ધોરણ 8 વિજ્ઞાન : સત્ર 2ની બ્લ્યુપ્રિન્ટ (2025-26) મુજબના પ્રશ્નો

1. અંતઃસ્ત્રાવી ગ્રંથિઓ અને પ્રસ્વેદ ગ્રંથિઓ વચ્ચે મુખ્ય તફાવત કયો છે?

(A) અંતઃસ્ત્રાવી ગ્રંથિઓ નલિકાવાળી હોય છે.
(B) અંતઃસ્ત્રાવી ગ્રંથિઓ નલિકાવિહીન (ductless) હોય છે અને સીધો રુધિરમાં સ્રાવ કરે છે.
(C) પ્રસ્વેદ ગ્રંથિઓ સીધો રુધિરમાં સ્રાવ કરે છે.
(D) બંને ગ્રંથિઓ સમાન કાર્ય કરે છે.

જવાબ: (B) અંતઃસ્ત્રાવી ગ્રંથિઓ નલિકાવિહીન (ductless) હોય છે અને સીધો રુધિરમાં સ્રાવ કરે છે.

2. સ્ત્રીઓમાં પ્રજનન અવસ્થાની શરૂઆત (પ્રથમ ઋતુસ્રાવ) ને શું કહે છે?

(A) રજોનિવૃત્તિ (Menopause)
(B) રજોદર્શન (Menarche)
(C) અંડપાત
(D) ફલન

જવાબ: (B) રજોદર્શન (Menarche)

3. નીચેનામાંથી કયું બળ સંપર્ક બળનું ઉદાહરણ છે?

(A) ચુંબકીય બળ
(B) સ્થિત વિદ્યુતબળ
(C) ગુરુત્વાકર્ષણ બળ
(D) ઘર્ષણ બળ

જવાબ: (D) ઘર્ષણ બળ

4. નીચેનામાંથી કયું અસંપર્ક (બિનસંપર્ક) બળ છે?

(A) સ્નાયુ બળ
(B) ઘર્ષણ બળ
(C) ચુંબકીય બળ
(D) ઉપરોક્ત તમામ

જવાબ: (C) ચુંબકીય બળ

5. મનુષ્યના કાન માટે શ્રાવ્ય (Audible) ધ્વનિની આવૃત્તિ કેટલી હોય છે?

(A) 20 Hz થી 20,000 Hz
(B) 20,000 Hz થી વધુ
(C) 20 Hz થી ઓછી
(D) 10 Hz થી 15 Hz

જવાબ: (A) 20 Hz થી 20,000 Hz

6. નીચેનામાંથી કયું પ્રવાહી વિદ્યુતનું સુવાહક છે?

(A) નિસ્યંદિત પાણી
(B) વનસ્પતિ તેલ
(C) મધ
(D) લીંબુનો રસ

જવાબ: (D) લીંબુનો રસ

7. સમાન અને અસમાન વીજભાર વચ્ચે થતી આંતરક્રિયામાં શું ભેદ છે?

(A) સમાન વીજભાર આકર્ષે, અસમાન અપાકર્ષે
(B) સમાન વીજભાર અપાકર્ષે, અસમાન આકર્ષે
(C) બંને આકર્ષે
(D) બંને અપાકર્ષે

જવાબ: (B) સમાન વીજભાર અપાકર્ષે, અસમાન આકર્ષે

8. અરીસા જેવી લીસી સપાટી અને કાર્ડબોર્ડ જેવી ખરબચડી સપાટી પરથી થતા પરાવર્તનનો મુખ્ય ભેદ શું છે?

(A) લીસી સપાટી - અનિયમિત પરાવર્તન
(B) લીસી સપાટી - નિયમિત પરાવર્તન
(C) ખરબચડી સપાટી - નિયમિત પરાવર્તન
(D) બંને પરથી નિયમિત પરાવર્તન

જવાબ: (B) લીસી સપાટી - નિયમિત પરાવર્તન

9. પદાર્થની ગતિની અવસ્થા બદલાય ત્યારે કયા ઘર્ષણ બળો જોવા મળે છે અને તેમાં કયું ઘર્ષણ ઓછું હોય છે?

(A) લોટણ ઘર્ષણ એ સરકતા ઘર્ષણ કરતા ઓછું હોય છે.
(B) સરકતું ઘર્ષણ એ લોટણ ઘર્ષણ કરતા ઓછું હોય છે.
(C) બંને સમાન હોય છે.
(D) સ્થિત ઘર્ષણ સૌથી ઓછું હોય છે.

જવાબ: (A) લોટણ ઘર્ષણ એ સરકતા ઘર્ષણ કરતા ઓછું હોય છે.

10. જે વસ્તુઓ પોતાનો પ્રકાશ ઉત્સર્જિત કરે છે (દા.ત. સૂર્ય) તેને શું કહેવાય છે?

(A) પરપ્રકાશિત (Illuminated)
(B) સ્વયંપ્રકાશિત (Luminous)
(C) પારદર્શક
(D) અપારદર્શક

જવાબ: (B) સ્વયંપ્રકાશિત (Luminous)

૧. તફાવત આપો: રજોદર્શન અને રજોનિવૃત્તિ

૨. તફાવત આપો: નર અંતઃસ્ત્રાવ અને માદા અંતઃસ્ત્રાવ

૩. તફાવત આપો: સંપર્ક બળ અને બિનસંપર્ક (અસંપર્ક) બળ

૪. તફાવત આપો: સ્થિત ઘર્ષણ અને લોટણ ઘર્ષણ

૫. તફાવત આપો: ઘોંઘાટ અને સંગીત

૬. તફાવત આપો: શ્રાવ્ય ધ્વનિ અને અશ્રાવ્ય ધ્વનિ

૭. તફાવત આપો: સુવાહક પ્રવાહી અને મંદવાહક પ્રવાહી

૮. તફાવત આપો: નિયમિત પરાવર્તન અને અનિયમિત પરાવર્તન

1. તમારા મિત્રનો અવાજ અચાનક ઘોઘરો થઈ ગયો છે, તમે તેનું કારણ શું હોઈ શકે તે કેવી રીતે તપાસશો?

જવાબ: હું તપાસીશ કે ગળાના ભાગમાં કોઈ ઉપસેલો ભાગ (કંઠમણિ) દેખાય છે કે નહિ. તરુણાવસ્થામાં સ્વરપેટી મોટી થઈ જાય છે. ક્યારેક સ્નાયુઓમાં અનિયંત્રિત વૃદ્ધિથી અવાજ ઘોઘરો થઈ જાય છે.

2. ચુંબકીય બળ અસંપર્ક બળ છે, તે ચકાસવા તમે કઈ તપાસ કરશો?

જવાબ: બે ગજિયા ચુંબક લઈ એકને પેન્સિલ પર મૂકીશ. બીજા ચુંબકને નજીક લાવતા ભૌતિક સંપર્ક વગર જ ચુંબક ગતિ કરશે (આકર્ષણ કે અપાકર્ષણ). આ સાબિત કરે છે કે તે અસંપર્ક બળ છે.

3. હવા ગતિમાન પદાર્થ પર ઘર્ષણ બળ (ઘસડાવું) લગાડે છે તે કેવી રીતે તપાસશો?

જવાબ: એક કાગળનો ટુકડો હવામાં નીચે પડવા દઈશ. તે સીધો પડવાને બદલે લહેરાતો અને ધીમે નીચે પડશે, જે દર્શાવે છે કે હવા તેની ગતિનો વિરોધ (ઘર્ષણ) કરે છે.

4. જો કેરમબોર્ડ પર કૂકરીની ગતિ વધારવી હોય તો શું કરશો?

જવાબ: કેરમબોર્ડ પર બારીક પાવડર છાંટીશું, જે ઊંજણ તરીકે વર્તીને ઘર્ષણ ઘટાડે છે અને કૂકરી સરળતાથી ગતિ કરે છે.

5. પ્રવાહી વિદ્યુતનું વહન કરે છે કે નહિ તે ચકાસવા શું કરશો?

જવાબ: ચુંબકીય સોયવાળા ટેસ્ટરના બે મુક્ત છેડાઓને પ્રવાહીમાં ડૂબાડીશ. જો સોય કોણાવર્તન દર્શાવે તો પ્રવાહી સુવાહક છે.

6. નિસ્યંદિત પાણી મંદવાહક છે, તેને સુવાહક બનાવવા કયો ઉપાય અજમાવશો?

જવાબ: તેમાં થોડું સામાન્ય મીઠું અથવા લીંબુના રસના થોડા ટીપાં ઉમેરીશું, જેથી ક્ષારો ઉમેરાતા તે સુવાહક બનશે.

2. પ્રકાશના પરાવર્તનના નિયમ "આપાતકોણ અને પરાવર્તનકોણ હંમેશા સમાન હોય છે" ની ચકાસણી કઈ રીતે કરશો?

જવાબ: કાગળ પર સમતલ અરીસો ઊભો રાખો. ટોર્ચ વડે પ્રકાશનું કિરણ કોઈ ખૂણે આપાત કરો. આપાત બિંદુએ લંબ દોરો. કાણમાપકથી માપતાં આપાતકોણ અને પરાવર્તનકોણ હંમેશા સમાન જોવા મળશે (દા.ત. 30° = 30°).

3. પાણીમાંથી વિદ્યુતપ્રવાહ પસાર થતાં રાસાયણિક અસર ઉત્પન્ન થાય છે, તે ચકાસવા કઈ પ્રવૃત્તિ કરશો?

જવાબ: મીઠાવાળા પાણીમાં બે કાર્બનના સળિયા (વિદ્યુતધ્રુવો) ડૂબાડી તેને બેટરી સાથે જોડો. 3-4 મિનિટ પ્રવાહ પસાર થવા દેતાં સળિયા પાસે વાયુના પરપોટા જોવા મળશે, જે રાસાયણિક અસર સાબિત કરે છે.

4. લીસી સપાટી કરતા ખરબચડી સપાટી પર ઘર્ષણ વધુ હોય છે, તેની ચકાસણી કેવી રીતે કરશો?

જવાબ: એક ઢાળ પરથી પેન્સિલ સેલને નીચે ગબડવા દો. પહેલાં લીસા ટેબલ પર, પછી કાપડ બિછાવીને અને પછી રેતી બિછાવીને સેલ કેટલું અંતર કાપે છે તે માપો. ખરબચડી સપાટી (રેતી) પર સેલ સૌથી ઓછું અંતર કાપશે, જે વધુ ઘર્ષણ દર્શાવે છે.

1. વાહનોના ટાયર અને પગરખાંના તળિયાં ખાંચાવાળા શા માટે રાખવામાં આવે છે?

(A) દેખાવ માટે
(B) રસ્તા સાથેનું ઘર્ષણ ઘટાડવા
(C) રસ્તા સાથેનું ઘર્ષણ વધારી પકડ મજબૂત કરવા
(D) અવાજ ઘટાડવા

જવાબ: (C) રસ્તા સાથેનું ઘર્ષણ વધારી પકડ મજબૂત કરવા

2. આકાશમાં ગાજવીજ સાથે વીજળી ઉત્પન્ન થવાનું મુખ્ય કારણ શું છે?

(A) વાદળોમાં પાણી થીજી જવું
(B) વાદળો અને પૃથ્વી વચ્ચે વીજભારનું વિભારણ (Electric discharge)
(C) પવનની ગતિ
(D) સૂર્યગ્રહણ

જવાબ: (B) વાદળો અને પૃથ્વી વચ્ચે વીજભારનું વિભારણ

3. ઝાડ પરથી સફરજન છૂટું પડીને જમીન પર જ પડે છે, આ ઘટના પાછળ કયું બળ જવાબદાર છે?

(A) ચુંબકીય બળ
(B) ઘર્ષણ બળ
(C) ગુરુત્વાકર્ષણ બળ
(D) સ્થિત વિદ્યુતબળ

જવાબ: (C) ગુરુત્વાકર્ષણ બળ

4. નિસ્યંદિત પાણીમાં મીઠું ઓગાળવામાં આવે તો શું પરિણામ મળે છે?

(A) તે વિદ્યુતનું મંદવાહક બને છે
(B) તે વિદ્યુતનું સુવાહક બને છે
(C) તે અવાહક બને છે
(D) કાંઈ ફેર પડતો નથી

જવાબ: (B) તે વિદ્યુતનું સુવાહક બને છે

5. પૃથ્વી પર ભૂકંપ આવવાનું મુખ્ય કારણ શું છે?

(A) પૃથ્વીની પ્લેટોનું હલનચલન અને ઘસાવું
(B) ભારે વરસાદ
(C) જ્વાળામુખી
(D) વાદળોનું ઘર્ષણ

જવાબ: (A) પૃથ્વીની પ્લેટોનું હલનચલન અને ઘસાવું

6. અંધારા ઓરડામાં રહેલી વસ્તુ આપણે જોઈ શકતા નથી, કારણ કે...

(A) આંખો કામ કરતી નથી
(B) વસ્તુ પરથી પ્રકાશ પરાવર્તિત થઈને આંખમાં પ્રવેશતો નથી
(C) વસ્તુ અદ્રશ્ય છે
(D) હવાનો અભાવ છે

જવાબ: (B) વસ્તુ પરથી પ્રકાશ પરાવર્તિત થઈને આંખમાં પ્રવેશતો નથી

7. ડૉક્ટર ગોઇટરથી પીડાતા દર્દીને કયા તત્ત્વની ઉણપ હોવાનું જણાવશે?

(A) આયર્ન
(B) કેલ્શિયમ
(C) આયોડિન
(D) વિટામિન A

જવાબ: (C) આયોડિન

8. સામાન્ય રીતે સ્ત્રીઓના અવાજની આવૃત્તિ પુરુષોના અવાજની આવૃત્તિ કરતા કેવી હોય છે?

(A) ઓછી
(B) વધારે
(C) સમાન
(D) શૂન્ય

જવાબ: (B) વધારે

1. ખભા પર લટકાવવાના થેલામાં (સ્કૂલ બેગમાં) પટ્ટી પહોળી રાખવામાં આવે છે.

જવાબ: દબાણ એ ક્ષેત્રફળના વ્યસ્ત પ્રમાણમાં હોય છે. પહોળી પટ્ટી રાખવાથી ખભા પર લાગતા બળનું ક્ષેત્રફળ વધી જાય છે, પરિણામે ખભા પર દબાણ ઘટે છે અને થેલો ઊંચકવો સરળ બને છે.

2. કેરમબોર્ડ પર બારીક પાવડર છાંટવામાં આવે છે.

જવાબ: બોર્ડ પર બારીક પાવડર છાંટવાથી તે ઊંજણ તરીકે વર્તે છે. તે સપાટીની અનિયમિતતાઓને ભરી દઈ ઘર્ષણ ઘટાડે છે, જેથી કૂકરી સરળતાથી ગતિ કરી શકે છે.

3. ભીના હાથે વિદ્યુતના ઉપકરણો કે સ્વિચને અડકવું જોઈએ નહીં.

જવાબ: નળનું પાણી ખનિજ ક્ષારો ધરાવતું હોવાથી વિદ્યુતનું સુવાહક છે. ભીના હાથે સ્વિચ અડકવાથી પાણી મારફતે શરીરમાંથી વિદ્યુતપ્રવાહ પસાર થઈ શકે છે અને ઇલેક્ટ્રિક શૉક લાગી શકે છે.

4. અગ્નિશામકો (ફાયરમેન) પાણી છાંટતા પહેલાં તે વિસ્તારનો પાવર બંધ કરી દે છે.

જવાબ: સામાન્ય પાણી વિદ્યુતનું સુવાહક છે. જો પાવર ચાલુ હોય તો પાણી મારફતે ફાયરમેનને વિદ્યુતનો જીવલેણ આંચકો લાગી શકે છે, તેથી તેઓ પાવર બંધ કરે છે.

5. વાહનો અને સાઇકલોની બ્રેક પ્રણાલીમાં બ્રેક-પેડનો ઉપયોગ કરવામાં આવે છે.

જવાબ: વાહનને ધીમું પાડવા કે રોકવા માટે ઘર્ષણબળની જરૂર પડે છે. બ્રેક-પેડ ઘસાવાથી ઘર્ષણ ઉત્પન્ન થાય છે જે પૈડાંની ગતિને રોકી દે છે.

6. આહારમાં આયોડિનયુક્ત મીઠાનો ઉપયોગ કરવો જોઈએ.

જવાબ: થાઇરૉઇડ ગ્રંથિને થાઇરૉક્સિન અંતઃસ્રાવ ઉત્પન્ન કરવા આયોડિન જરૂરી છે. તેની ઉણપથી ગળું ફૂલી જઈને 'ગોઇટર' રોગ થાય છે, તેથી આયોડિનયુક્ત મીઠું ખાવું જોઈએ.

7. કાર્ડબોર્ડ જેવી સપાટી પરથી પ્રકાશનું અનિયમિત પરાવર્તન થાય છે.

જવાબ: કાર્ડબોર્ડની સપાટી ખરબચડી હોય છે. તેના પર સમાંતર કિરણો આપાત થતાં સપાટીના ખાડા-ટેકરાને કારણે પરાવર્તિત કિરણો વિખેરાઈ જાય છે અને સમાંતર રહેતા નથી.

8. કબડ્ડીના ખેલાડીઓ પોતાના હાથ પર માટી શા માટે ઘસે છે?

જવાબ: હાથ પર માટી ઘસવાથી હાથ અને વિરોધી ખેલાડીના શરીર વચ્ચે ઘર્ષણ વધે છે, જેથી ખેલાડીને પકડવા માટે સારી પકડ (grip) મળે છે.

1. ઋતુસ્રાવ (Menstruation) થવાની પ્રક્રિયા પાછળનું મુખ્ય કારણ શું છે?

(A) અંડકોષનું ફલન થવું
(B) અંડકોષનું ફલન ન થવું
(C) શુક્રકોષનું નિર્માણ
(D) થાયરોઇડ ગ્રંથિનો સ્રાવ

જવાબ: (B) અંડકોષનું ફલન ન થવું

2. પૃથ્વી પર ધરતીકંપ (ભૂકંપ) આવવાની ઘટનાનું મુખ્ય કારણ શું છે?

(A) વાદળોનું ઘર્ષણ
(B) પૃથ્વીની અંદર પ્લેટોનું સતત ઘસાવું કે અથડાવું
(C) વીજળી પડવી
(D) ભારે વરસાદ

જવાબ: (B) પૃથ્વીની અંદર પ્લેટોનું સતત ઘસાવું કે અથડાવું

3. ઇલેક્ટ્રોપ્લેટિંગ (ઢોળ ચઢાવવાની પ્રક્રિયા) એ વિદ્યુતપ્રવાહની કઈ અસર પર આધારિત છે?

(A) ચુંબકીય અસર
(B) ઉષ્મીય અસર
(C) રાસાયણિક અસર
(D) ભૌતિક અસર

જવાબ: (C) રાસાયણિક અસર

4. સંગીત વાદ્ય 'સિતાર'માં ધ્વનિ કઈ પ્રક્રિયા દ્વારા ઉત્પન્ન થાય છે?

(A) હવાનો સ્તંભ ધ્રુજવાથી
(B) ખેંચાયેલી ચામડી ધ્રુજવાથી
(C) ખેંચાયેલો તાર (String) કંપન કરવાથી
(D) લાકડાનું પાટિયું કંપન કરવાથી

જવાબ: (C) ખેંચાયેલો તાર કંપન કરવાથી

5. પ્રકાશના પરાવર્તનના નિયમ મુજબ, જો આપાતકોણ 45° હોય તો પરાવર્તનકોણ કેટલો થાય?

(A) 90°
(B) 45°
(C) 0°
(D) 180°

જવાબ: (B) 45°

6. અવાજ ઉત્પન્ન થવાનું મુખ્ય કારણ શું છે?

(A) પ્રકાશનું પરાવર્તન
(B) વસ્તુનું કંપન
(C) હવાનું દબાણ
(D) ચુંબકીય બળ

જવાબ: (B) વસ્તુનું કંપન

1. તરુણાવસ્થામાં છોકરાઓના અવાજમાં કેવો અને શા માટે બદલાવ આવે છે?

જવાબ: તરુણાવસ્થામાં છોકરાઓની સ્વરપેટી વિકાસ પામીને મોટી થાય છે (કંઠમણિ). ક્યારેક સ્નાયુઓમાં અનિયંત્રિત વૃદ્ધિથી અવાજ ઘોઘરો થઈ જાય છે.

2. બળ પદાર્થની ગતિની અવસ્થા બદલી શકે છે, ઉદાહરણ આપી સમજાવો.

જવાબ: સ્થિર ફૂટબોલ પર કિક મારવાથી (બળ લગાડતા) બોલ ગતિમાં આવે છે. ગોલકીપર ગતિમાન બોલને પકડે ત્યારે વિરુદ્ધ બળથી તે સ્થિર થાય છે. આમ ગતિની અવસ્થા બદલાય છે.

3. માનવ કાનમાં 'કાનનો પડદો' (Eardrum) કઈ રીતે કાર્ય કરે છે?

જવાબ: ધ્વનિના તરંગો કાનમાં પ્રવેશી કાનના પડદાને કંપિત કરે છે. આ કંપનો આંતરકર્ણ મારફતે મગજ સુધી પહોંચે છે અને આપણે સાંભળી શકીએ છીએ.

4. ઇલેક્ટ્રોપ્લેટિંગ એટલે શું?

જવાબ: વિદ્યુતવહન દ્વારા કોઈ પદાર્થ પર અન્ય જરૂરી ધાતુનું આવરણ જમા કરવાની પ્રક્રિયાને ઇલેક્ટ્રોપ્લેટિંગ કહે છે. તે રાસાયણિક અસરનું ઉદાહરણ છે.

5. વીજભારનું વહન (Transfer of charge) એટલે શું?

જવાબ: કોઈપણ સુવાહક ધાતુ મારફતે વીજભારિત પદાર્થ પરથી અન્ય પદાર્થ સુધી વીજભારના વહન થવાની પ્રક્રિયાને વીજભારનું વહન કહે છે.

6. ઘર્ષણ ઘટાડવાના બે ઉપાયો જણાવો.

જવાબ: (૧) મશીનોના ગતિશીલ ભાગો વચ્ચે ઊંજણ (તેલ, ગ્રીસ) નો ઉપયોગ કરવો. (૨) સાધનોમાં બોલ-બેરિંગનો ઉપયોગ કરવો.

1. મનુષ્યમાં શિશુનું લિંગનિશ્ચયન (Sex determination - છોકરો કે છોકરી) કેવી રીતે થાય છે તે પ્રક્રિયા વિગતવાર સમજાવો.

જવાબ: સ્ત્રીઓમાં બે 'X' રંગસૂત્રો (XX) હોય છે, પુરુષમાં 'X' અને 'Y' રંગસૂત્ર (XY) હોય છે. અફલિત અંડકોષમાં હંમેશા 'X' રંગસૂત્ર હોય છે. જો 'X' રંગસૂત્રવાળો શુક્રકોષ અંડકોષનું ફલન કરે, તો યુગ્મનજ (XX) બને છે અને છોકરી જન્મે છે. જો 'Y' શુક્રકોષ ફલન કરે, તો યુગ્મનજ (XY) બને છે અને છોકરો જન્મે છે. આમ પિતાના રંગસૂત્રો લિંગનિશ્ચયન કરે છે.

2. ભૂકંપ કેવી રીતે આવે છે તે વિસ્તારથી સમજાવો અને રક્ષણના પગલાં જણાવો.

જવાબ: પૃથ્વીનો પોપડો પ્લેટોમાં વહેંચાયેલો છે જે સતત ગતિ કરે છે. જ્યારે આ પ્લેટો એકબીજા સાથે ઘસાય કે અથડાય છે ત્યારે પૃથ્વીના પોપડામાં ધ્રુજારી ઉત્પન્ન થાય છે જેને ભૂકંપ કહે છે. રક્ષણ માટે ટેબલ નીચે આશ્રય લેવો અને ઊંચી ઇમારતોથી ખુલ્લા મેદાનમાં દૂર રહેવું.

3. "ઘર્ષણ એ એક જરૂરી દૂષણ છે." - આ વિધાન ઉદાહરણ સહિત સમજાવો.

જવાબ: ઘર્ષણ જરૂરી છે કારણ કે તેના વગર આપણે ચાલી શકીએ નહિ, લખી શકીએ નહિ કે વાહનને બ્રેક લગાવી શકીએ નહિ. પરંતુ તે દૂષણ પણ છે કારણ કે તેનાથી વસ્તુઓ (ટાયર, બૂટના તળિયાં) ઘસાઈ જાય છે અને મશીનોમાં ઊર્જાનો વ્યય થાય છે.

4. માનવ આંખની રચના સમજાવી તેના મુખ્ય ભાગોના કાર્યો વર્ણવો.

જવાબ: આંખમાં બહારનું પારદર્શક આવરણ 'કોર્નિયા' છે. તેની પાછળ 'આઇરિસ' છે જે કીકીના કદને નિયંત્રિત કરી પ્રકાશનું પ્રમાણ જાળવે છે. કીકીની પાછળ 'લેન્સ' છે જે પ્રકાશને 'રેટિના' (નેત્રપટલ) પર કેન્દ્રિત કરે છે. રેટિના પરની દૃષ્ટિચેતાઓ મગજને સંદેશો મોકલે છે.

5. વિદ્યુતપ્રવાહની રાસાયણિક અસર સમજાવી તેનો એક ઉપયોગ વર્ણવો.

જવાબ: વિદ્યુતવાહક દ્રાવણમાંથી પ્રવાહ પસાર થતાં રાસાયણિક પ્રતિક્રિયાઓ થાય છે (વાયુના પરપોટા બનવા કે ધાતુ જમા થવી). આ અસરનો ઉપયોગ ઇલેક્ટ્રોપ્લેટિંગમાં થાય છે, જ્યાં કાટ રોકવા માટે લોખંડ પર ઝિંક કે ક્રોમિયમનો ઢોળ ચઢાવાય છે.

1. જો સમતલ અરીસા પર આપાત થતા પ્રકાશના કિરણનો આપાતકોણ 30° હોય, તો આપાતકિરણ અને પરાવર્તિત કિરણ વચ્ચેનો કુલ કોણ કેટલો થશે?

(A) 30°
(B) 60°
(C) 90°
(D) 15°

જવાબ: (B) 60° (આપાતકોણ 30° + પરાવર્તનકોણ 30° = 60°)

2. જો સમતલ અરીસા પર આપાતકોણ 40° હોય, તો પરાવર્તનકોણ કેટલો થશે?

(A) 20°
(B) 40°
(C) 80°
(D) 50°

જવાબ: (B) 40°

3. એક લોલક 4 સેકન્ડમાં 40 વાર દોલન કરે છે, તો તેની આવૃત્તિ કેટલી હશે?

(A) 10 Hz
(B) 40 Hz
(C) 4 Hz
(D) 160 Hz

જવાબ: (A) 10 Hz (40 દોલનો / 4 સેકન્ડ)

4. જો 100 N નું બળ 2 m² ના ક્ષેત્રફળ પર લગાડવામાં આવે, તો કેટલું દબાણ ઉત્પન્ન થશે?

(A) 200 N/m²
(B) 50 N/m²
(C) 100 N/m²
(D) 25 N/m²

જવાબ: (B) 50 N/m² (દબાણ = 100/2)

5. 9 વર્ષની ઉંમરે છોકરાઓ તેમની પૂર્ણ ઊંચાઈના કેટલા ટકા ઊંચાઈ પ્રાપ્ત કરી લે છે?

(A) 75 %
(B) 81 %
(C) 72 %
(D) 84 %

જવાબ: (A) 75 %

6. ભૂકંપની તીવ્રતાના મૂલ્યને માપવા માટે કયા સ્કેલનો ઉપયોગ થાય છે?

(A) ડેસિબલ સ્કેલ
(B) રિક્ટર સ્કેલ
(C) સિસ્મોગ્રાફ
(D) પાસ્કલ સ્કેલ

જવાબ: (B) રિક્ટર સ્કેલ

7. મનુષ્યના કાન માટે શ્રવણક્ષમ આવૃત્તિની મર્યાદા કેટલી છે?

(A) 20 Hz થી 20,000 Hz
(B) 20,000 Hz થી વધુ
(C) 20 Hz થી ઓછી
(D) 10 Hz થી 1000 Hz

જવાબ: (A) 20 Hz થી 20,000 Hz

8. દબાણ માપવાનો એકમ કયો છે?

(A) ન્યૂટન
(B) પાસ્કલ (અથવા N/m²)
(C) હર્ટ્ઝ
(D) મીટર

જવાબ: (B) પાસ્કલ (અથવા N/m²)

1. ગણતરી કરો: એક છોકરાની હાલની ઉંમર 9 વર્ષ છે અને તેની હાલની ઊંચાઈ 120 cm છે. ચાર્ટ મુજબ 9 વર્ષની ઉંમરે છોકરો તેની પૂર્ણ ઊંચાઈના 75% ઊંચાઈ પ્રાપ્ત કરે છે. તો તેની અંદાજિત પૂર્ણ ઊંચાઈ ગણો.

જવાબ: પૂર્ણ ઊંચાઈ = (હાલની ઊંચાઈ / વર્તમાન ઊંચાઈની ટકાવારી) × 100 = (120 / 75) × 100 = 160 cm.

2. ગણતરી કરો: એક છોકરાની 8 વર્ષની ઉંમરે ઊંચાઈ 114 cm છે (તે 72% ઊંચાઈ મેળવે છે). તો પૂર્ણ ઊંચાઈ શોધો.

જવાબ: પૂર્ણ ઊંચાઈ = (114 / 72) × 100 = 158 cm.

3. ગણતરી કરો: એક મચ્છર 500 કંપન પ્રતિ સેકન્ડના દરથી પાંખો ફફડાવે છે. તો આવૃત્તિ અને આવર્તકાળ શોધો.

જવાબ: આવૃત્તિ = 1 સેકન્ડના કંપન = 500 Hz. આવર્તકાળ = 1 / આવૃત્તિ = 1 / 500 = 0.002 સેકન્ડ.

4. ગણતરી કરો: લાકડાના ટેબલ પર 600 N વજન ધરાવતું બોક્સ મૂકેલું છે, જેનું ક્ષેત્રફળ 3 m² છે. દબાણ શોધો.

જવાબ: દબાણ = બળ / ક્ષેત્રફળ = 600 / 3 = 200 N/m².

5. માહિતી ભરો: પ્રવાહીઓના વિદ્યુત વહનનું કોષ્ટક પૂર્ણ કરો.

6. આકૃતિ આધારિત ગણતરી: બે સમતલ અરીસા એકબીજાને 90° ના કોણે ગોઠવેલા છે. પ્રથમ અરીસા પર આપાતકોણ 30° છે. બીજા અરીસા દ્વારા પરાવર્તિત થતા કિરણનો પરાવર્તનકોણ ગણો.

જવાબ: પ્રથમ પર પરાવર્તન 30°. સપાટી સાથેનો ખૂણો 60°. ત્રિકોણના નિયમથી બીજા અરીસા પર સપાટી સાથે 30° નો ખૂણો બનશે. તેથી બીજા અરીસા પર આપાતકોણ 60° થશે, આથી બીજા અરીસાનો પરાવર્તનકોણ પણ 60° થશે.

1. નકામી વસ્તુઓમાંથી 'સાદું ઇલેક્ટ્રોસ્કોપ' બનાવવા કઈ વસ્તુઓનો ઉપયોગ થાય છે?

(A) પેપરક્લિપ, જામની બોટલ અને એલ્યુમિનિયમ ફોઇલ
(B) અરીસો અને કાચ
(C) તાંબાનો તાર અને લોહચુંબક
(D) રબરબેન્ડ અને પેન્સિલ

જવાબ: (A) પેપરક્લિપ, જામની બોટલ અને એલ્યુમિનિયમ ફોઇલ

2. ગુણક પ્રતિબિંબોની આકર્ષક તરાહો જોવા માટે 'કેલિડોસ્કોપ' બનાવતી વખતે અરીસાઓને કયા આકારમાં ગોઠવવામાં આવે છે?

(A) સીધી રેખામાં
(B) ગોળાકાર
(C) પ્રિઝમ આકારમાં
(D) ચોરસ આકારમાં

જવાબ: (C) પ્રિઝમ આકારમાં

3. વાટકાઓ અને પાણીનો ઉપયોગ કરીને કયું સંગીત વાદ્ય બનાવી શકાય છે?

(A) એકતારો
(B) વાંસળી
(C) જલતરંગ
(D) સિતાર

જવાબ: (C) જલતરંગ

4. નિર્બળ વિદ્યુતપ્રવાહ માપવા માટે તમે બનાવેલા 'ટેસ્ટર'માં બલ્બની જગ્યાએ ઘરમાં પડેલી કઈ વસ્તુ વાપરી શકો?

(A) નાની ચુંબકીય સોય કે LED
(B) સ્વીચ
(C) જાડો તાંબાનો તાર
(D) લાકડાની સળી

જવાબ: (A) નાની ચુંબકીય સોય કે LED

5. 'પેરિસ્કોપ' બનાવવા માટે કેટલા સમતલ અરીસાની જરૂર પડશે?

(A) 1
(B) 2
(C) 3
(D) 4

જવાબ: (B) 2

3. નિર્બળ વિદ્યુતપ્રવાહ માપવા 'ચુંબકીય સોયવાળું ટેસ્ટર' કઈ રીતે બનાવશો?

જવાબ: માચીસની ખાલી ટ્રેમાં નાની ચુંબકીય સોય મૂકો. તેના પર તાર વીંટાળી બેટરી સાથે જોડો. છેડાઓને પ્રવાહીમાં ડૂબાડતાં પ્રવાહ પસાર થશે અને ચુંબકીય અસરને લીધે સોય કોણાવર્તન દર્શાવશે.

4. તળિયે દબાણ દર્શાવતો નમૂનો ઘરની વસ્તુઓમાંથી કઈ રીતે બનાવશો?

જવાબ: પારદર્શક કાચની નળી લઈ તેના નીચેના છેડે ફુગ્ગો બાંધો. તેમાં પાણી રેડવાથી ફુગ્ગો ફૂલે છે જે તળિયે લાગતું દબાણ દર્શાવે.

5. બટાકાનો ઉપયોગ કરીને વિદ્યુતની રાસાયણિક અસર દર્શાવતો પ્રયોગ ગોઠવો.

જવાબ: અડધા કાપેલા બટાકામાં ચુંબકીય સોયવાળા ટેસ્ટરના બે તાર દાખલ કરો. અડધા કલાક પછી ધન ધ્રુવવાળા તાર પાસે લીલો ડાઘ જોવા મળશે, જે રાસાયણિક અસર છે.

1. તમારા ઘરના દરવાજા ખોલવા-બંધ કરવામાં અવાજ આવતો હોય, તો તમે શું કરશો અને શા માટે?

જવાબ: દરવાજાના મિજાગરા (hinges) માં તેલ કે ઊંજણ (lubricant) ના થોડા ટીપાં નાખીશ. તેનાથી ઘર્ષણ ઓછું થશે અને દરવાજો અવાજ કર્યા વગર સરળતાથી ખુલ-બંધ થશે.

2. સાયકલ ચલાવતી વખતે બ્રેક લગાવવાથી સાયકલ ઊભી રહી જાય છે. આ ઘટના પાછળ કયો વૈજ્ઞાનિક ખ્યાલ છે?

જવાબ: આમાં 'ઘર્ષણ બળ' નો ખ્યાલ રહેલો છે. બ્રેક પેડ રિમ સાથે ઘસાય છે અને ઘર્ષણ પેદા કરે છે જે ગતિનો વિરોધ કરી સાયકલને રોકે છે.

3. તમારા વિસ્તારમાં અતિશય ઘોંઘાટ થતો હોય તો તેને નિયંત્રિત કરવા કયા પગલાં લેશો?

જવાબ: ટીવી અને મ્યુઝિક સિસ્ટમ ધીમા અવાજે ચલાવીશ, વાહનોના હોર્નનો ઉપયોગ ઘટાડીશ અને ઘરની આસપાસ વૃક્ષો વાવીશ જેથી ઘોંઘાટ રહેઠાણ સુધી ઓછો પહોંચે.

4. લોખંડના પુલને કાટ લાગતો અટકાવવા કયા વૈજ્ઞાનિક ખ્યાલનો ઉપયોગ કરશો?

જવાબ: લોખંડને કાટ અને ઘસારાથી બચાવવા માટે 'ઇલેક્ટ્રોપ્લેટિંગ' પ્રક્રિયા દ્વારા તેના પર ઝિંક (Zinc) નું આવરણ ચઢાવવાનો ખ્યાલ વાપરીશ.

1. તમારા નવા બનતા ઘરને આકાશમાં થતી વીજળીની વિનાશક અસરોથી બચાવવા માટે તમે કયું સાધન લગાવશો? તે કેવી રીતે કાર્ય કરે છે?

જવાબ: હું ઇમારત પર 'વીજળીનું વાહક' (Lightning Conductor) લગાવરાવીશ. તે એક લાંબો ધાતુનો સળિયો હોય છે જેનો એક છેડો હવામાં અને બીજો છેડો જમીનમાં ઊંડે દાટવામાં આવે છે. જ્યારે વીજળી પડે ત્યારે આ સળિયો મકાનને નુકસાન કર્યા વગર વીજભારને સીધો જમીનમાં વહન કરાવે છે.

4. તમે સાબુના પાણીથી ભરેલી ડોલ આરસના ભોંયતળિયા પર ઢોળો છો. આ ભીના ભોંયતળિયા પર ચાલવું સરળ બનશે કે મુશ્કેલ? શા માટે?

જવાબ: ચાલવું મુશ્કેલ બનશે. સાબુનું પાણી ઊંજણ તરીકે વર્તે છે. તે આરસની સપાટી અને આપણા પગ (કે ચંપલ) વચ્ચેની અનિયમિતતાઓને ભરી દે છે, જેનાથી ઘર્ષણ બળ એકદમ ઘટી જાય છે. પૂરતું ઘર્ષણ ન મળવાને કારણે આપણે લપસી પડીશું.