વિજ્ઞાન ધોરણ 9 પ્રકરણ 6 પેશીઓ: સ્વાધ્યાય

૧. પેશીની વ્યાખ્યા આપો.

શરીરમાં એક નિશ્ચિત સ્થાન પર નિશ્ચિત પ્રકારનું કાર્ય કરતા વિશિષ્ટ કોષોના સમૂહને પેશી કહે છે.

૨. કેટલા પ્રકારના એકમો મળીને જલવાહક પેશીનું નિર્માણ થાય છે ? તેમનાં નામ આપો.

જલવાહક પેશીનું નિર્માણ ચાર પ્રકારના એકમો (ઘટકો) મળીને થાય છે:

(1) જલવાહિનીકી
(2) જલવાહિની
(3) જલવાહક મૃદુત્તક
(4) જલવાહક તંતુઓ

૩. વનસ્પતિઓમાં સરળ પેશી અને જટિલ પેશી કેવી રીતે ભિન્નતા દર્શાવે છે ?

સરળ સ્થાયી પેશી	જટિલ સ્થાયી પેશી
(1) તે એક જ પ્રકારના કોષોની બનેલી હોય છે.	(1) તે એક કરતાં વધારે પ્રકારના કોષોથી બનતી હોય છે.
(2) બધા કોષો મળીને એક જ કાર્ય કરે છે (દા.ત., આધારોત્તક કે ખોરાક સંગ્રહ).	(2) બધા કોષો એક સાથે મળીને એક સામાન્ય કાર્ય કરે છે (દા.ત., પાણી કે ખોરાકનું વહન).
(3) ઉદાહરણ: મૃદુત્તક, સ્થૂલકોણક, દૃઢોત્તક.	(3) ઉદાહરણ: જલવાહક પેશી, અન્નવાહક પેશી.

૪. કોષદીવાલને આધારે મૃદુત્તક પેશી, સ્થૂલકોણક પેશી અને દૃઢોત્તક પેશી વચ્ચેનો ભેદ સ્પષ્ટ કરો.

મૃદુત્તક પેશી	સ્થૂલકોણક પેશી	દૃઢોત્તક પેશી
તેની કોષદીવાલ પાતળી હોય છે અને સેલ્યુલોઝની બનેલી છે.	તેની કોષદીવાલ કોણીય બાજુએ અનિયમિત સ્થૂલિત (જાડી) હોય છે.	તેની કોષદીવાલ લિગ્નીન નામના રસાયણને લીધે ખૂબ જાડી હોય છે.
કોષો વચ્ચે આંતરકોષીય અવકાશ રહેલો હોય છે.	કોષો વચ્ચે ઓછો આંતરકોષીય અવકાશ હોય છે.	કોષો વચ્ચે આંતરકોષીય અવકાશ હોતો નથી.

૫. રંધ્ર કે વાયુરંધ્રનું કાર્ય શું છે ?

વાયુરંધ્રના મુખ્ય કાર્યો નીચે મુજબ છે:

(1) વાયુ વિનિમય: પ્રકાશસંશ્લેષણ અને શ્વસન જેવી ક્રિયાઓ માટે વાતાવરણના વાયુઓ (કાર્બન ડાયોક્સાઇડ અને ઓક્સિજન) નો વિનિમય કરવો.
(2) બાષ્પોત્સર્જન: બાષ્પ સ્વરૂપે પાણી ગુમાવવાની ક્રિયા (ઉત્સ્વેદન) પણ વાયુરંધ્રો દ્વારા થાય છે, જે વનસ્પતિને ઠંડક આપે છે.

૬. ત્રણેય પ્રકારના સ્નાયુતંતુઓની આકૃતિ દ્વારા તેમની વચ્ચેનો ભેદ સ્પષ્ટ કરો.

(નોંધ: અહીં પાઠમાં આપ્યા મુજબ આકૃતિઓ દોરવી જરૂરી છે)

લક્ષણ	રેખિત સ્નાયુ (કંકાલ સ્નાયુ)	અરેખિત સ્નાયુ (સરળ સ્નાયુ)	હૃદ સ્નાયુ
આકાર	લાંબા, નળાકાર, અશાખિત.	ત્રાકાકાર (છેડે અણીદાર).	નળાકાર, શાખિત (શાખાઓવાળા).
કોષકેન્દ્ર	બહુકોષકેન્દ્રીય (ઘણાં કોષકેન્દ્ર).	એકકોષકેન્દ્રીય (એક કોષકેન્દ્ર).	એકકોષકેન્દ્રીય (એક કોષકેન્દ્ર).
પટ્ટાઓ	આછા અને ઘેરા પટ્ટાઓ હાજર હોય છે.	પટ્ટાઓ ગેરહાજર હોય છે.	આછા અને ઘેરા પટ્ટાઓ હાજર હોય છે.

૭. હૃદ સ્નાયુપેશીનું વિશેષ કાર્ય શું છે ?

હૃદ સ્નાયુપેશીનું વિશેષ કાર્ય જીવનપર્યંત લયબદ્ધ રીતે સંકોચન અને શિથિલન કરતા રહેવાનું છે. આ અનૈચ્છિક સ્નાયુઓ હૃદયના ધબકારા ચાલુ રાખીને સમગ્ર શરીરમાં રુધિરનું વહન કરાવે છે.

૮. શરીરમાં રચના અને સ્થાનના આધારે રેખિત, અરેખિત અને હૃદ સ્નાયુપેશી વચ્ચેનો ભેદ સ્પષ્ટ કરો.

મુદ્દો	રેખિત સ્નાયુ	અરેખિત સ્નાયુ	હૃદ સ્નાયુ
રચના	લાંબા, નળાકાર, અશાખિત, બહુકોષકેન્દ્રીય અને પટ્ટાઓ ધરાવે છે.	ત્રાકાકાર, એકકોષકેન્દ્રીય અને પટ્ટાઓ ધરાવતા નથી.	નળાકાર, શાખિત, એકકોષકેન્દ્રીય અને પટ્ટાઓ ધરાવે છે.
સ્થાન	મોટેભાગે અસ્થિઓ (હાડકાં) સાથે જોડાયેલા હોય છે. (દા.ત., હાથ અને પગના સ્નાયુ).	અંતઃસ્થ અંગોની દીવાલમાં (દા.ત., અન્નનળી, રુધિરવાહિની, આંખની કીકી, મૂત્રવાહિની).	ફક્ત હૃદયની દીવાલોમાં.
કાર્ય (ગતિ)	ઐચ્છિક (ઇચ્છા મુજબ હલનચલન).	અનૈચ્છિક (ઇચ્છા મુજબ નિયંત્રણ ન કરી શકાય).	અનૈચ્છિક (જીવનપર્યંત લયબદ્ધ).

૯. ચેતાકોષની નામનિર્દેશિત આકૃતિ દોરો.

(નોંધ: અહીં પાઠમાં આપ્યા મુજબ આકૃતિ 6.12 દોરવી)

મુખ્ય ભાગો:

(1) કોષકાય (Cell Body)
(2) કોષકેન્દ્ર (Nucleus)
(3) શિખાતંતુ (Dendrite)
(4) અક્ષતંતુ (Axon)
(5) ચેતાન્તો (Nerve Endings)

૧૦. નીચે આપેલાનાં નામ લખો :

(a) પેશી કે જે મોંની અંદરના અસ્તરનું નિર્માણ કરે છે.

લાદીસમ અધિચ્છદ પેશી
(b) પેશી કે જે મનુષ્યમાં સ્નાયુઓને અસ્થિ સાથે જોડે છે.

સ્નાયુબંધ (Tendon)
(c) પેશી કે જે વનસ્પતિઓમાં ખોરાકનું સંવહન કરે છે.

અન્નવાહક પેશી
(d) પેશી કે જે આપણા શરીરમાં ચરબીનો સંચય કરે છે.

મેદપૂર્ણ પેશી
(e) તરલ આંતરકોષીય આધારક દ્રવ્ય ધરાવતી સંયોજક પેશી છે.

રુધિર (લોહી)
(f) મગજમાં આવેલી પેશી.

ચેતાપેશી

૧૧. નીચે આપેલામાં પેશીના પ્રકારને ઓળખો :

ત્વચા

અધિચ્છદીય પેશી (સ્તૃત લાદીસમ)
વનસ્પતિની છાલ

રક્ષણાત્મક પેશી (ત્વક્ષા / દૃઢોત્તક પેશી)
અસ્થિ

સંયોજક પેશી
મૂત્રપિંડનલિકાનું અસ્તર

અધિચ્છદીય પેશી (ઘનાકાર)
વાહીપુલ

જટિલ સ્થાયી પેશી (જલવાહક અને અન્નવાહક)

૧૨. મૃદુત્તક પેશી જે ભાગોમાં હોય છે તે ભાગોનાં નામ આપો.

મૃદુત્તક પેશી વનસ્પતિના વિવિધ ભાગોમાં જોવા મળે છે, જેમ કે:

(1) અધિસ્તરની નીચેના કોષો.
(2) પર્ણોમાં (જ્યારે તે હરિતકણ ધરાવે, ત્યારે હરિતકણોત્તક કહેવાય).
(3) જલીય વનસ્પતિઓમાં (જ્યારે તે મોટા હવા કોટરો ધરાવે, ત્યારે વાયુત્તક પેશી કહેવાય).
(4) મૂળ અને પ્રકાંડમાં (ખોરાક સંગ્રહ માટે).

૧૩. વનસ્પતિઓમાં અધિસ્તરની ભૂમિકા શું છે ?

વનસ્પતિઓમાં અધિસ્તરની ભૂમિકા મુખ્યત્વે રક્ષણ કરવાની છે:

(1) તે વનસ્પતિના બધા જ ભાગોને રક્ષણ આપે છે.
(2) તે જળ પ્રતિરોધક મીણનું સ્તર (ક્યુટિકલ) બનાવી પાણીના વ્યય (બાષ્પોત્સર્જન) સામે રક્ષણ આપે છે.
(3) તે યાંત્રિક ઈજા અને પરોપજીવી ફૂગ સામે રક્ષણ આપે છે.
(4) તેમાં આવેલા વાયુરંધ્રો વાયુ વિનિમય અને બાષ્પોત્સર્જનની ક્રિયા માટે જવાબદાર છે.
(5) મૂળના અધિસ્તરીય કોષો પાણીનું શોષણ કરે છે.

૧૪. છાલ કેવી રીતે રક્ષણાત્મક પેશીના રૂપમાં કાર્ય કરે છે ?

વૃક્ષની ઉંમર વધતાં, બાહ્ય રક્ષણાત્મક પેશી (અધિસ્તર) ના સ્થાને છાલનું નિર્માણ થાય છે:

(1) છાલના કોષો મૃત હોય છે.
(2) તેઓ આંતરકોષીય અવકાશ વગર ચુસ્ત ગોઠવણી ધરાવે છે.
(3) તેમની કોષદીવાલો પર સુબેરીન નામના રસાયણનું સ્થૂલન હોય છે, જે છાલને હવા તેમજ પાણી માટે અપ્રવેશશીલ બનાવે છે.

આમ, છાલ વૃક્ષના આંતરિક ભાગોને યાંત્રિક ઈજા, ભેજ અને પરોપજીવીઓથી રક્ષણ આપે છે.

૧૫. નીચે આપેલી ખાલી જગ્યા પૂરો :

(નોંધ: અહીં પાઠમાં આપેલ આકૃતિ 6.13 મુજબ ખાલી જગ્યા ભરવાની છે)

સ્થાયી પેશી

સરળ
- (1) મૃદુત્તક
- (2) સ્થૂલકોણક
- (3) દૃઢોત્તક
જટિલ
- (1) જલવાહક
- (2) અન્નવાહક

આ પ્રકરણનો સ્વાધ્યાય અહીં પૂર્ણ થાય છે.