સામાજિક વિજ્ઞાન ધોરણ 9 પ્રકરણ 14 ભારત : સ્થાન, ભૂસ્તરીય રચના અને ભૂપૃષ્ઠ - II: સ્વાધ્યાય

સામાજિક વિજ્ઞાન ધોરણ 9 પ્રકરણ 14 ભારત : સ્થાન, ભૂસ્તરીય રચના અને ભૂપૃષ્ઠ - II: સ્વાધ્યાય

૧. નીચેના પ્રશ્નોના ટૂંકમાં ઉત્તર લખો:

(1) હિમાલય પર્વતશ્રેણીઓમાં કયા કયા ઘાટ આવેલા છે?

હિમાલયની બૃહદ હારમાળા (બૃહદ હિમાલય) માં જેલાપ લા, નાથુ લા, શિપ્કી લા વગેરે ઊંચા પર્વતીય ઘાટ આવેલા છે.
(2) રેગોલિથ એટલે શું ?

ખડકોની સપાટીવાળા ભાગોનું તાપમાન, વરસાદ, હિમ, હવા, વનસ્પતિ અને જીવ-જંતુઓ વગેરે પરિબળોથી ખવાણ થતાં ખડકોનો ભૂકો બને છે. આ ભૂમિ-આવરણમાં ખડકોના નાના-મોટા ટુકડા, કાંકરા, માટી, રજ વગેરે હોય છે, જેને 'રેગોલિથ' કહે છે.
(3) ખડકોના મુખ્ય કેટલા અને કયા કયા પ્રકારો પડે છે.
ખડકોના નિર્માણ પ્રક્રિયાને આધારે મુખ્ય ત્રણ પ્રકારો પડે છે:
- (1) આગ્નેય ખડકો
- (2) પ્રસ્તર અથવા નિક્ષિપ્ત ખડકો
- (3) રૂપાંતરિત ખડકો
(4) જમીન-નિર્માણની પ્રક્રિયા વિશે જણાવો.

જમીન એ ખડકોના ખવાણની ફલિત પેદાશ છે. ખડકોની સપાટીવાળા ભાગોનું તાપમાન, વરસાદ, હિમ, હવા, વનસ્પતિ અને જીવ-જંતુઓ વગેરે પરિબળોથી ખવાણ થતાં ખડકોનો ભૂકો બને છે અને ભૂમિ-આવરણ તૈયાર થાય છે.

આ ભૂમિ-આવરણ 'રેગોલિથ' તરીકે ઓળખાય છે, જેમાં કેવળ ખનીજ દ્રવ્યો હોય છે. તે પછી તેમાં જૈવિક દ્રવ્યો, હવા અને પાણી ભળે છે. છેવટે તેમાંથી જમીન બને છે. જમીન-નિર્માણની આ પ્રક્રિયા ઘણા લાંબા સમયની છે.

૨. નીચેની શબ્દ-સંકલ્પનાઓ સમજાવો:

(1) નિક્ષેપણ

નિક્ષેપણ એટલે ખડક પદાર્થો અથવા ખડક બોજનું વિવિધ સ્તરોમાં જમા થવું. આગ્નેય ખડકો તૂટે છે અને તૂટેલા ખડક પદાર્થોનું જળમાં જમાવટ થતી રહે છે, જેને નિક્ષેપણ કહે છે. આ પ્રક્રિયાથી પ્રસ્તર ખડકોની રચના થાય છે.
(2) બાંગર

ઉત્તર ભારતના મેદાનોના જૂના કાંપને 'બાંગર' કહે છે. આ જમીન નદી ખીણોના ઉપરવાસમાં આવેલી હોય છે અને પૂરનાં મેદાનથી ઊંચી હોય છે. તે ચીકણી અને ઘેરા રંગની હોય છે.
(3) ખનીજ

કુદરતી કાર્બનિક કે અકાર્બનિક ક્રિયાથી તૈયાર થતા અમુક ચોક્કસ રાસાયણિક બંધારણ ધરાવતા પદાર્થોને 'ખનીજ' તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. ખનીજો પૃથ્વીની સપાટી કે પેટાળમાંથી ઘન, પ્રવાહી કે વાયુ સ્વરૂપે મળે છે.
(4) ખદર

નદીઓના નિક્ષેપણથી તૈયાર થતી નવા કાંપની જમીનને 'ખદર' તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. આ જમીન પૂરનાં મેદાનોથી બનેલી હોય છે અને મુખ્યત્વે નદીઓની નજીકનાં ક્ષેત્રોમાં જોવા મળે છે. તે પ્રમાણમાં રેતાળ અને ઘણી જ ઉપજાઉ હોય છે.
(5) જમીન

જમીન એ પૃથ્વીની સપાટી પરના જૈવિક અને અજૈવિક દ્રવ્યોનું બનેલું એક પાતળું સ્તર છે. પૃથ્વીના પોપડાના ઉપરના પાતળા સ્તરને 'જમીન' કહે છે, જે ખેતી માટે મૂળભૂત સંસાધન છે.

૩. નીચે આપેલા પ્રશ્નોના ઉત્તર મુદ્દાસર આપો:

(1) ભારતના દ્વીપસમૂહો
ભારતમાં મુખ્યત્વે બે દ્વીપસમૂહો આવેલા છે:

1. લક્ષદ્વીપ દ્વીપસમૂહ:
- (1) તે અરબી સમુદ્રમાં કેરળ તટથી થોડે દૂર આવેલા છે.
- (2) તેમાં અનેક નાના ટાપુઓ આવેલા છે અને તેનો આકાર ઘોડાની નાળ જેવો છે.
- (3) આ પ્રકારના પરવાળા દ્વીપોને 'એટોલ' કહે છે.
2. અંદમાન-નિકોબાર દ્વીપસમૂહ:
- (1) તે બંગાળાની ખાડીમાં આવેલા છે અને ભારતના કિનારાથી દૂર છે.
- (2) અહીં ટાપુઓની સંખ્યા ઘણી છે અને ત્યાં પર્વતની હારમાળા છે.
- (3) એમાંના કેટલાક ટાપુઓ જ્વાળામુખીની પ્રક્રિયાથી બન્યા છે. 'બૅરન' અહીંનો એકમાત્ર સક્રિય જ્વાળામુખી છે.
- (4) આ ટાપુઓનું વ્યૂહાત્મક મહત્ત્વ વિશેષ છે.
(2) ભારતની જમીનના પ્રકારો જણાવી વિસ્તૃત માહિતી આપો.
ભારતની જમીનોને નીચે મુજબ છ પ્રકારોમાં વહેંચવામાં આવે છે:
- (1) કાંપની જમીન: નદીઓના નિક્ષેપણથી તૈયાર થતી આ જમીન દેશના ઘણા મોટા વિસ્તારમાં જોવા મળે છે. તે ઘણી ઉપજાઉ હોય છે. તેના બે પેટા પ્રકાર છે: ખદર (નવો કાંપ, રેતાળ) અને બાંગર (જૂનો કાંપ, ચીકણી). (વિસ્તાર: પંજાબ, ઉત્તરપ્રદેશ, બિહાર, પશ્ચિમ બંગાળ).
- (2) કાળી જમીન કે રેગુર જમીન: આ જમીન દ્વીપકલ્પીય ઉચ્ચપ્રદેશની ભેટ છે. તે ચીકણી અને કસવાળી હોય છે તથા લાંબા સમય સુધી ભેજગ્રહણ કરવાની ક્ષમતા ધરાવે છે. કપાસના પાક માટે વધુ અનુકૂળ હોવાથી 'કપાસની કાળી જમીન' કહેવાય છે. (વિસ્તાર: મહારાષ્ટ્ર, પશ્ચિમી મધ્યપ્રદેશ, ગુજરાત).
- (3) રાતી જમીન: આગ્નેય અને રૂપાંતરિત ખડકો ધરાવતાં ક્ષેત્રોમાં આવેલી છે. લોહતત્ત્વને લીધે આ જમીનનો રંગ રાતો દેખાય છે. તે પ્રમાણમાં છિદ્રાળુ અને ઓછી ઉપજાઉ હોય છે. (વિસ્તાર: ગોવા, તમિલનાડુ, કર્ણાટક, આંધ્રપ્રદેશ).
- (4) પડખાઉ જમીન કે લેટેરાઈટ જમીન: વધુ વરસાદને કારણે તીવ્ર ધોવાણના પરિણામ સ્વરૂપે તૈયાર થાય છે. જૈવિક દ્રવ્યોનું પ્રમાણ ઓછું હોવાથી તે ઓછી ફળદ્રુપતા ધરાવે છે. (વિસ્તાર: દખ્ખણના પહાડી પ્રદેશો, કર્ણાટક, કેરલ).
- (5) પર્વતીય જમીન: જંગલોને કારણે જૈવિક દ્રવ્યોનું પ્રમાણ વધારે હોય છે, પણ અલગ અલગ સ્થળો પર ભિન્નતા ધરાવે છે. તે રેતાળ, છિદ્રાળુ અને જૈવિક દ્રવ્યોના અભાવવાળી જોવા મળે છે. (વિસ્તાર: દેશના પર્વતીય વિસ્તારો).
- (6) રણપ્રકારની જમીન: ભારતના શુષ્ક અને અર્ધશુષ્ક વિસ્તારોમાં જોવા મળે છે. ક્ષારકણોની અધિકતા અને જૈવિક પદાર્થોની ઓછપ હોય છે. સિંચાઈની સગવડથી આ જમીનમાં ખેતી શક્ય બની છે. (વિસ્તાર: ગુજરાત, રાજસ્થાન, પંજાબ, હરિયાણા).
(3) ખનીજોનું વર્ગીકરણ કરો.
ખનીજોનું સામાન્ય વર્ગીકરણ નીચે મુજબ કરી શકાય:
- (1) ધાતુમય ખનીજો (ધાત્વિક ખનિજ):
  - (અ) કીમતી ધાતુમય ખનીજો: સોનું, ચાંદી, પ્લેટિનમ વગેરે.
  - (બ) હલકી ધાતુમય ખનીજો: મૅગ્નેશિયમ, બૉક્સાઇટ, ટીટાનિયમ વગેરે.
  - (ક) સામાન્ય ઉપયોગમાં લેવાતાં ખનીજો: લોખંડ, તાંબું, સીસું, જસત, કલાઈ, નિકલ વગેરે.
  - (ડ) મિશ્રધાતુ રૂપે વપરાતાં ખનીજો: ક્રોમિયમ, મેંગેનીઝ, ટંગસ્ટન, વેનેડિયમ વગેરે.
- (2) અધાતુમય ખનીજો (અધાત્વિક ખનિજો): ચૂનાના ખડકો, ચૉક, ઍસ્બેસ્ટોસ, અબરખ, જિપ્સમ (ચિરોડી), સલ્ફર, હીરા વગેરે.
- (3) સંચાલન શક્તિ માટે ઉપયોગમાં લેવાતાં ખનીજો: કોલસો, ખનીજતેલ અને કુદરતી વાયુ, યુરેનિયમ, થોરિયમ વગેરે.

૪. નીચે આપેલા પ્રશ્નોમાં યોગ્ય વિકલ્પ પસંદ કરી જવાબ પૂર્ણ કરો:

(1) પતકાઈ ટેકરીઓ : અરુણાચલ પ્રદેશ :: લૂસાઈ : ..........

(C) મિઝોરમ
(2) નીચે આપેલ વિધાનોમાં કર્યું વિધાન અયોગ્ય છે ? શોધો

(C) ધ્રુવી : ટંગસ્ટન, મેંગેનીઝ અને ક્રોમિયમ વગેરે અધાતુમય ખનીજો છે. (નોંધ: આ ખનીજો મિશ્રધાતુ રૂપે વપરાતાં ધાતુમય ખનીજો છે.)

(3) સાચાં જોડકાં જોડો :

અ	બ	સાચો જવાબ
(1) પ્રસ્તર ખડક	(A) ગ્રેનાઈટ	(B) ચૂનાનો ખડક
(2) રૂપાંતરિત ખડક	(B) ચૂનાનો ખડક	(C) આરસપહાણ (માર્બલ)
(3) આગ્નેય ખડક	(C) આરસપહાણ (માર્બલ)	(A) ગ્રેનાઈટ

(B) 1-A, 2-C, 3-B માં અયોગ્ય જોડીઓ આપેલ છે. સાચી જોડી: 1-B (ચૂનાનો ખડક), 2-C (આરસપહાણ), 3-A (ગ્રેનાઈટ)

અહીં આપેલા વિકલ્પોમાંથી (A) 1-B, 2-C, 3-A માં અયોગ્ય જોડીઓ આપેલ છે, તેથી PDF માં આપેલ સાચો વિકલ્પ (B) 1-A, 2-C, 3-B છે.

(4) નીચેનાંમાંથી કયું વિધાન સાચું છે ?

(C) પશ્ચિમઘાટ અરબસાગરને કિનારે અવિચ્છિન્ન રૂપે ઉત્તર-દક્ષિણમાં વ્યાપ્ત છે.
(5) અરવલ્લી અને વિંધ્યાચળની વચ્ચે કયો ઉચ્ચપ્રદેશ આવેલો છે ?

(B) માળવાનો

આ પ્રકરણનો સ્વાધ્યાય અહીં પૂર્ણ થાય છે.