પાઠ ૧: પર્વત તારા
સ્વાધ્યાય અને પ્રશ્નોત્તરી
ધોરણ 6 ગુજરાતી
૧. વાતચીત (ચર્ચા માટેના પ્રશ્નોના જવાબો):
(૧) આપણે પ્રાર્થના કેમ કરીએ છીએ?
જવાબ: ઈશ્વરે આપણને આ સુંદર દુનિયા અને જીવન આપ્યું છે, તેનો આભાર માનવા તેમજ મનની શાંતિ અને સારા કાર્યો કરવાની પ્રેરણા મેળવવા માટે આપણે પ્રાર્થના કરીએ છીએ.
(૨) તમને ક્યાં-ક્યાં કુદરતી સ્થળોએ જવું ગમે છે? કેમ?
જવાબ: મને નદી કિનારે, પર્વતો પર, હરિયાળા જંગલોમાં અને દરિયા કિનારે જવું ગમે છે, કારણ કે ત્યાં કુદરતી સૌંદર્ય, શાંતિ અને શુદ્ધ હવા મળે છે.
(૩) મેઘધનુષ્ય વિશે તમે શું જાણો છો?
જવાબ: મેઘધનુષ્ય ચોમાસામાં વરસાદ પડ્યા પછી આકાશમાં જોવા મળે છે. તેમાં જાનીવાલીપીનારા (જાંબલી, નીલો, વાદળી, લીલો, પીળો, નારંગી, રાતો) એમ સાત રંગો હોય છે અને તે ખૂબ જ સુંદર દેખાય છે.
(૪) નદી, સરોવર, દરિયો, પર્વત વગેરે કેવી રીતે બન્યા હશે?
જવાબ: આ બધી કુદરતી રચનાઓ છે. પૃથ્વીના પેટાળમાં થતી ભૌગોલિક પ્રક્રિયાઓ, જ્વાળામુખી, ધરતીકંપ અને વરસાદના પાણીના વહેણને કારણે હજારો વર્ષોની પ્રક્રિયાઓ બાદ નદી, સરોવર, દરિયો અને પર્વતો બન્યા હશે.
(૫) આપણે ઈશ્વરને “તું” કહીને કેમ સંબોધી શકીએ છીએ?
જવાબ: ઈશ્વર આપણા પરમપિતા છે અને તેમની સાથે આપણો ખૂબ જ નજીકનો, પ્રેમભર્યો અને આત્મીય સંબંધ છે. આ અતૂટ પ્રેમ અને આત્મીયતા દર્શાવવા માટે જ આપણે ઈશ્વરને “તું” કહીને સંબોધીએ છીએ.
૨. ઉદાહરણ મુજબ જોડો અને વાક્ય બનાવો:
- (૧) ઉદાહરણ: ક-2-ઉ (દરિયો - વિશાળ - ખારાશ)
વાક્ય: વિશાળ દરિયાની ખારાશની મદદથી આપણે ખૂબ મીઠું પકવીએ છીએ. - (૨) ખ-5-અ (સૂર્ય - આકાશ - ગરમી)
વાક્ય: આકાશમાં પ્રકાશતો સૂર્ય આપણને ખૂબ ગરમી આપે છે. - (૩) ગ-1-ઈ (મેઘધનુષ્ય - રંગ - વરસાદ)
વાક્ય: વરસાદ પડ્યા પછી આકાશમાં સાત રંગવાળું સુંદર મેઘધનુષ્ય જોવા મળે છે. - (૪) ઘ-ઇ (સિંહ - કેશવાળી)
વાક્ય: જંગલના રાજા સિંહની ડોક પર સુંદર કેશવાળી હોય છે. - (૫) ચ-4-આ (નદી - કાંઠો - પ્રવાહ)
વાક્ય: નદીના કાંઠે બેસીને તેનો વહેતો પ્રવાહ જોવાની ખૂબ મજા આવે છે.
૩. ઉદાહરણ મુજબ શબ્દરચના કરો:
- (૧) સર્જન કરે તે – સર્જનહાર
- (૨) પાલન કરે તે – પાલનહાર
- (૩) રક્ષણ કરે તે – રક્ષણહાર
- (૪) જુએ તે – દેખણહાર
- (૫) ખેડે તે – ખેડણહાર
૪. નજીકનો અર્થ શોધી ✓ નિશાની કરો:
(૧) ફૂલફૂલની રંગસુગંધે તારી છે સોગાદ...
જવાબ: (બ) ફૂલોની સુવાસ અને રંગ એ કુદરતી ભેટ છે.
(૨) તું તરણાંનો તારણહારો, ઝરણાંનો તું નાદ...
જવાબ: (ક) તણખલાંને તારનાર અને ઝરણાંના અવાજમાં ઈશ્વર તું જ છે.
(૩) એમાં મારી હોડીને આ કોણ હંકારે?...
જવાબ: (અ) મારી જીવનનૈયાને કોણ ચલાવતું હશે?
૫. ખોટા વિકલ્પો છેકી સાચું વાક્ય બનાવો:
- (૧) લોકો જુદાં જુદાં કામ કરીને આજીવિકા મેળવે છે.
(વસાવે / કરે) - (૨) ગુજરાતમાં દિવસે દિવસે ઉદ્યોગોનો વિકાસ થયો.
(પામ્યો / ફેલાયો) - (૩) ભગવાને સૃષ્ટિનું સર્જન કર્યું.
(થયું / પામ્યું) - (૪) પરીક્ષા નજીક આવતાં તેણે તૈયારી આરંભી.
(પૂરી કરી / શરૂઆત કરી)
૬. કૌંસમાંથી સાચો વિકલ્પ પસંદ કરી ખાલી જગ્યા પૂરો:
- (૧) નુકસાન (સા, શા)
- (૨) સમસ્યા (શ્યા, સ્યા)
- (૩) શીવણ (શી, સી)
- (૪) શિકાર (શિ, સિ)
- (૫) સરોવર (શ, સ)
- (૬) શાબાશી (સા, શા)
- (૭) રિસેસ (શે, સે)
- (૮) વિશેષ (ષે, શે)
૭. નીચેની પંક્તિ સમજાવો:
પંક્તિ: રાડ, ત્રાડ ને લાડની સાથે મોરપીંછનો સૂર,
સંતાકૂકડી રમતો રમતો રહે નજીક ને દૂર.
સમજૂતી: કવિ ઈશ્વરને કહે છે કે હે પ્રભુ! તું રાડ, ગર્જના (ત્રાડ) અને પ્રેમના લાડની સાથે, તેમજ મોરપીંછના મધુર સૂર રૂપે અમારી સાથે સંતાકૂકડી રમતો હોય એમ ક્યારેક સાવ નજીક તો ક્યારેક દૂર હોય એવો ભાસ થાય છે.
૮. આપેલા શબ્દોને લાગુ પડતા શબ્દો ઉદાહરણ મુજબ લખો:
- (૧) વૃક્ષ: ડાળી, પાંદડાં, મૂળ, ફળ, ફૂલ, છાંયો.
- (૨) પર્વત: પથ્થર, શિખર, ખીણ, ઝરણાં, જંગલ.
- (૩) આકાશ: સૂર્ય, ચંદ્ર, તારા, વાદળ, મેઘધનુષ્ય.
- (૪) નદી: પાણી, કાંઠો, માછલી, હોડી, રેતી.
૯. પ્રશ્નોના જવાબ લખો:
(૧) કવિ પ્રકૃતિમાં કોનાં દર્શન કરે છે?
જવાબ: કવિ પ્રકૃતિમાં ઈશ્વરના (ભગવાનના) દર્શન કરે છે.
(૨) કવિ કોને ભગવાનની આંખ ગણે છે?
જવાબ: કવિ સરોવરને ભગવાનની આંખ ગણે છે.
(૩) "વિશાળ દિલ" હોવું એટલે શું?
જવાબ: "વિશાળ દિલ" હોવું એટલે દરિયાની જેમ ખૂબ ઉદાર અને મોટું હૃદય હોવું.
(૪) મેઘધનુષ્ય અને મોરપીંછમાં શી સમાનતા હોય છે?
જવાબ: મેઘધનુષ્ય અને મોરપીંછ બંનેમાં કુદરતે પૂરેલાં વિવિધ અને સુંદર રંગો હોય છે.
(૫) સૂર્ય અને ચંદ્ર એકબીજા સાથે સંતાકૂકડી રમતાં હોય એવું કેમ લાગે છે?
જવાબ: દિવસે સૂર્ય દેખાય છે અને ચંદ્ર છુપાઈ જાય છે, જ્યારે રાત્રે ચંદ્ર દેખાય છે અને સૂર્ય છુપાઈ જાય છે. આ કુદરતી ક્રમના કારણે તેઓ સંતાકૂકડી રમતા હોય એવું લાગે છે.
૧૦. તો શું થાય? વિચારો અને લખો:
(૧) જો નદી આપણને પાણી આપવાની ના કહી દે તો...
જવાબ: પીવાના પાણીની અછત સર્જાય, ખેતી ન થઈ શકે અને પૃથ્વી પર સજીવ સૃષ્ટિનું અસ્તિત્વ જોખમમાં મુકાય.
(૨) જો વૃક્ષો જ ન હોય તો...
જવાબ: આપણને શુદ્ધ હવા (પ્રાણવાયુ) અને વરસાદ ન મળે, જેના કારણે પર્યાવરણનું સંતુલન ખોરવાઈ જાય.
(૩) જો સૂર્ય સાવ ઠંડો થઈ જાય તો...
જવાબ: પૃથ્વી પર ચારેતરફ અંધકાર અને અત્યંત ઠંડી છવાઈ જાય, અને ગરમી-પ્રકાશ વિના સજીવ સૃષ્ટિ બરફની જેમ થીજી જાય.
(૪) જો બધાં જીવજંતુઓ આપણી પૃથ્વી પરથી ગાયબ થઈ જાય તો...
જવાબ: વનસ્પતિઓમાં પરાગનયન અટકી જાય, આહારકડી (Food chain) તૂટી જાય અને પર્યાવરણનું ચક્ર નાશ પામે.