ધોરણ 7 વિજ્ઞાન : સત્ર 2ની બ્લ્યુપ્રિન્ટ (2025-26) મુજબના પ્રશ્નો

• ધમની: જાડી દીવાલ, હૃદયથી અંગો તરફ વહન, ઓક્સિજનયુક્ત રુધિર વહન, વાલ્વ હોતા નથી.
• શિરા: વાલ્વ હોય છે, પાતળી દીવાલ, અંગોથી હૃદય તરફ વહન, કાર્બન ડાયોક્સાઈડયુક્ત રુધિર વહન.

• અલિંગી પ્રજનન: નવો છોડ બીજ વિના મળે, એક જ પિતૃની જરૂર પડે, કલિકાસર્જન અને અવખંડન, બીજાણુસર્જન.
• લિંગી પ્રજનન: બીજ ઉત્પન્ન થાય, નર-માદા જન્યુઓનું સંયુગ્મન થાય, ફલનની ક્રિયા, પરાગનયન જરૂરી છે.

• એકલિંગી પુષ્પો: મકાઈ, પપૈયા, કાકડી, તડબૂચ.
• દ્વિલિંગી પુષ્પો: સરસવ, ગુલાબ, પેટુનિયા, ધતૂરો.

• નિયમિત ગતિ: ઘડિયાળના કાંટાની ગતિ, સીધા રસ્તા પર અચળ ઝડપે જતી કાર, સૂર્યની આસપાસ પૃથ્વીની ગતિ, સિલાઈ મશીનની સોયની ગતિ.
• અનિયમિત ગતિ: ટ્રાફિકવાળા રસ્તા પર બસની ગતિ, બ્રેક મારતા વાહનની ગતિ, ભીડભાડ વાળી બજારમાં સાયકલ, પ્લેટફોર્મ પર આવતી ટ્રેન.

• અંતર્ગોળ અરીસો: દાંતના ડૉક્ટરનો અરીસો, ટોર્ચ અને હેડલાઇટમાં પરાવર્તક, વાસ્તવિક પ્રતિબિંબ આપે, મેક-અપ કરવા.
• બહિર્ગોળ અરીસો: વાહનોના સાઈડ મિરર તરીકે, રસ્તાના વળાંક પર ટ્રાફિક જોવા, હંમેશા નાનું અને આભાસી પ્રતિબિંબ આપે, ATM માં સિક્યુરિટી મિરર.

• ઉષ્મીય અસર: ઇલેક્ટ્રિક ઇસ્ત્રી, રૂમ હીટર, ઇલેક્ટ્રિક ગીઝર, હેર ડ્રાયર.
• ચુંબકીય અસર: વિદ્યુત ઘંટડી, ક્રેનનું ચુંબક, મોટર, હોકાયંત્રની સોયનું આવર્તન.

• ધમનીઓ હૃદયમાંથી ઓક્સિજનયુક્ત રુધિરને શરીરના વિવિધ ભાગો તરફ લઈ જાય છે.
• હૃદય જ્યારે પમ્પ કરીને રુધિરને ધમનીમાં ધકેલે છે, ત્યારે તે રુધિરનો પ્રવાહ ખૂબ જ ઝડપી અને ઊંચા દબાણવાળો હોય છે.
• આ ઊંચા દબાણને સહન કરવા અને દબાણના કારણે ધમની ફાટી ન જાય તે માટે તેની દીવાલ જાડી અને સ્થિતિસ્થાપક બનાવવામાં આવી હોય છે.

• ફ્યુઝ એ સલામતી ઉપકરણ છે, જેનો તાર જલદી પીગળી જાય તેવી ધાતુનો બનેલો હોય છે.
• શોર્ટ સર્કિટ કે અન્ય કારણસર પરિપથમાં અચાનક ખૂબ જ વધુ પ્રમાણમાં વિદ્યુતપ્રવાહ પસાર થાય છે, ત્યારે ફ્યુઝનો તાર ગરમ થઈ પીગળી જાય છે.
• આથી પરિપથ તૂટી જાય છે અને ઘરમાં આગ લાગતાં કે કિંમતી વિદ્યુત ઉપકરણો બળી જતાં અટકે છે.

• જંગલોમાં રહેલાં અસંખ્ય વૃક્ષો વરસાદી પાણીના કુદરતી શોષક તરીકે કાર્ય કરે છે.
• વૃક્ષોની છત્રછાયા વરસાદના ભારે પ્રવાહને સીધો જમીન પર પડવા દેતી નથી, તે પાણીની ઝડપ ઘટાડી દે છે.
• વૃક્ષોના મૂળ પાણીને જમીનમાં ઉતારવામાં મદદ કરે છે, જેથી પાણી જમીન સપાટી પરથી ઝડપથી વહી જતું નથી અને પૂર નિયંત્રિત થાય છે.

• જો કોઈ એક જ વનસ્પતિના બધા બીજ એક જ જગ્યાએ પડે અને ઊગે, તો તે બધા નવા છોડ વચ્ચે સૂર્યપ્રકાશ, પાણી અને પોષકતત્ત્વો માટે સ્પર્ધા થાય છે.
• પરિણામે તેમનો યોગ્ય વિકાસ થતો નથી.
• બીજવિકિરણ દ્વારા બીજ દૂર અલગ અલગ જગ્યાએ ફેલાય છે, જેથી હરીફાઈ અટકે છે અને વનસ્પતિ નવી જગ્યાઓમાં યોગ્ય રીતે વૃદ્ધિ પામી શકે છે.

• બહિર્ગોળ અરીસા વડે રચાતું પ્રતિબિંબ હંમેશાં આભાસી, ચત્તું અને વસ્તુના પરિમાણ કરતાં નાનું હોય છે.
• પ્રતિબિંબ નાનું રચાતું હોવાથી, બહિર્ગોળ અરીસો પાછળના ખૂબ મોટા વિસ્તારનું દૃશ્ય (ટ્રાફિક) તેના નાના કદમાં સમાવી શકે છે.
• આથી વાહન ચલાવનાર ડ્રાઈવર પાછળથી આવતા ઘણા બધા વાહનોને આસાનીથી જોઈ શકે છે અને સુરક્ષિત ડ્રાઈવિંગ કરી શકે છે.

• ખાદ્યતેલ અને ચરબીયુક્ત પદાર્થો ગટરમાં નાખવામાં આવે તો તે ગટરની પાઈપમાં જામી જાય છે.
• ઠંડા પડતાં આ પદાર્થો કઠણ થઈ જાય છે અને ગટરની પાઇપને સંપૂર્ણ બ્લોક કરી દે છે.
• જો ગટર ખુલ્લી (માટીવાળી) હોય તો આ ચરબીયુક્ત પદાર્થો માટીના છિદ્રોને બંધ કરી દે છે, જેથી જમીનની પાણી ગાળવાની ક્ષમતા ઘટી જાય છે. આથી તેમને કચરાપેટીમાં જ નાખવા જોઈએ.

• હૃદયના સ્નાયુઓનું લયબદ્ધ સંકોચન અને વિકોચન હૃદયનો ધબકારો સર્જે છે જે છાતી પર ધીમા અવાજે સંભળાય છે.
• ડૉક્ટરને દર્દીના હૃદયની સ્થિતિ અને તેની કામગીરી જાણવા માટે આ ધબકારા સ્પષ્ટ સાંભળવા જરૂરી છે.
• સ્ટેથોસ્કોપ એક એવું સાધન છે જે હૃદયના ધબકારાના અવાજને મોટો (Amplify) કરીને ડૉક્ટરના કાન સુધી પહોંચાડે છે, જેથી સચોટ નિદાન થઈ શકે છે.

• જંગલમાં વનસ્પતિનાં સૂકાં પાંદડાં, ડાળીઓ અને પ્રાણીઓના મૃતદેહો જમીન પર પડે છે.
• જંગલની જમીનમાં રહેલા વિઘટકો (સૂક્ષ્મજીવો અને ફૂગ) આ મૃત પદાર્થોનું વિઘટન કરીને તેને સેન્દ્રિય પદાર્થો (હ્યુમસ) માં ફેરવે છે.
• આ સેન્દ્રિય પદાર્થો જમીનમાં ભળીને તેને ફળદ્રુપ બનાવે છે અને વનસ્પતિને ફરીથી પોષકતત્વો પૂરા પાડે છે. આમ રિસાયકલિંગ થતું હોવાથી કોઈ વસ્તુ નકામી જતી નથી.

• હૃદય એ સતત ધબકતું અને પંપ તરીકે કાર્ય કરતું અંગ છે. તે ચાર ખંડો ધરાવે છે: ઉપરના બે કર્ણકો અને નીચેના બે ક્ષેપકો.
• શરીરના વિવિધ ભાગોમાંથી કાર્બન ડાયોક્સાઇડયુક્ત રુધિર જમણા કર્ણકમાં આવે છે, ત્યાંથી જમણા ક્ષેપકમાં અને ત્યારબાદ ફુપ્ફુસીય ધમની દ્વારા ફેફસાંમાં શુદ્ધ થવા જાય છે.
• ફેફસાંમાંથી ઓક્સિજનયુક્ત શુદ્ધ રુધિર ડાબા કર્ણકમાં આવે છે અને ત્યાંથી ડાબા ક્ષેપક દ્વારા ધમનીઓ મારફતે શરીરના વિવિધ અંગો સુધી પમ્પ કરવામાં આવે છે.

• વનસ્પતિ મૂળમાં આવેલા મૂળરોમ દ્વારા જમીનમાંથી પાણી અને તેમાં ઓગળેલા ખનીજક્ષારોનું શોષણ કરે છે.
• આ પાણીના વહન માટે વનસ્પતિમાં પાઇપ જેવી સળંગ નળીઓનું જાળું આવેલું હોય છે જેને 'જલવાહક પેશી' કહે છે.
• પર્ણોમાં રહેલા પર્ણરંધ્રો દ્વારા બાષ્પોત્સર્જનની પ્રક્રિયા થાય છે જેમાં પાણી વરાળ રૂપે ઊડી જાય છે. આનાથી એક ખેંચાણ બળ (suction pull) ઉત્પન્ન થાય છે. આ બળ જલવાહક પેશી મારફતે જમીનમાંથી પાણીને છેક ઉપરના પર્ણો સુધી ખેંચી લાવે છે.

• યીસ્ટ એકકોષી સજીવ છે. જ્યારે તેને પૂરતા પ્રમાણમાં પોષકતત્ત્વો મળે છે ત્યારે તે ખૂબ ઝડપથી વૃદ્ધિ પામે છે.
• કલિકાસર્જનની પ્રક્રિયામાં, યીસ્ટના પિતૃકોષમાંથી એક નાનું બલ્બ જેવું પ્રલંબન (ઉપસેલો ભાગ) બહાર આવે છે, જેને 'કલિકા' (Bud) કહે છે.
• આ કલિકા ધીમે ધીમે વિકાસ પામે છે અને પિતૃકોષથી અલગ થઈ એક નવા સ્વતંત્ર કોષ તરીકે અસ્તિત્વમાં આવે છે. કેટલીકવાર આ નવી કલિકાઓમાંથી પણ બીજી કલિકાઓ સર્જાય છે અને સાંકળ રચાય છે.

• પુંકેસરની પરાગરજનું સ્ત્રીકેસરના પરાગાસન પર સ્થાપન થવાની પ્રક્રિયાને પરાગનયન કહે છે. તે પવન, પાણી કે કીટકો દ્વારા થાય છે.
• સ્વપરાગનયન: જો એક પુષ્પની પરાગરજ તે જ પુષ્પના પરાગાસન પર સ્થાપિત થાય, તો તેને સ્વપરાગનયન કહે છે.
• પરપરાગનયન: જો એક પુષ્પની પરાગરજ તે જ છોડના બીજા પુષ્પ અથવા તેના જેવા અન્ય છોડના પુષ્પના પરાગાસન પર સ્થાપિત થાય, તો તેને પરપરાગનયન કહે છે.

• દોરી વડે ધાતુના ગોળાને લટકાવવાથી સાદું લોલક બને છે. જ્યારે લોલકના ગોળાને મધ્યમાન સ્થાનથી એક બાજુ લઈ જઈને મુક્ત કરવામાં આવે છે, ત્યારે તે ડાબી-જમણી તરફ ગતિ કરે છે જેને આવર્તગતિ (દોલન ગતિ) કહે છે.
• લોલકનો ગોળો એક તરફના મહત્તમ સ્થાનાંતરથી બીજી બાજુ જઈને પાછો મૂળ સ્થાને આવે ત્યારે 1 દોલન પૂર્ણ થયું કહેવાય. એક દોલન પૂર્ણ કરવા માટે લાગતા સમયને તેનો 'આવર્તકાળ' કહે છે, જે સ્ટોપવૉચથી માપી શકાય છે.

• વિદ્યુત ઘંટડીમાં લોખંડના ટુકડા પર વીંટાળેલું વિદ્યુત તારનું ગૂંચળું હોય છે, જે વિદ્યુતપ્રવાહ પસાર થતાં 'વિદ્યુતચુંબક' બને છે.
• જ્યારે સ્વિચ દબાવવામાં આવે ત્યારે પરિપથ પૂર્ણ થતાં આ ગૂંચળું ચુંબક બને છે અને તેની સામે રહેલી લોખંડની પટ્ટીને પોતાની તરફ આકર્ષે છે. આથી પટ્ટીના છેડે લાગેલી હથોડી સ્ટીલની કટોરી સાથે અથડાઈને રણકાર (અવાજ) કરે છે.
• પટ્ટી આકર્ષાતાની સાથે જ સ્ક્રૂ સાથેનો સંપર્ક તૂટી જાય છે, પરિપથમાં ભંગાણ પડે છે, ચુંબકત્વ નષ્ટ થાય છે અને પટ્ટી પાછી ફરે છે. આ પ્રક્રિયા સતત અને ઝડપથી પુનરાવર્તિત થાય છે.

• ચોમાસામાં વરસાદ પડ્યા પછી આકાશમાં સૂર્ય નીચેના ભાગમાં હોય ત્યારે આકાશમાં મોટી ચાપ (arc) સ્વરૂપે ઘણા રંગો ધરાવતું મેઘધનુષ્ય દેખાય છે.
• આ ઘટના દર્શાવે છે કે સૂર્યનો સફેદ પ્રકાશ એ ખરેખર સાત જુદા જુદા રંગોનું મિશ્રણ છે (લાલ, નારંગી, પીળો, લીલો, વાદળી, ભૂરો અને જાંબલી).
• આ સાબિત કરવા કાચનો પ્રિઝમ લઈ અંધારા ઓરડામાં સૂર્યપ્રકાશના કિરણને પ્રિઝમ પર આપાત કરતા તેમાંથી સાત રંગોનો પટ્ટો મળે છે.

• જંગલોમાં જમીન પર અનેક સૂક્ષ્મજીવો અને ફૂગ રહેલા હોય છે, જેમને વિઘટકો કહે છે.
• આ વિઘટકો મૃત વનસ્પતિ અને પ્રાણીઓનું વિઘટન કરીને તેને કાળા રંગના સેન્દ્રિય પદાર્થો (હ્યુમસ) માં ફેરવે છે.
• આ સેન્દ્રિય પદાર્થો જમીનમાં ભળી જાય છે, જેનાથી જમીનની ફળદ્રુપતા વધે છે. ત્યારબાદ વનસ્પતિના મૂળ આ જમીનમાંથી ફરીથી પોષકતત્ત્વોનું શોષણ કરે છે, આમ પોષકતત્ત્વોનું ચક્ર સતત ચાલ્યા કરે છે.

• તબક્કો 1 (બારસ્કીન): સૌપ્રથમ પ્રદૂષિત પાણીને બારસ્કીન (યાંત્રિક ફિલ્ટર) માંથી પસાર કરાય છે, જેથી ચીંથરા, પ્લાસ્ટિકના પેકેટ, લાકડીઓ જેવો મોટો કચરો દૂર થાય છે.
• તબક્કો 2 (ગ્રીટ ટાંકો): ત્યારબાદ પાણીને ગ્રીટ અને રેતી દૂર કરનાર ટાંકામાં ધીમા પ્રવાહે લઈ જવાય છે. અહીં વજનદાર અકાર્બનિક અશુદ્ધિઓ (રેતી, કાંકરી, પથ્થર) તળિયે બેસી જાય છે.

• પરાગનયન દ્વારા પરાગરજ પરાગાસન પર સ્થાપિત થયા પછી, તેમાંથી પરાગનલિકા વિકાસ પામે છે.
• આ પરાગનલિકા પરાગવાહિની મારફતે અંડાશય (બીજાશય) માં રહેલા અંડક સુધી પહોંચે છે.
• અહીં નર જન્યુ અને માદા જન્યુ (અંડકોષ) નું સંયુગ્મન થાય છે. આ પ્રક્રિયાને ફલન કહે છે, જેના પરિણામે ફલિતાંડ (Zygote) નું નિર્માણ થાય છે અને તેમાંથી બીજ બને છે.

હેતુ: પ્રકાંડ પાણીનું વહન કરે છે તે સાબિત કરવું.

સાધનો: કાચનો પ્યાલો, પાણી, લાલ શાહી, કુમળા પ્રકાંડ સાથેનો એક છોડ અને બ્લેડ.

પદ્ધતિ:

• પ્યાલામાં 1/3 જેટલું પાણી ભરી તેમાં લાલ શાહીના થોડા ટીપાં નાખો.
• છોડના પ્રકાંડને બ્લેડથી કાપીને આ લાલ પાણી ભરેલા પ્યાલામાં મૂકો.
• બીજા દિવસે આ છોડના પ્રકાંડ અને પર્ણોનું બારીકાઈથી અવલોકન કરો.

અવલોકન: છોડના પ્રકાંડ અને પર્ણોની શિરાઓમાં લાલ રંગ જોવા મળે છે.

નિર્ણય: આ પ્રયોગ પરથી સાબિત થાય છે કે વનસ્પતિનું પ્રકાંડ પાણીનું ઉપરની તરફ વહન કરે છે.

હેતુ: લોખંડની ખીલી પર વાહક તાર વીંટાળી વિદ્યુતચુંબક બનાવવું.

સાધનો: 6 થી 10 સેમી લાંબી લોખંડની ખીલી, લાંબો ઇન્સ્યુલેટેડ તાર, બેટરી, સ્વિચ, થોડી ટાંકણીઓ.

પદ્ધતિ:

• તારને ખીલીની ફરતે ચુસ્ત રીતે ગૂંચળાની જેમ વીંટાળી દો.
• તારના છેડા સ્વિચ મારફતે બેટરી સાથે જોડી પરિપથ પૂર્ણ કરો.
• ખીલી પાસે ટાંકણીઓ મૂકો સ્વિચ ચાલુ (ON) કરો અને અવલોકન કરો. ત્યારબાદ સ્વિચ બંધ (OFF) કરો.

અવલોકન: સ્વિચ ચાલુ કરતાં ટાંકણીઓ ખીલીને ચોંટી જાય છે. સ્વિચ બંધ કરતાં ચુંબકત્વ નષ્ટ થવાથી ટાંકણીઓ નીચે પડી જાય છે.

નિર્ણય: તારના ગૂંચળામાંથી વિદ્યુતપ્રવાહ પસાર થતાં તે વિદ્યુતચુંબક તરીકે વર્તે છે.

હેતુ: અંતર્ગોળ અરીસા વડે વાસ્તવિક પ્રતિબિંબ મળે છે તે દર્શાવવું.

સાધનો: અંતર્ગોળ અરીસો અને સફેદ કાગળનો ટુકડો.

પદ્ધતિ:

• એક અંતર્ગોળ અરીસાને સૂર્યની સામે ધરો.
• અરીસા દ્વારા પરાવર્તિત થતા પ્રકાશને કાગળના ટુકડા પર મેળવવાનો પ્રયત્ન કરો.
• અરીસા અને કાગળ વચ્ચેનું અંતર એવું ગોઠવો કે જેથી કાગળ પર સૂર્યનું એકદમ તેજસ્વી અને સ્પષ્ટ ટપકું (પ્રતિબિંબ) મળે. તેને સ્થિર પકડી રાખો.

અવલોકન: કાગળ પર સૂર્યનું નાનું અને અત્યંત તેજસ્વી પ્રતિબિંબ રચાય છે. થોડીવાર પછી આ બિંદુએ ઉષ્મા કેન્દ્રિત થવાથી કાગળ સળગવા લાગે છે.

નિર્ણય: કાગળ (પડદા) પર રચાતું હોવાથી આ પ્રતિબિંબ વાસ્તવિક છે. આમ, અંતર્ગોળ અરીસા વડે વાસ્તવિક પ્રતિબિંબ મેળવી શકાય છે.

હેતુ: સાદા લોલકનો 20 દોલનો માટેનો સમય નોંધી આવર્તકાળ માપવો.

સાધનો: 1 મીટર લાંબી દોરી, ધાતુનો ગોળો, દૃઢ આધાર અને સ્ટોપવૉચ.

પદ્ધતિ: 1 મીટર લાંબી દોરી વડે ગોળાને દૃઢ આધાર પરથી લટકાવો. ગોળાને સહેજ એક બાજુ લઈ જઈને મુક્ત કરો. એક તરફની છેવટની સ્થિતિથી સ્ટોપવૉચ ચાલુ કરી 20 દોલન પૂર્ણ થાય ત્યારે સમય નોંધો.

ગણતરી: આવર્તકાળ = કુલ સમય / 20.

નિર્ણય: દોરીની લંબાઈ અચળ રાખતા લોલકનો આવર્તકાળ નિશ્ચિત મળે છે.

હેતુ: શ્વેત પ્રકાશ સાત રંગોનું મિશ્રણ છે તે દર્શાવવું.

સાધનો: 10 સેમી વ્યાસવાળી કાર્ડબોર્ડની ગોળાકાર તકતી, સાત રંગો (રંગીન કાગળ), બોલપેનની રિફિલ.

પદ્ધતિ: ગોળ તકતીને 7 સરખા વિભાગોમાં વહેંચી મેઘધનુષ્યના 7 રંગો પૂરો. તકતીના કેન્દ્રમાં છિદ્ર પાડી રિફિલ પર ભરાવો. તેને ખૂબ ઝડપથી ભ્રમણ કરાવો.

અવલોકન: જ્યારે તકતી ઝડપથી ફરે છે ત્યારે સાતેય રંગો ભળી જાય છે અને તકતી સફેદ દેખાય છે.

નિર્ણય: સૂર્યનો સફેદ પ્રકાશ ખરેખર સાત રંગોનું મિશ્રણ છે.

હેતુ: પ્રકાશ સીધી રેખામાં ગતિ કરે છે તે સાબિત કરવું.

સાધનો: સળગતી મીણબત્તી, સીધી પાઇપ, વળેલી પાઇપ.

પદ્ધતિ: ટેબલ પર મીણબત્તી સળગાવો. પહેલા સીધી પાઇપમાંથી મીણબત્તીની જ્યોત જોવાનો પ્રયત્ન કરો. ત્યારબાદ વળેલી પાઇપમાંથી જ્યોત જોવાનો પ્રયત્ન કરો.

અવલોકન: સીધી પાઇપમાંથી મીણબત્તીની જ્યોત સ્પષ્ટ દેખાય છે, જ્યારે વળેલી પાઇપમાંથી તે દેખાતી નથી.

નિર્ણય: પ્રકાશ હંમેશા સીધી રેખામાં જ ગતિ કરે છે.

હેતુ: યીસ્ટમાં થતું અલિંગી પ્રજનન (કલિકાસર્જન) જોવું.

સાધનો: યીસ્ટ પાઉડર, ખાંડ, પાણી, બીકર, કાચની સ્લાઇડ, માઈક્રોસ્કોપ.

પદ્ધતિ: બીકરમાં પાણી લઈ તેમાં યીસ્ટ અને ખાંડ ઉમેરો. દ્રાવણને હૂંફાળી જગ્યાએ 1 કલાક રાખો. 1 કલાક પછી દ્રાવણનું ટીપું સ્લાઇડ પર મૂકી માઈક્રોસ્કોપમાં જુઓ.

અવલોકન: યીસ્ટના કોષમાંથી નાની કલિકા (Bud) બહાર આવતી જોવા મળશે. ઘણીવાર કલિકાઓની સાંકળ પણ દેખાય છે.

નિર્ણય: યીસ્ટમાં કલિકાસર્જન પ્રક્રિયા દ્વારા અલિંગી પ્રજનન થાય છે.

નમૂનાનું નિર્માણ (રચના): એક મોટી પ્લાસ્ટિકની ગરણી લો. તેને કાચના બીકર પર ગોઠવો. ગરણીના તળિયે સૌથી પહેલાં ફિલ્ટર પેપર કે સ્વચ્છ કાપડ મૂકો. તેના પર મધ્યમ કદના પથ્થરોનો એક થર બનાવો. તેની ઉપર ઝીણી કાંકરીનો થર કરો અને સૌથી ઉપર રેતીનો જાડો થર કરો. આ રીતે ગાળણપાત્ર તૈયાર થશે.

કાર્યપદ્ધતિ: પ્રદૂષિત અને કચરાવાળા પાણીને ધીમે ધીમે આ રેતીના સ્તર પર રેડો. પાણી નીચે ઊતરશે તેમ રેતીના સ્તરમાં ઝીણો કચરો અટકી જશે. ત્યારબાદ કાંકરી અને પથ્થરના સ્તરમાંથી પસાર થતાં અન્ય અશુદ્ધિઓ ગળાઈ જશે. છેલ્લે ફિલ્ટર પેપરમાંથી પસાર થઈને બીકરમાં ગળાયેલું સ્વચ્છ પાણી મળશે.

નમૂનાનું નિર્માણ (રચના): એક સપાટ કાર્ડબોર્ડ પર વર્તુળ દોરો જેને 'ડાયલ' કહે છે. હવે એક જાડા પૂંઠામાંથી કાટકોણ ત્રિકોણ કાપો (જેનો ખૂણો અક્ષાંશ જેટલો હોય), જેને 'નોમન' (Gnomon) કહેવાય. આ નોમનને ડાયલની મધ્યમાં લંબરૂપે સીધો ઊભો ચોંટાડી દો.

કાર્યપદ્ધતિ: આ સૂર્યઘડીને સૂર્યપ્રકાશ આવતો હોય તેવી ખુલ્લી જગ્યામાં એવી રીતે ગોઠવો કે નોમનની ધાર ઉત્તર-દક્ષિણ દિશામાં રહે. દિવસ દરમિયાન સૂર્યના ફરવાને કારણે નોમનનો પડછાયો ડાયલ પર અલગ અલગ સ્થાને પડે છે. આ પડછાયાની સ્થિતિ પર અંકો લખીને, પ્રાચીન સમયની જેમ આશરે સમય જાણી શકાય છે.

નમૂનાનું નિર્માણ (રચના): એક નાની ગળણી (funnel) લો. ગળણીની નળી પર 50 સેમી લાંબી રબરની ટ્યુબને ચુસ્તપણે લગાવો. ગળણીના પહોળા મોં પર એક રબરશીટ (અથવા ફુગ્ગો) ખેંચીને લગાવો અને તેને રબરબેન્ડથી ચુસ્ત બાંધી દો. તમારો સ્ટેથોસ્કોપનો નમૂનો તૈયાર છે.

કાર્યપદ્ધતિ: રબર ટ્યુબનો ખુલ્લો છેડો કાનમાં ભરાવો. ગળણીનો પહોળો ભાગ છાતી પર હૃદયની ઉપર રાખો. હૃદયના ધબકારાને કારણે રબરશીટમાં કંપન ઉત્પન્ન થાય છે અને આ અવાજ ટ્યુબ મારફતે મોટો થઈને સંભળાય છે.

નમૂનાનું નિર્માણ (રચના): લોખંડની ખીલી પર ઇન્સ્યુલેટેડ તારને ચુસ્ત રીતે ગૂંચળાની જેમ વીંટાળી દો. તારના બંને મુક્ત છેડાઓને સ્વિચ મારફતે વિદ્યુતકોષ (બેટરી) ના ધ્રુવો સાથે જોડી દો.

કાર્યપદ્ધતિ: ખીલીની નજીક થોડીક ટાંકણીઓ મૂકો. સ્વિચ ચાલુ (ON) કરી પરિપથમાં વિદ્યુતપ્રવાહ પસાર કરો. તારના ગૂંચળામાંથી વિદ્યુતપ્રવાહ પસાર થવાથી તે ચુંબક બને છે અને ટાંકણીઓ ખીલીને ચોંટી જાય છે.

નમૂનાનું નિર્માણ (રચના): 10 સેમી વ્યાસવાળી કાર્ડબોર્ડની ગોળ તકતી પર સફેદ કાગળ ચોંટાડો. તેને 7 સરખા વિભાગોમાં વહેંચી મેઘધનુષ્યના 7 રંગો પૂરો. તકતીના કેન્દ્રમાં છિદ્ર પાડી તેમાં બોલપેનની રિફિલની ટોચ ભરાવો.

કાર્યપદ્ધતિ: દિવસના અજવાળામાં આ તકતીને ખૂબ જ ઝડપથી ગોળ-ગોળ ફેરવો. જ્યારે તકતી ઝડપથી ફરે છે ત્યારે બધા સાત રંગો પરસ્પર ભળી જાય છે અને જોનારને તકતી સફેદ રંગની દેખાય છે.

નમૂનાનું નિર્માણ (રચના): આશરે 1 મીટર લાંબી પાતળી દોરી લો. તેના એક છેડે ધાતુનો ગોળો ચુસ્ત રીતે બાંધી દો. દોરીના બીજા છેડાને સ્ટેન્ડ જેવા દૃઢ આધાર પરથી લટકાવી દો. આ રચના સાદા લોલકનો નમૂનો છે.

કાર્યપદ્ધતિ: ગોળાને પકડીને સહેજ એક બાજુ લઈ જઈને મુક્ત કરી દો. ગોળો સતત આવર્ત ગતિ (દોલન ગતિ) કરવાનું શરૂ કરશે. લોલક એક દોલન પૂર્ણ કરવા માટે હંમેશા એકસરખો સમય લે છે.