સામાજિક વિજ્ઞાન ધોરણ 9 પ્રકરણ 16 આબોહવા: સ્વાધ્યાય

૧. નીચેના પ્રશ્નોના ટૂંકમાં ઉત્તર આપો:

(1) “હિમાલય ભારતનું રક્ષણ કરતી કુદરતી દીવાલ છે” કઈ રીતે ?
હિમાલય ભારતનું રક્ષણ કરતી કુદરતી દીવાલ છે, કારણ કે:
- (1) હિમાલયની ગિરિમાળાઓ મધ્ય એશિયા તરફથી આવતા અતિશય ઠંડા પવનોને રોકે છે.
- (2) આના કારણે ભારત સખત ઠંડીથી બચી જાય છે.
- (3) તે ભેજવાળી હવાને ઊંચે ચડાવી ઠંડી બનાવી વરસાદ લાવવામાં મદદ કરે છે.
(2) “વ્યાપારી પવનો' વિશે સમજ આપો.
ભારત ઉત્તર-પૂર્વીય વ્યાપારિક પવનોવાળા ક્ષેત્રમાં આવેલું છે.
- (1) આ પવનો ઉત્તર ગોળાર્ધના ઉષ્ણ કટિબંધીય ગુરુદાબપટના ભારે દબાણ પટાઓ દ્વારા સર્જાય છે.
- (2) આ પવનો પૃથ્વીના ધરીભ્રમણને લીધે થોડા મરડાઈને વિષુવવૃત્ત તરફ વાય છે.
- (3) ભૂતકાળમાં દરિયાઈ માર્ગે થતા વેપાર માટે આ પવનોનો લાભ લેવામાં આવતો તેથી તેને 'વ્યાપારી પવનો' કહે છે.
- (4) આ પવનો ભૂભાગમાંથી ઉત્પન્ન થઈને વાતા હોવાથી સામાન્યતઃ ભેજનું પ્રમાણ ઘણું ઓછું હોય છે.
(3) ભારતીય હવામાન ખાતાએ ભારતની ઋતુઓની કેટલા અને કયા-કયા વિભાગમાં વહેંચણી કરી છે ?
ભારત સરકારની દિલ્લી ખાતે આવેલી હવામાન ખાતાની કચેરીએ ભારતની આબોહવાના સંદર્ભમાં સમગ્ર વર્ષની ચાર ઋતુઓમાં વહેંચણી કરી છે :
- (1) શીતઋતુ – શિયાળો — ડિસેમ્બરથી ફેબ્રુઆરી
- (2) ઉષ્ણઋતુ - ઉનાળો - માર્ચથી મે
- (3) વર્ષાઋતુ - ચોમાસું - જૂનથી સપ્ટેમ્બર
- (4) નિવર્તન ઋતુ - પાછા ફરતાં મોસમી પવનોની ઋતુ - ઑક્ટોબરથી નવેમ્બર
(4) નૈઋત્યના મોસમી પવનો ભારતમાં કેટલા ભાગમાં વહેંચાઈ જાય છે ? કયા-કયા ?
દક્ષિણ ભારતના દ્વીપકલ્પીય આકારને લીધે નૈઋત્યકોણીય મોસમી પવનો ભારતમાં બે ભાગમાં વહેંચાઈ જાય છે :
- (1) અરબ સાગર પરથી આવતા મોસમી પવનો
- (2) બંગાળાની ખાડી પરથી આવતા મોસમી પવનો

૨. નીચેના પ્રશ્નોના માગ્યા મુજબ ઉત્તર આપો:

(1) સમુદ્રસપાટીથી ઊંચાઈ વધતાં હવામાનમાં શું ફેરફારો થાય છે ?
સમુદ્ર સપાટીથી ઊંચાઈ વધતાં હવામાનમાં નીચે મુજબ ફેરફારો થાય છે:
- (1) જેમ ઊંચે જઈએ તેમ હવાનું દબાણ અને હવાનું તાપમાન ઘટતું જતું જોવા મળે છે.
- (2) સામાન્ય પરિસ્થિતિમાં પૃથ્વી સપાટીથી ઊંચે તરફ જતાં 165 મીટરે 1° સે અથવા તો સરેરાશ 1000 મીટરે 6.5° સે તાપમાન ઘટે છે.
- (3) ભૂપૃષ્ઠની ઊંચાઈ વરસાદમાં વધારો કરે છે.
- (4) ભેજવાળી હવા ઊંચે ચડતાં ઠંડી બને છે અને વરસાદ આપે છે.
(2) 'ઑક્ટોબર હીટ' એટલે શું ?

ઑક્ટોબર-નવેમ્બરનો સમયગાળો પાછા ફરતા મોસમી પવનોની ઋતુ તરીકે જાણીતો છે. આ સમયે ઊંચું તાપમાન અને ભેજની પરિસ્થિતિને કારણે દિવસનું હવામાન અકળાવનારું થઈ જાય છે. આ સ્થિતિને 'ઑક્ટોબર હીટ' કહે છે. ગુજરાતમાં આવી પરિસ્થિતિ 'ભાદરવી તાપ' નામે જાણીતી છે.
(3) બંગાળાની ખાડી પરથી આવતા મોસમી પવનો ભારતના કયા-ક્યા પ્રદેશોમાં વરસાદ લાવે છે ?
બંગાળાની ખાડી પરથી વાતા મોસમી પવનો ભારતના નીચેના પ્રદેશોમાં વરસાદ લાવે છે:
- (1) પ્રારંભ: સૌપ્રથમ પશ્ચિમ બંગાળામાં પ્રવેશ કરે છે અને મેઘાલય સુધી પહોંચે છે. અહીં ગારો, ખાસી અને જૈન્તિયા ટેકરીઓના ઢોળાવો ઉપર અતિ ભારે વરસાદ પડે છે.
- (2) પશ્ચિમ તરફ: પશ્ચિમ તરફ ફંટાતા પવનો પશ્ચિમ બંગાળા, બિહાર, ઉત્તરપ્રદેશ થઈને પંજાબ અને હરિયાણા સુધી પહોંચે છે.
- (3) સંયુક્ત પ્રવાહ: આ પવનો આગળ જતાં અરબ સાગર ઉપરથી આવતા પવનો સાથે ભેગા થઈ જાય છે અને તેના લીધે ઉત્તરવર્તી હિમાલયના ક્ષેત્રમાં સારો વરસાદ પડે છે.
(4) ભારતીય આબોહવાને દૂરના પ્રદેશોની કઈ-કઈ ઘટના અસર કરે છે ?
ભારતીય આબોહવાને દૂરના પ્રદેશોની નીચે મુજબની ઘટનાઓ અસર કરે છે:
- (1) જૅટ સ્ટ્રીમ (Jet Stream)
- (2) પશ્ચિમી વિક્ષોભ (Western Disturbances)
- (3) અલ–નીનો (El-Nino)
- (4) આઈ.ટી.સી. ઝોન (ITCZ - Inter Tropical Convergence Zone)

૩. નીચેના પ્રશ્નોના મુદાસર ઉત્તર આપો:

(1) ઋતુ–પરિવર્તનની ઘટના કયાં-કયાં કારણોથી થાય છે ?
ઋતુ-પરિવર્તનનાં મુખ્ય કારણોમાં નીચેનાનો સમાવેશ થાય છે:
- (1) પૃથ્વીનું પરિક્રમણ: પૃથ્વીનું સૂર્યની ચારેબાજુ પરિક્રમણ.
- (2) પૃથ્વીની ધરીનું નમન: પૃથ્વીની ધરીનું નમન (23.5° નમેલી) પણ ભાગ ભજવે છે.
- (3) સૂર્યપ્રકાશ: પૃથ્વીનાં ધરી નમનને કારણે ઋતુઓ થાય છે. વધારે સમય સૂર્યપ્રકાશ મેળવતા વિસ્તારોમાં ઉનાળો અને ઓછો સમય સૂર્યપ્રકાશ મેળવતા વિસ્તારોમાં શિયાળો અનુભવાય છે.
- (4) કિરણોની અસર: 22 ડિસેમ્બરે સૂર્યનાં કિરણો મકરવૃત્ત પર લંબ પડતાં દક્ષિણ ગોળાર્ધમાં ઉનાળો અને ઉત્તર ગોળાર્ધમાં શિયાળો અનુભવાય છે. તેવી જ રીતે 21 જૂને કર્કવૃત્ત તરફ સૂર્યનાં લંબ કિરણો ઉત્તર ગોળાર્ધમાં પડતાં દિવસ લાંબો બને છે.
(2) આબોહવાને અસર કરતાં પરિબળોની ટૂંકમાં માહિતી જણાવો.
ભારતની આબોહવાને અસર કરતાં મુખ્ય પરિબળો નીચે મુજબ છે:
- (1) અક્ષાંશ: આબોહવામાં તત્ત્વોનું વિતરણ મોટા ભાગે અક્ષાંશોને અનુસરે છે. ભારત ઉષ્ણ કટિબંધીય અને સમશીતોષ્ણ કટિબંધીય એવા બે આબોહવાકીય પરિસ્થિતિ ધરાવતા વિભાગમાં વહેંચાયેલો છે.
- (2) સમુદ્રથી અંતર: સમુદ્ર કિનારા નજીકના ભૂમિભાગો પર સમ આબોહવા અનુભવાય છે, જ્યારે કિનારાથી દૂર વિષમ આબોહવા અનુભવાય છે.
- (3) સમુદ્ર સપાટીથી ઊંચાઈ: જેમ ઊંચે જઈએ તેમ હવાનું દબાણ અને હવાનું તાપમાન ઘટતું જતું જોવા મળે છે. ભૂપૃષ્ઠની ઊંચાઈ વરસાદમાં વધારો કરે છે.
- (4) વાતાવરણીય દબાણ અને પવનો: હિંદ મહાસાગર, અરબ સાગર અને બંગાળાની ખાડી પરથી વાતા પવનો ભેજવાળા બને છે અને ભારતમાં વરસાદ લાવે છે.
(3) ભારતની શીતઋતુ – શિયાળા વિશે નોંધ લખો.
ભારતમાં ડિસેમ્બરથી ફેબ્રુઆરી ત્રણ માસના સમયગાળાને શીતઋતુ કે શિયાળો ગણવામાં આવે છે.
- તાપમાન: આ ઋતુમાં સૂર્યનાં ત્રાંસાં કિરણોની અસર હેઠળ રહેવાથી ઓછું તાપમાન અનુભવાય છે. ઉ.પ. ભારત પ્રમાણમાં વધુ ઠંડો રહે છે. દિલ્લીનું તાપમાન 10° સે કરતાં પણ નીચું જાય છે.
- પવનો: મધ્ય એશિયામાંથી ભારત તરફ દ.પૂ. દિશાના પવનો વાય છે, જે સૂકા અને ઠંડા હોય છે.
- હિમવર્ષાની અસર: હિમાલયમાં જ્યારે હિમવર્ષા થાય છે ત્યારે ત્યાંથી ઠંડી અને ભારે હવા ઉત્તર ભારતનાં મેદાન તરફ ધસી આવે છે, પરિણામે ગુજરાત અને રાજસ્થાનમાં ઠંડીનું મોજું ફરી વળે છે.
- રક્ષક દીવાલ: હિમાલયની ગિરિમાળાઓ મધ્ય એશિયા તરફથી આવતા અતિશય ઠંડા પવનોને રોકીને ભારતને સખત ઠંડીથી બચાવે છે.
- વરસાદ: ઉ.પૂ.ના મોસમી પવનો બંગાળાની ખાડી ઓળંગીને આવતા હોવાથી ભેજ લાવે છે, જે કોરોમંડલ તટ ઉપર વધુ વરસાદ આપે છે. પંજાબ તથા હરિયાણામાં આ વરસાદ રવીપાક માટે અનુકૂળ બને છે.
(4) આબોહવાની માનવજીવન પર થતી અસરો વર્ણવો.
ભારતની મોસમી આબોહવાની અનિયમિતતા અને અનિશ્ચિતતાની ઘેરી અસરો માનવજીવન પર થાય છે:
- (1) ખેતી અને પાક: વરસાદની અનિયમિતતાએ ઉત્પાદન અનિશ્ચિત બનાવી દીધું છે. જૂનથી સપ્ટેમ્બરના ગાળામાં જ મોટા ભાગનો વરસાદ પડી જતાં, સિંચાઈની સગવડ ન હોય ત્યાં માત્ર વરસાદને આધારે એક જ પાક લઈ શકાય છે.
- (2) સમાપ્તિની અનિશ્ચિતતા: વર્ષાઋતુની શરૂઆત તથા સમાપ્તિ અનિશ્ચિત હોય છે, તેથી ખેતીને ઘણીવાર યોગ્ય સમયે વરસાદી પાણી મળતું નથી. અતિવૃષ્ટિ થવાથી પાક નાશ પામે છે અને જમીન ધોવાણ થાય છે.
- (3) સ્થળાંતર: વરસાદની ઋતુ પૂરી થયા પછી ખેતમજૂરો માટે આજીવિકાનો પ્રશ્ન ઊભો થાય છે, જેથી ઘણા ખેતમજૂરો શહેરો તરફ સ્થળાંતર કરી જાય છે.
- (4) ઉદ્યોગો: ખેતી આધારિત ઉદ્યોગોમાં વરસાદની અનિયમિતતાથી કાચો માલ ન મળવાથી મુશ્કેલી ઊભી થાય છે.
- (5) જીવનશૈલી: આબોહવાની ગાઢ અસર માનવજીવનનાં ખોરાક, પોશાક, વ્યવસાય અને રહેઠાણ પર થાય છે.

૪. નીચેના પ્રશ્નોના યોગ્ય વિકલ્પ પસંદ કરીને પ્રશ્નની સામે આપેલ માં તેનો ક્રમ લખો:

(1) કર્કવૃત્ત પર સૂર્યનાં કિરણો સીધાં પડે ત્યારે ભારતમાં કઈ ઋતુ અનુભવાય છે ?

(B) ઉષ્ણઋતુ
(2) ચેરાપુંજીની બાજુમાં આવેલ કયું સ્થળ વધુ વરસાદ માટે પ્રચલિત છે ?

(D) મૌસીનરમ
(3) શિયાળામાં ગુજરાત અને રાજસ્થાનમાં ઠંડીનું મોજું ફરી વળવા માટે હિમાલય સંદર્ભે હવામાનની કઈ ઘટના વધુ અસર કરે છે ?

(A) હિમવર્ષા
(4) મે માસમાં મલબાર કિનારે થતો થોડો વરસાદ કયા નામે ઓળખાય છે ?

(C) આમ્રવર્ષા
(5) પાછા ફરતા મોસમી પવનોની ઋતુ ભારતમાં ક્યારે હોય છે ?

(B) ઑક્ટોબર-નવેમ્બર
(6) નીચેનામાંથી કયું વિધાન સાચું છે ?

(C) શિયાળામાં દિવસો ટૂંકા અને રાત્રી લાંબી હોય છે.

આ પ્રકરણનો સ્વાધ્યાય અહીં પૂર્ણ થાય છે.