સામાજિક વિજ્ઞાન ધોરણ 9 પ્રકરણ 21 ભારતીય કૃષિનો ઈતિહાસ અને પ્રાકૃતિક ખેતીનો પરિચય: સ્વાધ્યાય

૧. નીચેના બહુવિકલ્પોમાંથી યોગ્ય વિકલ્પ પસંદ કરો.

• (1) આઝાદી પહેલાં ભારતનાં ખેડૂતો કેવી રીતે ખેતી કરતા હતા?

  (B) પરંપરાગત ખેતી

• (2) પૈસા આપી વસ્તુઓ ન ખરીદવી પરંતુ વસ્તુના બદલે વસ્તુઓની આપ-લે કરવાની રીતને શું કહેવાય છે?

  (A) વિનિમય પ્રથા

• (3) ભારતીય સંસ્કૃતિને બીજા કયા નામેથી ઓળખવામાં આવતી ?

  (C) ઋષિ-કૃષિ સંસ્કૃતિ

૨. નીચેના પ્રશ્નોના એક વાક્યમાં ઉત્તર આપો.

• (1) ખેતી ખર્ચ વધવા પાછળનાં કારણો જણાવો?

  ખેતી ખર્ચ વધવા પાછળનાં મુખ્ય કારણોમાં જરૂરિયાત કરતાં વધુ પ્રમાણમાં રસાયણોનો ઉપયોગ, રાસાયણિક ખાતરોનો ઉમેરો, એક જ પ્રકારના ખાતરોનો ઉપયોગ અને યાંત્રિક ખેતીનો ખર્ચ વગેરેનો સમાવેશ થાય છે.

• (2) પ્રાકૃતિક ખેતીનું પ્રાથમિક સંશોધન અને અભ્યાસ કોણે કર્યો છે?

  પ્રાકૃતિક ખેતીનું પ્રાથમિક સંશોધન અને અભ્યાસ પદ્મશ્રી ડૉ. સુભાષ પાલેકરે કર્યો છે.

• (3) ખેતીમાં ઉપયોગી કીટકો, પક્ષીઓ, સૂક્ષ્મ જીવાણુઓને શેનાથી નુકસાન થાય છે?

  ખેતીમાં ઉપયોગી કીટકો, પક્ષીઓ અને સૂક્ષ્મ જીવાણુઓને રાસાયણિક ખેતીમાં વપરાતાં જંતુનાશકોના ઉપયોગથી નુકસાન થાય છે.

• (4) રાસાયણિક ખેતીનો મજબૂત અને ટકાઉ એકમાત્ર વિકલ્પ શું છે?

  રાસાયણિક ખેતીનો મજબૂત અને ટકાઉ એકમાત્ર વિકલ્પ પ્રાકૃતિક ખેતી છે.

૩. નીચેના શબ્દોની સમજ આપો.

• (1) ગ્રામ્ય આત્મનિર્ભરતા

  આઝાદી પહેલાં ભારતનો ખેડૂત પરંપરાગત ખેતી કરતો હતો. તે સમયે ગામડાં આત્મનિર્ભર હતાં, જેનો અર્થ નીચે મુજબ છે:

  • (1) ખેડૂતને ખેતી માટે જરૂરી સંસાધનો ગ્રામ્યકક્ષાએ મળી રહેતા.
  • (2) પશુપાલન દ્વારા છાણીયું ખાતર મળી રહેતું, તેથી ખાતર બાબતે આત્મનિર્ભરતા હતી.
  • (3) ખેડૂત પોતાના ઘરનું બિયારણ સંગ્રહ કરી રાખતો અને તેને સંવર્ધિત પણ કરતો.
  • (4) ગામડાંઓમાં વિનિમય પ્રથા દ્વારા વસ્તુઓની આપ-લે થતી હતી, જેનાથી ગ્રામ્યજનોને જીવન જરૂરી વસ્તુઓ સરળતાથી ઉપલબ્ધ થતી હતી.
  • (5) સંયુક્ત કુટુંબો હોવાને લીધે ખેતીકામમાં માણસોની જરૂરિયાત પૂરી પડી જતી હતી.

• (2) જળ સંરક્ષણ

  જળ સંરક્ષણ એટલે પાણીનો બચાવ કરવો, જરૂરિયાત મુજબ યોગ્ય સમયે અને જગ્યાએ પાણીનો સંગ્રહ કરવો.

  • (1) રાસાયણિક ખેતીની અસર: રાસાયણિક ખાતરો અને જંતુનાશકોના વધુ પડતાં વપરાશના પરિણામે આજે જમીન કઠણ બની ગઈ છે, જેના કારણે વરસાદનું પાણી ભૂગર્ભમાં ઉતરી શકતું નથી અને જળ પ્રદૂષણ વધે છે.
  • (2) પ્રાકૃતિક ખેતીનો ઉપાય: પ્રાકૃતિક ખેતી થકી જમીન પોચી અને ભરભરી બને છે, જેનાથી વરસાદનું પાણી જમીનમાં ઊતરે છે અને ભૂગર્ભ જળ ઊંચાં આવે છે.
  • (3) બચત: આ પદ્ધતિમાં પાકના અવશેષોને ભૂમિની સપાટી પર પાથરવાથી (આચ્છાદન) જમીનની ભેજ સંગ્રહ શક્તિમાં વધારો થાય છે અને પાણીની બચત થાય છે.

૪. નીચેના વિધાનો કારણો આપી સમજાવો.

• (1) ગૌવંશ બચાવવા માટે પ્રાકૃતિક ખેતી.

  ગૌવંશ બચાવવા માટે પ્રાકૃતિક ખેતી શ્રેષ્ઠ છે, કારણ કે:

  • (1) મુખ્ય આધારસ્તંભ: દેશી ગાય પ્રાકૃતિક ખેતીનો મુખ્ય આધારસ્તંભ છે.
  • (2) સૂક્ષ્મ જીવાણુઓ: દેશી ગાયના એક ગ્રામ ગોબરમાં ખૂબ જ મોટી સંખ્યામાં ઉપયોગી સૂક્ષ્મ જીવાણુઓ હોય છે, જે ખેતી માટે મહત્ત્વના છે. ગૌમૂત્ર, દૂધ, ઘી વગેરે પણ એટલાં જ મહત્ત્વનાં છે.
  • (3) ગૌસંવર્ધન: પ્રાકૃતિક ખેતી થકી ગાયોને સાચા અર્થમાં માતાનો દરજ્જો મળે છે અને ગાયનું મહત્ત્વ તથા જરૂરિયાત વધતાં ગૌસંવર્ધન થાય છે.
  • (4) ઔષધીય ગુણો: દેશી ગાયના ગોબર, ગૌમૂત્ર અને દૂધમાં ખૂબ જ ઔષધિય ગુણો છે.

• (2) ખેડૂતોના જીવન પરિવર્તન માટે પ્રાકૃતિક ખેતી.

  ખેડૂતોના જીવન પરિવર્તન માટે પ્રાકૃતિક ખેતી એક ઉત્તમ માર્ગ છે, કારણ કે:

  • (1) ખર્ચમાં ઘટાડો: પ્રાકૃતિક ખેતી એક એવી પદ્ધતિ છે કે જેમાં ખેતી ખર્ચ નહિવત્ આવે છે, કારણ કે બહારથી કોઈપણ સંસાધનો ખરીદવાની જરૂર નથી. આથી ખેડૂત આર્થિક રીતે આત્મનિર્ભર બની શકે છે.
  • (2) આવકમાં વધારો: ગુણવત્તાયુક્ત ઉત્પાદન હોવાથી પોષણક્ષમ ભાવો મળે છે, જેથી ખેડૂતોને આર્થિક રીતે ઘણો જ ફાયદો થાય છે.
  • (3) તંદુરસ્તી: આવી ખેત પદ્ધતિથી ઉત્પાદિત ખેત પેદાશોનો ઉપયોગ કરવાથી જમીન તથા માનવીની તંદુરસ્તી અને સાત્ત્વિકતા વધે છે.
  • (4) પર્યાવરણ: પ્રાકૃતિક ખેતી કરવાથી પ્રકૃતિનું શોષણ અટકે છે.

• (3) સ્વાસ્થ્ય માટે પ્રાકૃતિક ખેતી.

  સ્વાસ્થ્ય માટે પ્રાકૃતિક ખેતી ખૂબ જ મહત્ત્વની છે, કારણ કે:

  • (1) રસાયણમુક્ત ખોરાક: પ્રાકૃતિક કૃષિ પદ્ધતિ સંપૂર્ણ પ્રાકૃતિક છે અને તેમાં કોઈ જ જાતના રાસાયણિક ખાતર કે જંતુનાશકોનો ઉપયોગ કરવામાં આવતો નથી, જેથી ઉત્પાદન સંપૂર્ણ રસાયણમુક્ત છે.
  • (2) પોષક તત્ત્વો: આ પદ્ધતિથી ઉપાર્જિત ખેતપેદાશોમાં જમીનમાં રહેલા તમામ આવશ્યક પોષક તત્ત્વો ઉપલબ્ધ થાય છે અને તે ઔષધીય ગુણો ધરાવે છે.
  • (3) રોગમુક્તિ: રાસાયણિક ખોરાક ખાવાથી કૅન્સર, ડાયાબીટિસ, હૃદયરોગ જેવા રોગો ખૂબ ઝડપથી વધી રહ્યા છે. લાંબું આયુષ્ય અને તંદુરસ્ત જીવન જીવવા માટે પ્રાકૃતિક ખોરાક હવે અનિવાર્ય બની ગયો છે.

૫. નીચેના પ્રશ્નોના માગ્યા મુજબ જવાબો આપો.

• (1) હરિયાળી ક્રાંતિનો ઉદ્ભવ અને તેનાં પરિણામો વિશે વિગતે લખો.

  હરિયાળી ક્રાંતિનો ઉદ્ભવ:

  • (1) આઝાદી પછી દેશમાં સતત વસ્તીમાં વધારો થતો ગયો અને વિદેશથી અનાજ આયાત કરવું પડતું હતું.
  • (2) દેશ અનાજ માટે સ્વનિર્ભર બને તે માટેના અથાગ પ્રયત્નો થકી 'હરિયાળી ક્રાંતિ'નો ઉદ્ભવ થયો.
  • (3) હરિયાળી ક્રાંતિ એટલે કૃષિ વૈજ્ઞાનિકોના પ્રયાસથી હાઇબ્રીડ બિયારણો, રાસાયણિક ખાતરો, જંતુનાશકોના ઉપયોગથી અનાજના (મુખ્યત્વે ઘઉંના) ઉત્પાદનમાં જે વધારો થયો.

  હરિયાળી ક્રાંતિના પરિણામો (આડઅસરો):

  • (1) ખર્ચમાં વધારો: વધુ પડતાં રસાયણોના ઉપયોગથી ખેડૂતોનો ખેતી ખર્ચ વધતો જાય છે.
  • (2) જમીન પર અસર: રાસાયણિક ખેતીના લીધે જમીન સખત થઈ જવાથી યાંત્રિક ખેતી ખર્ચમાં વધારો થયો અને જમીનની ફળદ્રુપતા ઘટતી ગઈ.
  • (3) પાણી પર અસર: જમીનની ભેજ સંગ્રહશક્તિ ઘટે છે અને ભૂગર્ભજળ દૂષિત પણ થાય છે.
  • (4) સ્વાસ્થ્ય પર અસર: રાસાયણિક ખાતરોના ઉપયોગથી ઉત્પાદિત થતાં પાકોમાં સંતુલિત પોષક તત્ત્વોના અભાવના લીધે મનુષ્યના શરીરમાં રોગો થાય છે.
  • (5) પર્યાવરણ પર અસર: ગ્રીનહાઉસ ગૅસ (મિથેન, નાઈટ્રસ ઑકસાઈડ) ઉત્પન્ન થાય છે, જે ગ્લોબલ વોર્મિંગમાં મહત્ત્વનો ભાગ ભજવે છે.
  • (6) જૈવિક નુકસાન: જંતુનાશકોના લીધે પર્યાવરણમાં રહેલા કેટલાક ઉપયોગી કીટકો, પક્ષીઓ અને સૂક્ષ્મ જીવો નાશ પામે છે.

• (2) પ્રાકૃતિક ખેતી એટલે શુ? સવિસ્તાર સમજાવો.

  પ્રાકૃતિક ખેતીને કુદરતી ખેતી અથવા નેચરલ ફાર્મિંગ તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે. પ્રાકૃતિક ખેતી એટલે રસાયણ (કેમિકલ) મુક્ત એટલે કે પરંપરાગત ખેતીની પદ્ધતિ.

  • (1) વૈજ્ઞાનિક આધાર: તે કૃષિ પારિસ્થિતિકી વિજ્ઞાન આધારિત વૈવિધ્યસભર ખેતીની પદ્ધતિ તરીકે ગણવામાં આવે છે, જે પાક, વૃક્ષો અને પશુધનને કાર્યત્મક જૈવિક સાથે એકીકૃત કરે છે.
  • (2) પ્રકૃતિની વ્યવસ્થા: આ પદ્ધતિમાં પ્રકૃતિની વ્યવસ્થાને સમજવી અને તેનો ઉપયોગ ખેતી પદ્ધતિમાં કરવો. પદ્મશ્રી ડૉ. સુભાષ પાલેકરે 'સુભાષ પાલેકર પ્રાકૃતિક ખેતી' (SPNF) નામની પદ્ધતિ વિકસાવી છે.
  • (3) ખર્ચ અને ગુણવત્તા: પ્રાકૃતિક ખેતીમાં બહારથી કોઈપણ સંસાધનો ખરીદવાની જરૂર ન હોવાથી ખેતી ખર્ચ નહિવત્ આવે છે અને ગુણવત્તાયુક્ત ઉત્પાદન મળે છે.
  • (4) જમીન અને પાણી: આ પદ્ધતિથી જમીન પોચી અને ભરભરી બને છે, જેથી જમીનની ફળદ્રુપતા સુધરે છે અને જમીનની ભેજ સંગ્રહ શક્તિમાં વધારો થવાથી પાણીની બચત થાય છે.
  • (5) ગૌવંશ: દેશી ગાય આ ખેતીનો મુખ્ય આધારસ્તંભ છે.

• (3) ભારતીય કૃષિને શા માટે ઋષિ-કૃષિની સંસ્કૃતિ કહેવામાં આવે છે.

  ભારતીય સંસ્કૃતિને 'ઋષિ-કૃષિની સંસ્કૃતિ' કહેવામાં આવે છે, કારણ કે:

  • (1) સંસ્કૃતિનું નિર્માણ: પ્રાચીન સમયમાં માનવીએ વિવિધ પાકો ઉગાડવાનું શરૂ કર્યું, જેના લીધે ખોરાકની શોધમાં ભટકવાનું બંધ થયું અને માણસ એક જગ્યાએ સ્થિર થયો.
  • (2) ઋષિઓના કર્મયોગ: ઋષિઓના કર્મયોગને લીધે માણસ સમૂહમાં જીવવા લાગ્યો અને તેમાંથી કુટુંબ વ્યવસ્થા તથા સમાજ વ્યવસ્થા વિકસિત થઈ.
  • (3) સંસ્કૃતિ: ધીરે ધીરે આમાંથી જ માનવ સભ્યતા અને માનવ સંસ્કૃતિનું નિર્માણ થયું, જે કૃષિ અને ઋષિના પાયા પર વિકસી.

  આમ, ખેતી (કૃષિ) અને સંસ્કાર (ઋષિ) ભારતીય સંસ્કૃતિના મૂળમાં હોવાથી તેને 'ઋષિ-કૃષિની સંસ્કૃતિ' કહેવામાં આવે છે.

આ પ્રકરણનો સ્વાધ્યાય અહીં પૂર્ણ થાય છે.