સામાજિક વિજ્ઞાન ધોરણ 9 પ્રકરણ 8 ભારતના રાજ્યબંધારણનું ઘડતર અને લક્ષણો: સ્વાધ્યાય

૧. નીચેના પ્રશ્નોના ટૂંકમાં જવાબ આપો:

• (1) ભારતના આમુખમાં કયા આદર્શો જણાવવામાં આવ્યા છે ?

  ભારતના આમુખમાં મુખ્યત્વે નીચેના આદર્શો જણાવવામાં આવ્યા છે:

  • (1) ભારતને સાર્વભૌમ, સમાજવાદી, બિનસાંપ્રદાયિક, લોકતંત્રાત્મક, પ્રજાસત્તાક તરીકે સંસ્થાપિત કરવાનો.
  • (2) તેના સર્વ નાગરિકોને સામાજિક, આર્થિક અને રાજકીય ન્યાય, વિચાર, અભિવ્યક્તિ, માન્યતા, ધર્મ અને ઉપાસનાની સ્વતંત્રતા આપવાનો.
  • (3) દરજ્જા અને તકની સમાનતા પ્રાપ્ત કરાવવાનો.
  • (4) વ્યક્તિનું ગૌરવ અને રાષ્ટ્રની એકતા અને અખંડિતતા સુદૃઢ કરે તેવી બંધુતા વિકસાવવાનો.
  • (5) ભારતમાં 'કલ્યાણરાજ' સ્થાપવાની ઉચ્ચ ભાવનાઓ અને આદર્શોને સિદ્ધ કરવાનો.

• (2) સાર્વત્રિક પુખ્તવય મતાધિકાર કોને કહેવાય ?

  સાર્વત્રિક પુખ્તવય મતાધિકાર એટલે કોઈ પણ જાતિ, જ્ઞાતિ, ધર્મ, ભાષા, લિંગ, શિક્ષણ, આવક કે જન્મસ્થાનના ભેદભાવ કર્યા વિના, 18 વર્ષ કે તેથી વધારે ઉંમરના ભારતના કોઈ પણ નાગરિકને મત આપવાનો અધિકાર. જોકે, મતદાર યાદીમાં નાગરિકના નામની નોંધણી આવશ્યક છે.

• (3) ભારતીય બંધારણ સમવાયી છે – ચર્ચો.

  ભારતીય બંધારણમાં ક્યાંય 'સમવાય' (Federal) શબ્દનો ઉપયોગ થયો નથી, પરંતુ બંધારણ ભારતને 'રાજ્યોનો સંઘ' (Union of States) તરીકે જ વર્ણવે છે. આથી, ભારત સંઘીય રાજ્ય છે.

  • (1) સંઘ (કેન્દ્ર) અને એકમ રાજ્યો વચ્ચે કાયમી સંબંધોની લેખિત સ્વરૂપે બંધારણમાં સ્પષ્ટતા કરવામાં આવી છે.
  • (2) એકમ રાજ્યોને કેન્દ્રથી છૂટા પાડવાનો અધિકાર નથી.
  • (3) કેન્દ્ર સરકાર અને પ્રાદેશિક રાજ્ય સરકારો વચ્ચે સત્તાની સ્પષ્ટ વહેંચણી કરવામાં આવી છે.
  • (4) કેન્દ્રને કેટલીક વિશેષ અને ચડિયાતી સત્તાઓ આપવામાં આવી છે.
  • (5) સમવાયીતંત્રમાં તટસ્થ, નિષ્પક્ષ અને સ્વતંત્ર ન્યાયતંત્ર છે જે કેન્દ્ર અને રાજ્યો વચ્ચે સત્તાના વિભાજનના સંદર્ભે કોઈ મડાગાંઠ ઊભી થાય તો તેનું નિરાકરણ લાવવાની કામગીરી કરે છે.

  આમ, ભારતનું બંધારણ મજબૂત કેન્દ્રવાળું સમવાયતંત્ર છે, જેમાં કેન્દ્ર અને રાજ્યો વચ્ચે સત્તાનું વિભાજન થયેલું છે.

• (4) સંસદીય પદ્ધતિની સરકારનાં લક્ષણો જણાવો.

  સંસદીય પદ્ધતિની સરકારનાં મુખ્ય લક્ષણો નીચે મુજબ છે:

  • (1) દ્વિગૃહી પ્રથા: સંસદનાં બે ગૃહો છે - ઉપલું ગૃહ (રાજ્યસભા) અને નીચલું ગૃહ (લોકસભા). લોકસભામાં સાચી સત્તા સ્થાપિત થયેલી છે.
  • (2) કારોબારીની રચના: પ્રધાનમંડળની રચના સંસદ સભ્યોમાંથી કરવામાં આવે છે.
  • (3) જવાબદારી: પ્રધાનમંડળ લોકસભાને જવાબદાર હોય છે, અને સંયુક્ત જવાબદારીના સિદ્ધાંત ઉપર કામ કરે છે. તેથી તેને 'જવાબદાર સરકાર' પણ કહેવાય છે.
  • (4) સત્તાની મુદત: પ્રધાનમંડળ લોકસભાનો વિશ્વાસ ધરાવે ત્યાં સુધી જ સત્તા ઉપર રહી શકે છે.
  • (5) વહીવટી સત્તા: કેન્દ્રમાં વડાપ્રધાનની આગેવાની હેઠળનું પ્રધાનમંડળ અને રાજ્યોમાં મુખ્યપ્રધાનના વડપણ હેઠળનું પ્રધાનમંડળ જ વહીવટી અને કારોબારી સત્તા ભોગવે છે.

• (5) એકીકૃત ન્યાયતંત્ર એટલે શું ?

  એકીકૃત ન્યાયતંત્ર એટલે ભારતમાં સળંગ, સ્વતંત્ર, નિષ્પક્ષ અને એકસૂત્રી ન્યાયતંત્રની સ્થાપના કરવામાં આવી છે. આ વ્યવસ્થા પિરામિડ સ્વરૂપે છે, જેની ટોચે સર્વોચ્ચ અદાલત, પછી મધ્યમાં રાજ્યકક્ષાએ વડી અદાલતો અને નીચે જિલ્લા કક્ષાની તથા તાબાની અદાલતો ઉપરાંત વિશેષ અદાલતો હોય છે. સર્વોચ્ચ અદાલતના ચુકાદા ભારતમાં આવેલ તમામ અદાલતો માટે બંધનકર્તા છે. ન્યાયતંત્ર કારોબારીથી સ્વતંત્ર છે અને નાગરિકોના અધિકારોનું રક્ષણ કરે છે.

• (6) બંધારણમાં સુધારાની જોગવાઈ સ્પષ્ટ કરો.

  ભારતીય બંધારણ પરિવર્તનશીલ છે, અને સમય તથા સંજોગોને આધીન તેમાં ફેરફાર કરવાની જરૂર પડતી હોય છે. બંધારણમાં ફેરફારની કલમોને ત્રણ ભાગમાં વહેંચવામાં આવી છે:

  • (1) સાદી બહુમતીથી સુધારો: અમુક જોગવાઈઓમાં સંસદના હાજર અને મત આપતા સભ્યોની સાદી બહુમતીથી સુધારો કરી શકાય છે. આથી બંધારણ સુપરિવર્તનશીલ અને લચીલું ગણાય.
  • (2) ખાસ બહુમતીથી સુધારો: અમુક જોગવાઈઓમાં સંસદનાં બંને ગૃહોની કુલ સભ્ય સંખ્યાની બહુમતી અને હાજર તેમજ મત આપતા સભ્યોની બે-તૃતીયાંશ (2/3) સ્પષ્ટ બહુમતીથી ફેરફાર થઈ શકે છે.
  • (3) ખાસ બહુમતી અને રાજ્યોની સંમતિ: બંધારણના અમુક ભાગમાં સુધારો કરવા માટે સંસદનાં બંને ગૃહોની 2/3 બહુમતી ઉપરાંત અડધા કરતાં વધુ ઘટક રાજ્યોની વિધાનસભાગૃહોની મંજૂરી જરૂરી છે.

  કેન્દ્ર અને રાજ્યોના આંતરસંબંધો કે ઉચ્ચ ન્યાયતંત્રના માળખામાં સુધારો કરવાનો હોય ત્યારે રાજ્યોની સંમતિ જરૂરી બને છે. ન્યાયિક ચુકાદાના આધારે પણ સંસદ દ્વારા બંધારણમાં સુધારો કરવામાં આવે છે.

• (7) સામાજિક અને આર્થિક સમાનતા વિના રાજકીય સમાનતા અધૂરી છે.

  ભારતીય બંધારણમાં રાજકીય લોકશાહી સ્થાપવાનો પ્રયાસ કરવામાં આવ્યો છે, જેમાં પુખ્તવય મતાધિકાર દ્વારા દરેક નાગરિકને સમાન રાજકીય અધિકાર મળે છે. પરંતુ, બંધારણના ઘડવૈયાઓ માનતા હતા કે માત્ર રાજકીય સમાનતા પૂરતી નથી.

  • (1) જો સમાજમાં આર્થિક અને સામાજિક અસમાનતા પ્રવર્તતી હોય (જેમ કે ગરીબ-તવંગરના ભેદભાવ, જાતિ આધારિત ભેદભાવ), તો રાજકીય સમાનતાનો કોઈ અર્થ સરતો નથી.
  • (2) સામાજિક અને આર્થિક સમાનતા સાધીને 'કલ્યાણ રાજ' સ્થાપવાનો મૂળ ઉદ્દેશ છે. આ હેતુથી જ આમુખમાં તમામ નાગરિકોને સામાજિક અને આર્થિક ન્યાય મળે તેવી સમાજરચનાની સ્થાપનાનું ધ્યેય રાખવામાં આવ્યું છે.

  આથી, જ્યાં સુધી દરેક વ્યક્તિને સ્વસ્થ અને ગૌરવપૂર્વક વિકાસની તકો અને સગવડો પ્રાપ્ત ન થાય, ત્યાં સુધી રાજકીય લોકશાહી અધૂરી ગણાય.

૨. નીચેનાં વિધાનો સમજાવો:

• (1) આમુખ ભારતીય બંધારણનો અર્ક છે.

  આમુખ બંધારણનો પ્રારંભિક હાર્દરૂપ અને વિશિષ્ટ સ્થાન ધરાવતું તત્ત્વ છે. તે ભારતીય બંધારણનો 'અર્ક' ગણાય છે, કારણ કે:

  • (1) આમુખ બંધારણના મૂળભૂત હેતુઓ, ધ્યેયો, આદર્શો તેમજ સિદ્ધાંતોને વાચા આપે છે.
  • (2) આમુખ બંધારણના ઉદ્દેશો થકી ભારતમાં 'કલ્યાણરાજ' સ્થાપવાની ઉચ્ચ ભાવનાઓ અને આદર્શોને સિદ્ધ કરવા ઇચ્છે છે, તે સ્પષ્ટ કરે છે.
  • (3) તે બંધારણના ઘડવૈયાઓના માનસનો પરિચય કરાવે છે.
  • (4) કોઈ પણ કાયદાના ઘડતરમાં, તેને પૂરી રીતે સમજવામાં કે અર્થઘટન કરવામાં આમુખ માર્ગદર્શન આપે છે.
  • (5) કાયદાની કોઈ કલમમાં અસ્પષ્ટતા કે વિસંવાદિતા ઊભી થાય, ત્યારે આમુખ કાયદાની કલમને સમજવામાં અને તેનું અર્થઘટન કરવામાં મદદરૂપ બને છે.

  આમ, આમુખ બંધારણનો સાર, નીતિ અને ઉદ્દેશો દર્શાવે છે, તેથી તે બંધારણનો અર્ક છે.

• (2) આમુખ એ બંધારણના ઘડવૈયાઓના માનસને સમજવાની ચાવી છે.

  આમુખ બંધારણનું પ્રારંભિક પાસું છે, જે બંધારણના મૂળભૂત હેતુઓ, ધ્યેયો અને સિદ્ધાંતોનું નિરૂપણ કરે છે. આમુખને બંધારણના ઘડવૈયાઓના માનસને સમજવાની ચાવી એટલા માટે કહેવામાં આવે છે, કારણ કે:

  • (1) આમુખમાં 'અમે ભારતના લોકો', સાર્વભૌમ, સમાજવાદી, બિનસાંપ્રદાયિક, લોકશાહી, પ્રજાસત્તાક, ન્યાય, સ્વતંત્રતા, સમાનતા અને બંધુતા જેવા આધારરૂપ શબ્દો દ્વારા બંધારણના આદર્શો સ્પષ્ટ થાય છે.
  • (2) આ શબ્દો દ્વારા બંધારણ ઘડવા પાછળ સંસદની નીતિ શું હતી, કલ્યાણરાજની સ્થાપનાની તેમની ઉચ્ચ ભાવનાઓ શું હતી, અને નાગરિકો માટે તેઓ કયા હકો અને મૂલ્યો સ્થાપિત કરવા માંગતા હતા, તેનો ખ્યાલ આવે છે.
  • (3) કાયદાના હેતુ અને તેનો આદર્શ જાણવામાં આમુખ મદદરૂપ થાય છે.

  આમ, આમુખ બંધારણીય જોગવાઈઓના મૂળભૂત આશયને સમજાવે છે, તેથી તે ઘડવૈયાઓના માનસને સમજવાની ચાવીરૂપ છે.

• (3) આમુખ એ હોકાયંત્રની ગરજ સારે છે.

  આમુખ બંધારણની જોગવાઈઓને સમજવામાં હોકાયંત્રની ગરજ સારે છે. હોકાયંત્ર જેમ દિશા સૂચવે છે, તેમ આમુખ પણ બંધારણની જોગવાઈઓને સાચી દિશામાં સમજાવે છે.

  • (1) કાયદાની કોઈ કલમમાં કે વિગતોમાં કોઈ અસ્પષ્ટતા કે વિસંવાદિતા ઊભી થાય, અથવા કાયદાનો હેતુ સ્પષ્ટ થતો ન હોય, ત્યારે આમુખ કાયદાની કલમને સમજવામાં અને તેનું અર્થઘટન કરવામાં મદદરૂપ બને છે.
  • (2) આમુખ કાયદાનો હેતુ તથા તેનો આદર્શ કાયદો ઘડવા પાછળ સંસદની નીતિ શું છે તે જાણવામાં મદદરૂપ થાય છે.

  તેથી જ ન્યાયતંત્ર જ્યારે પણ કાયદાનું અર્થઘટન કરે છે, ત્યારે આમુખને ધ્યાનમાં રાખીને કરે છે, જેથી કાયદાના ઉદ્દેશનું ઉલ્લંઘન ન થાય. આમ, તે બંધારણને સમજવામાં સાચો માર્ગ બતાવે છે, તેથી તે હોકાયંત્રની ગરજ સારે છે.

• (4) ભારતના બંધારણમાં સમવાયી અને એકતંત્રી બંનેનો સમન્વય છે.

  ભારતીય બંધારણનું આ એક આગવું લક્ષણ છે, જેમાં સમવાયતંત્ર અને એકતંત્રી શાસનવ્યવસ્થાના ગુણોનો સમન્વય જોવા મળે છે.

  • સમવાયી લક્ષણો:
    • (1) કેન્દ્ર અને રાજ્યો વચ્ચે સત્તાનું સ્પષ્ટ વિભાજન.
    • (2) લેખિત અને સર્વોપરી બંધારણ.
    • (3) સ્વતંત્ર અને નિષ્પક્ષ ન્યાયતંત્ર (જે કેન્દ્ર-રાજ્ય વિવાદોનો ઉકેલ લાવે).
  • એકતંત્રી લક્ષણો:
    • (1) એક જ નાગરિકત્વ: ભારતના નાગરિકો માત્ર ભારતીય જ નાગરિકત્વ ધરાવે છે.
    • (2) મજબૂત કેન્દ્ર: કેન્દ્રને સંયુક્ત યાદીમાં અને શેષ સત્તાઓમાં વિશેષ સત્તાઓ આપવામાં આવી છે.
    • (3) કટોકટીની જોગવાઈ: યુદ્ધ, બાહ્ય આક્રમણ કે બંધારણીય કટોકટી વેળાએ સમવાયતંત્ર એકતંત્રી વ્યવસ્થામાં ફેરવાઈ જાય છે.

  આમ, ભારતનું બંધારણ સામાન્ય પરિસ્થિતિમાં સમવાયી લક્ષણો અને કટોકટીના સમયે એકતંત્રી લક્ષણો ધરાવતું હોવાથી તે બંનેનો સમન્વય છે.

• (5) ભારત એ બિનસાંપ્રદાયિક રાજ્ય છે.

  ઈ.સ. 1976ના 42મા બંધારણીય સુધારાથી આમુખમાં 'બિનસાંપ્રદાયિક' શબ્દ ઉમેરવામાં આવ્યો છે. ભારત એક ધર્મનિરપેક્ષ કે બિનસાંપ્રદાયિક (Secular) રાજ્ય છે, જેનો અર્થ નીચે મુજબ છે:

  • (1) ભારતના રાજ્યને પોતાનો કોઈ ધર્મ નથી. તેથી ધર્મની બાબતમાં રાજ્ય કોઈ દખલગીરી કરશે નહિ.
  • (2) રાજ્ય કોઈ પણ ધાર્મિક પ્રવૃત્તિને ટેકો આપી શકે નહિ કે ધર્મ કે સંપ્રદાયના નામે કોઈ પણ નાગરિક પ્રત્યે પક્ષપાત કે ભેદભાવ રાખી શકશે નહિ.
  • (3) દેશના કોઈ પણ નાગરિકને પોતાની ઇચ્છા અનુસાર ગમે તે ધર્મ પાળવાની, તેનું પાલન કરવાની અને પ્રચાર-પ્રસાર કરવાની સ્વતંત્રતા છે.
  • (4) 'સર્વ ધર્મ સમદૃષ્ટિ' તથા 'સર્વ ધર્મ સમભાવ'ના સિદ્ધાંતને ભારતીય બંધારણમાં સ્વીકારવામાં આવ્યો છે.

  આમ, બિનસાંપ્રદાયિકતા એ બંધારણનું મૂળતત્ત્વ અને લોકશાહીનું અનિવાર્ય લક્ષણ ગણાય છે.

• (6) ભારત એ લોકશાહી પ્રજાસતાક રાજ્ય છે.

  ભારતને લોકશાહી પ્રજાસત્તાક રાજ્ય કહેવામાં આવે છે, જેનાં કારણો નીચે મુજબ છે:

  • લોકશાહી રાજ્ય: ભારતના લોકોને આખરી સાર્વભૌમ સત્તા આપવામાં આવી છે. સત્તાની અંતિમ બાગડોર લોકો હસ્તક છે. ભારતમાં સાર્વત્રિક પુખ્તવય મતાધિકારના ધોરણે મતદારો ચૂંટેલ પોતાના પ્રતિનિધિઓ દ્વારા સંસદની રચના થાય છે. અહીં 'લોકોનું, લોકો વડે અને લોકો માટે ચાલતું રાજ્ય' છે.
  • પ્રજાસત્તાક રાજ્ય: ભારત પ્રજાસત્તાક રાજ્ય એટલા માટે છે કે ભારતનો કોઈ પણ નાગરિક બંધારણમાં નિર્ધારિત કરેલી લાયકાતો ધરાવતો હોય તો તે વ્યક્તિ સાર્વત્રિક પુખ્તવય મતાધિકારથી ચૂંટાઈને રાષ્ટ્રપતિ જેવા સર્વોચ્ચ પદ પર આવી શકે છે. તે કોઈ પણ વંશપરંપરાગત વારસાને આધીન આ પદ પ્રાપ્ત કરી શકતો નથી.

  બંધારણનો અમલ 26મી જાન્યુઆરી, 1950થી શરૂ થયો અને ભારત 'પ્રજાસત્તાક રાષ્ટ્ર' ઘોષિત થયું.

• (7) ભારત એક અખંડ અને અવિભાજ્ય સંઘ રાજ્ય છે.

  ભારતને 'રાજ્યોનો સંઘ' (Union of States) તરીકે વર્ણવવામાં આવ્યું છે, જે દર્શાવે છે કે તે અખંડ અને અવિભાજ્ય સંઘ રાજ્ય છે.

  • (1) સંઘ શબ્દ દ્વારા ભારતમાં સંઘ (કેન્દ્ર) અને એકમ રાજ્યો વચ્ચે કાયમી સંબંધોની લેખિત સ્વરૂપે બંધારણમાં સ્પષ્ટતા કરવામાં આવી છે.
  • (2) એકમ રાજ્યોને કેન્દ્રથી છૂટા પાડવાનો અધિકાર નથી.
  • (3) ભારતનું બંધારણ એક નાગરિકત્વ ધરાવે છે, જેમાં કોઈ રાજ્યની અલગ નાગરિકતા જેવું નથી.
  • (4) કેન્દ્રને વિશેષ અને ચડિયાતી સત્તાઓ આપીને અખંડિતતા જાળવવાનો પ્રયાસ કરવામાં આવ્યો છે.

  આમ, ભારતનાં રાજ્યો કેન્દ્રથી અલગ થઈ શકે નહીં, તેથી તે અખંડ અને અવિભાજ્ય સંઘ રાજ્ય છે.

• (8) ભારતનું બંધારણ વિશ્વનું સૌથી વિગતવાર અને વિસ્તૃત લેખિત દસ્તાવેજ છે.

  ભારતનું બંધારણ 26મી જાન્યુઆરી, 1950થી અમલમાં આવ્યું છે. તે વિશ્વનું સૌથી મોટું, વિસ્તૃત અને વિગતપૂર્ણ લેખિત દસ્તાવેજ ગણાય છે, જેનાં કારણો નીચે મુજબ છે:

  • (1) વિશાળ કદ: ભારતીય બંધારણ 22 ભાગોમાં વહેંચાયેલું 395 અનુચ્છેદો (આર્ટિકલ્સ) અને 12 પરિશિષ્ટો સાથેનું છે.
  • (2) બહુવિધ પરિસ્થિતિ: ભારતની સામાજિક, ભૌગોલિક બહુવિધ પરિસ્થિતિ અને પૂર્વ ઇતિહાસને ધ્યાનમાં લઈને તેને વિસ્તૃત સ્વરૂપ આપવામાં આવ્યું છે.
  • (3) સર્વાંગી સમાવેશ: આ બંધારણમાં કેન્દ્ર અને રાજ્યોની શાસનવ્યવસ્થા, તેમનાં આંતરસંબંધો, લોકોના મૂળભૂત હકો, ફરજો, રાજ્યનીતિના માર્ગદર્શક સિદ્ધાંતો, ન્યાયતંત્ર, ચૂંટણીપંચ, સ્થાનિક સ્વરાજ્યની સંસ્થાઓ, લઘુમતીઓ, પછાત અને વંચિત સમૂહો માટેની ખાસ જોગવાઈઓ કરવામાં આવી છે.

  આમ, અન્ય બંધારણો કરતાં ભારતીય બંધારણ લાંબું, વિસ્તૃત અને વિગતપૂર્ણ બન્યું છે.

૩. નીચેના પારિભાષિક શબ્દો સમજાવો:

• (1) બેવડું નાગરિકત્વ

  બેવડું નાગરિકત્વ એટલે જ્યારે કોઈ વ્યક્તિ એકસાથે બે દેશોનું અથવા એક દેશ અને તેના એકમ રાજ્યનું નાગરિકત્વ ધરાવતી હોય. ઉદાહરણ તરીકે, અમેરિકામાં દરેક વ્યક્તિ એક યુનાઈટેડ સ્ટેટ્સ ઑફ અમેરિકાનું અને બીજું તે પોતે જે રાજ્યમાં વસવાટ કરતી હોય તે રાજ્યનું નાગરિકત્વ ધરાવે છે. ભારતમાં બેવડું નાગરિકત્વ નથી, પરંતુ એક જ નાગરિકત્વ (ભારતીય નાગરિકત્વ) પ્રવર્તે છે.

• (2) સંસદીય પદ્ધતિ

  સંસદીય પદ્ધતિ એટલે એવી શાસન વ્યવસ્થા જેમાં ધારાસભા (સંસદ) કારોબારી પર નિયંત્રણ રાખે છે. લોકસભામાં બહુમતી ધરાવતા પક્ષના નેતા વડાપ્રધાન બને છે અને તેમનું પ્રધાનમંડળ સંસદને (ખાસ કરીને લોકસભાને) જવાબદાર હોય છે. જ્યાં સુધી સરકાર લોકસભાનો વિશ્વાસ ધરાવે ત્યાં સુધી જ તે સત્તા ઉપર રહી શકે છે. આ પદ્ધતિમાં કારોબારીની રચના સંસદમાંથી જ થાય છે.

• (3) જવાબદાર સરકાર

  જવાબદાર સરકાર એટલે સંસદીય પદ્ધતિમાં પ્રધાનમંડળ જે નીતિવિષયક નિર્ણયો લે છે તેના માટે સમગ્ર પ્રધાનમંડળ સંયુક્ત રીતે લોકસભાને જવાબદાર રહે છે. જો લોકસભામાં સરકાર અમુક મુદ્દાઓ પર વિશ્વાસ ગુમાવે અથવા સરકારી નીતિને નામંજૂર કરે, તો સમગ્ર પ્રધાનમંડળને સામૂહિક જવાબદારી સ્વીકારીને રાજીનામું આપી દેવું પડે છે. આથી, પ્રધાનમંડળને 'જવાબદાર સરકાર' કહેવાય છે.

• (4) કેન્દ્ર યાદી

  કેન્દ્ર યાદી (સંઘ યાદી)માં કુલ 97 જેટલા વિષયોનો સમાવેશ કરવામાં આવ્યો છે. જેમાં કાયદો ઘડવાની સંપૂર્ણ સત્તા સંસદ (કેન્દ્ર સરકાર) ધરાવે છે. સંરક્ષણ, વિદેશી બાબતો, અણુશક્તિ, નાણું, વીમો, બૅન્કિંગ, તાર-ટપાલ, રેલવે જેવાં રાષ્ટ્રીય મહત્ત્વ ધરાવતાં ક્ષેત્રોમાં કેન્દ્ર સર્વોપરી સત્તા ધરાવે છે.

• (5) રાજ્ય યાદી

  રાજ્ય યાદીમાં 66 વિષયોનો સમાવેશ કરવામાં આવ્યો છે. જેમના પર કાયદો ઘડવાની સંપૂર્ણ સત્તા રાજ્યોની ધારાસભાઓ (વિધાનસભા ગૃહો) ધરાવે છે. કાયદો અને વ્યવસ્થા, શિક્ષણ, સ્થાનિક સ્વરાજ્યની સંસ્થાઓ, કૃષિ-સિંચાઈ, આરોગ્ય, ભૂમિ, રાજ્યોનો આંતરિક વેપાર-વાણિજ્ય વિષયક સેવાઓનો સમાવેશ થાય છે.

• (6) સંયુક્ત યાદી

  સંયુક્ત યાદીમાં 47 જેટલા વિષયોનો સમાવેશ કરવામાં આવ્યો છે, જેમના પર કાયદો ઘડવાની સત્તા કેન્દ્ર અને રાજ્યો બંને ધરાવે છે. પરંતુ, જ્યારે રાજ્યોના કાયદામાં વિવાદ કે સંઘર્ષ ઊભો થાય ત્યારે કેન્દ્રનો કાયદો ચડિયાતો અને સર્વોપરી ગણાય છે. દીવાની અને ફોજદારી બાબતો, લગ્ન, છૂટાછેડા, શિક્ષણ, આર્થિક આયોજન વગેરેનો આ યાદીમાં સમાવેશ થાય છે.

• (7) શેષસત્તા

  જે વિષયોમાં કેન્દ્ર અને રાજ્યો વચ્ચે સત્તાની સ્પષ્ટ વહેંચણી થઈ શકી ન હોય તે વિષયોનો સમાવેશ 'શેષ સત્તાઓ'માં કરવામાં આવ્યો છે. આ વધારાના વિષયોમાં કાયદો ઘડવાની કે તેમાં ફેરફાર કરવાની સંપૂર્ણ સત્તા કેન્દ્ર સરકારને (સંસદ) છે.

• (8) સમાજવાદ

  સમાજવાદ એટલે એવી વિચારસરણી ધરાવતી સમાજ-રચના, જેમાં તમામ નાગરિકોને સામાજિક, રાજકીય તેમજ આર્થિક ન્યાય અને સમાનતા પ્રાપ્ત થાય. સમાજવાદી સમાજરચનામાં રાષ્ટ્રીય સંસાધનોની ન્યાયયુક્ત વહેંચણી, સંપત્તિનું કેન્દ્રીકરણ ન થાય, અને ગરીબ-તવંગરના ભેદોને નાબૂદ કરીને લોકોનું જીવનધોરણ ઊંચું લાવીને કલ્યાણ સાધવાનો પ્રયત્ન કરવામાં આવે છે.

• (9) લોકશાહી

  લોકશાહી (Democracy) એટલે એવી રાજ્યવ્યવસ્થા જેમાં દેશમાં લોકો સામાજિક, આર્થિક અને રાજકીય ન્યાય મેળવી શકતાં હોય અને રાજ્યવ્યવસ્થામાં ભાગ લેવાનો અધિકાર ધરાવતા હોય. લોકશાહી એટલે 'લોકોનું, લોકો વડે અને લોકો માટે ચાલતું રાજ્ય'. અહીં સત્તાની અંતિમ બાગડોર લોકો હસ્તક છે, જેઓ સાર્વત્રિક પુખ્તવય મતાધિકારના ધોરણે પોતાના પ્રતિનિધિઓ ચૂંટે છે.

• (10) અદાલતી સમીક્ષા

  અદાલતી સમીક્ષા બંધારણનું વિશિષ્ટ લક્ષણ છે. આ સત્તા અદાલતને સંસદે કે ધારાસભાઓએ ઘડેલા કાયદાઓ, બહાર પાડેલા આદેશો, વટહુકમો, અદાલતી ચુકાદાઓ અને બંધારણીય સુધારાઓની સમીક્ષા કરવાની સત્તા આપે છે. જો અદાલતને ખાતરી થાય કે ઘડવામાં આવેલ કાયદાઓ, સુધારાઓ કે હુકમો બંધારણની મૂળ જોગવાઈઓ સાથે સુસંગત નથી, તો તેને અદાલત ગેરબંધારણીય ઠેરવીને રદબાતલ જાહેર કરી શકે છે.

૪. નીચે આપેલ વિકલ્પોમાંથી યોગ્ય વિકલ્પની પસંદગી કરો:

• (1) બંધારણ ઘડતરનું કાર્ય ક્યારે પૂર્ણ થયું.

  (B) ઈ.સ. 1949 (26મી નવેમ્બર 1949ના રોજ)

• (2) કેન્દ્ર યાદીમાં કેટલા વિષયો સમાવિષ્ટ છે.

  (C) 97

• (3) ભારતીય બંધારણસભાના અધ્યક્ષનું નામ આપો.

  (B) ડૉ. રાજેન્દ્ર પ્રસાદ

• (4) ભારતનું બંધારણ ક્યારે અમલમાં આવ્યું છે.

  (B) 26 જાન્યુઆરી 1950

• (5) બંધારણ સભામાં કુલ કેટલા સભ્યો હતાં.

  (A) 389

• (6) ભારત પ્રજાસત્તાક રાજ્ય છે કારણ કે...

  (C) રાજ્યના વડાને નિશ્ચિત મુદત માટે ચૂંટવામાં આવે છે.

૫. બંધારણનાં વિશિષ્ટ લક્ષણો પૈકી દ્વિગૃહી સંસદીય પદ્ધતિ, સમવાયી અને એકતંત્રીય વ્યવસ્થા, એકીકૃત અને સ્વતંત્ર ન્યાયતંત્ર, બંધારણમાં સુધારો, અદાલતી સમીક્ષા પર સવિસ્તર લખો.

આ પ્રકરણનો સ્વાધ્યાય અહીં પૂર્ણ થાય છે.