદરબારમાં ગયા. રાજા સિંહે બંનેની વાત સાંભળીને ન્યાય કર્યો અને ગુનેગારને યોગ્ય સજા ફટકારી, જેથી જંગલમાં ફરી શાંતિ સ્થપાઈ.
૧૨. મુદ્દા પરથી વાર્તા લખો:
(એક છોકરો - જંગલમાં ફરવાનો શોખ...)
કુદરતની અદ્ભુત રચના
એક ગામમાં રમેશ નામનો એક છોકરો રહેતો હતો. તેને જંગલમાં ફરવાનો અને અવનવી વનસ્પતિઓ વિશે જાણવાનો ખૂબ જ શોખ હતો. એક દિવસ તે જંગલમાં ફરતો હતો ત્યારે તેને એક વિચિત્ર દેખાતું ચમત્કારિક લાકડું મળ્યું. તેણે અજાણતાં જ એ લાકડું એક લાલ ફૂલને અડાડ્યું, તો તે ફૂલનો રંગ તરત જ વાદળી થઈ ગયો! આ લાકડાનો સ્પર્શ થતાં જ કોઈ પણ વસ્તુનો રંગ બદલાઈ જતો હતો.
આ જોઈને રમેશનું કુતૂહલ ખૂબ વધી ગયું. તેણે જંગલનાં લીલાં પાંદડાં, પતંગિયાં, અને ઝાડનાં થડ વગેરે ઘણી બધી વસ્તુઓ પર લાકડું અડાડીને તેમના રંગ બદલી નાખ્યા. શરૂઆતમાં તો તેને આ કામમાં ખૂબ મજા આવી. પરંતુ થોડીવાર પછી તેણે ચારેતરફ જોયું તો જંગલનું અસલી સૌંદર્ય નષ્ટ થઈ ગયું હતું. લીલાં પાંદડાં લાલ થઈ ગયાં હતાં અને સુંદર ફૂલો કાળાં પડી ગયાં હતાં. જંગલ સાવ બેરંગ અને કદરૂપું લાગતું હતું.
આ જોઈને છોકરાને પોતાની ભૂલ સમજાઈ અને તેને પોતાની હરકત પર ખૂબ પસ્તાવો થયો. તેણે એ ચમત્કારિક લાકડું ફેંકી દીધું. તેને સમજાઈ ગયું કે કુદરતે બનાવેલી વસ્તુઓ તેમના મૂળ રંગમાં જ સૌથી સુંદર લાગે છે. માણસની કોઈ પણ કરામત કુદરતી સૌંદર્યની બરાબરી ન કરી શકે. તેણે મનોમન કુદરતની પ્રશંસા કરી.