સામાજિક વિજ્ઞાન ધોરણ 9 પ્રકરણ 18 વન્યજીવન: સ્વાધ્યાય

૧. નીચેના સવાલોના જવાબ માગ્યા મુજબ આપો:

(1) ભારતના પ્રાણી-ભૌગોલિક પ્રદેશોની યાદી આપો.
ભારતમાં જોવા મળતી જૈવસૃષ્ટિની લાક્ષણિકતાઓનાં સામ્ય અને કોઈ પ્રદેશમાં તેમની વિશેષ ઉપસ્થિતિ-વસવાટ જેવાં પાસાંને આધારે ભારતને નવ પ્રાણી-ભૌગોલિક ભાગમાં વહેંચવામાં આવે છે:
- (1) હિમાલય પ્રદેશ
- (2) લડાખ અને શુષ્ક શીત ક્ષેત્ર
- (3) હિમાલયનું વનાચ્છાદિત નીચલું ક્ષેત્ર
- (4) હિમાલયનાં વનસ્પતિવિહીન ઊંચાં ક્ષેત્રો
- (5) ઉત્તરનું મેદાન
- (6) રાજસ્થાનનો રણપ્રદેશ
- (7) દ્વીપકલ્પીય ઉચ્ચપ્રદેશ
- (8) સમુદ્રકિનારો
- (9) નીલગિરિની પહાડીઓ
(2) વન્યજીવો આજે સંકટમાં છે વિધાન સમજાવો.
આધુનિક યુગમાં માનવીનાં લોભ-લાલચ અને વિકાસની હડફેટે આવવાથી સમગ્ર વન્ય જીવસૃષ્ટિના અસ્તિત્વ સામે પ્રશ્નાર્થચિહ્ન મુકાયું છે. વન્યજીવો સંકટમાં હોવાના મુખ્ય કારણો નીચે મુજબ છે:
- (1) આવાસનો ઘટાડો: જંગલ વિસ્તારોના સતત થઈ રહેલા ઘટાડાથી વન્ય જીવો તેમનાં કુદરતી આવાસ ક્ષેત્રો ગુમાવીને નિરાશ્રિત બની રહ્યા છે.
- (2) શિકાર: ખાલ, માંસ, દાંત, વાળ અને હાડકાં મેળવવા થતો શિકાર એક મોટી સમસ્યા છે.
- (3) ખોરાકની અછત: જંગલોમાં પાલતુ પશુઓના ચરાણથી તૃણાહારી વન્યજીવોને ખોરાકની અછત થતાં તેમની સંખ્યા પર માઠી અસર થાય છે, જેનાથી માંસભક્ષી વન્ય જીવો પણ ખોરાક માટે માનવવસ્તીમાં આવી ચડે છે.
- (4) પ્રદૂષણ: વન્ય જીવોના આવાસોમાં પહોંચતી પ્રદૂષણની અસરો ઘણી ઘાતક હોય છે.
- (5) સંઘર્ષ: વન્ય જીવોના ક્ષેત્રોમાં થતા માનવ હસ્તક્ષેપ તેમની સાથેની અથડામણોમાં સર્જાય છે, તેવી ઘટનાઓથી વન્ય જીવો માનવરોષનો ભોગ બની જીવ ગુમાવે છે.
ઘણાં પ્રાણીઓ, જેમ કે વીસમી સદીની શરૂઆતમાં જોવા મળતા ચિત્તા, આજે સમગ્ર ભારતના જંગલોમાંથી નષ્ટ થયા છે.
(3) વન્યજીવ સંરક્ષણ માટેની વિવિધ પરિયોજનાઓની વિગતો ટૂંકમાં આપો.
વન્યજીવોના અસ્તિત્વ સામેના જોખમને દૂર કરવા માટે વિશેષ પ્રાણી પ્રજાતિઓ માટે ખાસ સંરક્ષણની યોજનાઓ બનાવવામાં આવી છે:
- (1) વાઘ પરિયોજના (Project Tiger): દેશમાં વાઘની ઘટતી જતી સંખ્યા અને શિકારના ભય સામે આ પરિયોજના 1973માં 9 આરક્ષિત વિસ્તારો સાથે અમલમાં મુકાઈ હતી.
- (2) સિંહ પરિયોજના: એશિયાઈ સિંહોના સંરક્ષણ માટે 1972માં ગીરના જંગલમાં આ યોજના શરૂ કરાઈ હતી.
- (3) હંગૂલ પરિયોજના: કશ્મીરી બારાસિંગા નામની દુર્લભ હરણની પ્રજાતિના સંરક્ષણ માટે.
- (4) મગરમચ્છ પરિયોજના: ખારા પાણીના મગરમચ્છના સંરક્ષણ માટે.
- (5) ગેંડા પરિયોજના: ભારતીય ગેંડાના સંરક્ષણ માટે.
- (6) હિમદીપડા પરિયોજના: હિમદીપડાના સંરક્ષણ માટે.
આ ઉપરાંત, સંસદે વન્યજીવ સુરક્ષા અધિનિયમ બનાવ્યો છે અને દેશમાં અભયારણ્યો, રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાનો અને જૈવ આરક્ષિત ક્ષેત્રની રચના કરવામાં આવી છે.

૨. નીચેના સવાલોના સવિસ્તર જવાબ આપો:

(1) ભારતનું વન્યજીવ વૈવિધ્ય
ભારત ભૂપૃષ્ઠ અને આબોહવા સંબંધી ઘણું વૈવિધ્ય ધરાવતો દેશ છે, તેથી અહીંની વન્ય જીવસૃષ્ટિમાં પણ વૈવિધ્ય જોવા મળે છે. સમગ્ર વિશ્વમાં જીવસૃષ્ટિની 15 લાખ પ્રજાતિઓ નોંધાઈ છે, જે પૈકીની 81,251 પ્રજાતિઓ ભારતમાં જોવા મળે છે. ભારત જૈવ વૈવિધ્યની દ્રષ્ટિએ વિશ્વમાં સમૃદ્ધ બૃહદ્ જૈવ વૈવિધ્ય ધરાવતા આઠ દેશોમાં છઠ્ઠા ક્રમે આવે છે.

વૈવિધ્યસભર વન્ય જીવસૃષ્ટિ:
- (1) સસ્તન પ્રાણીઓ: દક્ષિણનાં વર્ષાવનોમાં એશિયાઈ હાથી, મધ્ય ભારત અને પશ્ચિમ બંગાળમાં વાઘ, જમ્મુ-કશ્મીરમાં જંગલી બકરીઓ અને કસ્તૂરી મૃગ જોવા મળે છે. ઘાસભૂમિના વિસ્તારોમાં લુપ્ત મનાતા પક્ષી ઘોરાડ (ગ્રેટ ઇન્ડિયન બસ્ટાર્ડ)ની હાજરી નોંધાઈ છે.
- (2) પક્ષીઓ: નિકોબારી કબૂતર, સાઈબેરિયન ક્રેન, પેલીકન, તિબેટીયન બતક, કુંજ કરકરા વગેરે યાયાવર પક્ષીઓ જોવા મળે છે.
- (3) જળચરો: જળપ્લાવિત વિસ્તારોમાં સુરખાબ, સમુદ્રકિનારે અને જળવિસ્તારોમાં વિવિધ પ્રકારની માછલીઓ, દરિયાઈ સાપ, ડૉલ્ફિન, શાર્ક, ડુગોંગ (દરિયાઈ ગાય), ઓક્ટોપસ, વ્હેલ જેવી જીવસૃષ્ટિની દુનિયા છે.
- (4) સરિસૃપો: રાજનાગ, સાપ, અજગર, પાટલા ઘો વગેરેની પણ વિવિધ જાતો જોવા મળે છે.
- (5) અન્ય: કચ્છના નાના રણમાં ઘુડખર, પશ્ચિમઘાટનાં ગીચવનોના વિસ્તારોમાં ઊડતી ખિસકોલીઓ અને કચ્છના અખાતમાં પરવાળાંની દુર્લભ પ્રજાતિઓ જોવા મળે છે.
(2) વન્યજીવ સંરક્ષણના ઉપાયો
વન્ય જીવોના જતન-સંવર્ધન માટે નીચે મુજબના ઉપાયો હાથ ધરવા જોઈએ:
- (1) આયોજન અને કાયદા: જંગલ વિસ્તારોની જાળવણી કરી તેમાં ઉત્તરોત્તર સતત વધારો કરવા માટે લાંબા ગાળાનું ચુસ્ત આયોજન હાથ ધરવું. વન્યજીવોના સંરક્ષણાર્થે, વધારે સખત કાયદાકીય જોગવાઈઓ અને ચુસ્ત અમલીકરણ માટે પ્રતિબદ્ધ બનવું.
- (2) લોકજાગૃતિ: વિવિધ સામાજિક સ્વૈચ્છિક સંગઠનોએ જનજાગૃતિ કાર્યક્રમો યોજવા. શાળાઓના પાઠ્યક્રમોમાં આ સમસ્યાની વિગતો સમાવીને ભાવિ નાગરિકોને જાગ્રત કરવા.
- (3) વિકાસ યોજનાઓ: કોઈ વિકાસ યોજનાના અમલીકરણ પૂર્વે તેની પર્યાવરણીય અને જીવસૃષ્ટિ પર પડનારી વિવિધ અસરો તપાસવી જોઈએ.
- (4) વૃક્ષછેદન અટકાવવું: જંગલ વિસ્તારની બહાર આવેલાં મોટાં વૃક્ષો કપાતાં અટકાવવાં જોઈએ, કારણ કે તેની ડાળખીઓ અનેક પક્ષીના માળા બનાવવાનું સ્થાન છે.
- (5) જંતુનાશકો: ખેતી ક્ષેત્રે વપરાતા જંતુનાશકોને બદલે જૈવિક કીટનાશકોનો પ્રચાર અને વપરાશ વધારવો. પ્રદૂષણ ઘટાડવા અંગે સક્રિયપણે કામગીરી કરવી.
- (6) પક્ષી સંરક્ષણ: યાયાવર અને જળાશ્રયી પક્ષીઓને જરૂરી પરિવેશ (તળાવો, જળપ્લાવિત વિસ્તાર)ની જાળવણી કરવી જોઈએ.
- (7) દાવાનળ: જંગલોના દાવાનળને પહોંચી વળવા પેટ્રોલિંગ અને સાવચેતીનું આગોતરું આયોજન કરવું જોઈએ.

૩. યોગ્ય વિકલ્પ પસંદ કરી જવાબ લખો:

(1) ભારતને કુલ કેટલા પ્રાણી-ભૌગોલિક પ્રદેશોમાં વહેંચવામાં આવ્યો છે ?

(A) નવ
(2) સમગ્ર વિશ્વમાં જીવસૃષ્ટિની કુલ કેટલી પ્રજાતિઓ નોંધાઈ છે ?

(B) 15 લાખ
(3) ઊડતી ખિસકોલીઓ ક્યાં જોવા મળે છે ?

(D) પશ્ચિમઘાટનાં ગીચ વનોમાં
(4) વિજયનગર તાલુકાના પર્વતીય વિસ્તારોમાં ભાગ્યેજ દેખાતું પક્ષી કયું છે ?

(B) ચિલોત્રો
(5) દુર્લભ પરવાળાની પ્રજાતિઓ.......... ક્યાં જોવા મળે છે?

(C) લક્ષદ્વીપ ટાપુસમૂહ
(6) ઘોરાડ કયા વિસ્તારોમાં જોવા મળે ?

(D) ઘાસભૂમિના વિસ્તારો

આ પ્રકરણનો સ્વાધ્યાય અહીં પૂર્ણ થાય છે.