સામાજિક વિજ્ઞાન ધોરણ 9 પ્રકરણ 13 ભારત : સ્થાન, ભૂસ્તરીય રચના અને ભૂપૃષ્ઠ - I: સ્વાધ્યાય

સામાજિક વિજ્ઞાન ધોરણ 9 પ્રકરણ 13 ભારત : સ્થાન, ભૂસ્તરીય રચના અને ભૂપૃષ્ઠ - I: સ્વાધ્યાય

૧. નીચેના પ્રશ્નોના ટૂંકમાં ઉત્તર લખો:

(1) ભારતનું પૂર્વગોળાર્ધમાં મોકાનું સ્થાન છે. શાથી ?

ભારત એશિયાખંડના દક્ષિણ ભાગમાં વિસ્તરેલો છે અને હિંદ મહાસાગરના શીર્ષસ્થ સ્થાને આવેલો છે. તેના આ વ્યૂહાત્મક સ્થાનને કારણે પૂર્વ આફ્રિકા, પશ્ચિમ એશિયા, દક્ષિણ એશિયા તથા દક્ષિણ પૂર્વ-એશિયાના દેશોની સાથે સમુદ્ર માર્ગો દ્વારા ભારતનો ઘનિષ્ઠ સંબંધ પ્રાચીનકાળથી રહ્યો છે.
(2) ભારત વૈવિધ્યસભર ભૂપૃષ્ઠ શાથી ધરાવે છે ?

ભારતનું વર્તમાન ભૂપૃષ્ઠનું સ્વરૂપ પૃથ્વીની ભૂ-સંચલન પ્રક્રિયા અને બાહ્ય હલન-ચલનનું પરિણામ છે. ઇન્ડો-ઓસ્ટ્રેલિયન પ્લેટ અને યુરેશિયન પ્લેટના ટકરાવથી હિમાલય પર્વતશ્રેણીનું નિર્માણ થયું. આ ભૂસ્તરીય ક્રિયાઓ, જવાળામુખી પ્રસ્ફોટન, સ્તરભંગ અને ગેડીકરણ જેવી ઘટનાઓના કારણે ભારતમાં ઊંચી વિસ્તૃત પર્વતમાળા, ઉચ્ચ પ્રદેશો, શિખરો, ઘાટ અને મેદાનો જેવાં વૈવિધ્યસભર ભૂપૃષ્ઠ જોવા મળે છે.
(3) ભારતનો આંતરરાષ્ટ્રીય વેપાર કેમ સરળ બન્યો છે ?

ભારતનો આંતરરાષ્ટ્રીય વેપાર સમુદ્ર માર્ગો દ્વારા સરળ બન્યો છે. ભારત હિંદ મહાસાગરના શીર્ષસ્થ સ્થાને આવેલો છે, જેના કારણે એશિયા, આફ્રિકા અને યુરોપના દેશો સાથે સમુદ્ર માર્ગો દ્વારા સંબંધ સ્થાપિત છે. ઈ.સ. 1869માં સુએઝ નહેર શરૂ થવાથી ભારત અને યુરોપ વચ્ચેનું અંતર આશરે 7,000 કિલોમીટર ઘટી ગયું છે, જેનાથી વેપાર વધુ ઝડપી બન્યો છે.
(4) ભારત 'સંસ્કૃતિનું સમન્વયતીર્થ' બન્યું છે – સમજાવો.

ભારતીય સંસ્કૃતિની સમન્વયકારી ભાવનાએ કોઈ પણ ધર્મ, જાતિ કે પ્રજાને તરછોડી નથી. ભારતે બહારથી આગમન થયેલાં સાંસ્કૃતિક તત્ત્વોને સ્વીકાર્યા છે અને તેઓ ભારતીય સમાજમાં ભળી ગયાં છે. ઉપનિષદોના વિચારો, રામાયણ તથા પંચતંત્રની વાર્તાઓ, ચિકિત્સા પદ્ધતિ, ભારતીય અંક અને દશાંશ પદ્ધતિ વગેરેનું વિશ્વના વિભિન્ન ભાગો સુધી આદાન-પ્રદાન થયું છે. આમ, સર્વધર્મ પ્રજા અને જાતિ પ્રત્યે સમભાવ એ ભારતની આગવી લાક્ષણિકતા છે, તેથી ભારત 'સંસ્કૃતિનું સમન્વયતીર્થ' બન્યું છે.
(5) મૃદાવરણીય પ્લેટો કેટલી છે અને કઈ કઈ છે તે જણાવો.
પૃથ્વીના ભૂ-કવચ તરફ ઉદ્ભવતા તરંગો દ્વારા ઉપરનું પડ ફાટીને મોટા મોટા ટુકડામાં વિભાજિત થઈ જાય છે, જેને મૃદાવરણીય પ્લેટ કહે છે. આવી સાત મુખ્ય ભૂસંચલનીય તકતીઓ (પ્લેટો) છે:
- (1) પેસેફિક પ્લેટ
- (2) ઉત્તર અમેરિકન પ્લેટ
- (3) દક્ષિણ અમેરિકન પ્લેટ
- (4) યુરેશિયન પ્લેટ
- (5) આફ્રિકન પ્લેટ
- (6) ઈન્ડો-ઓસ્ટ્રેલિયન પ્લેટ
- (7) ઍન્ટાર્કટિક પ્લેટ

૨. નીચેના શબ્દોની સંકલ્પના સમજાવો:

(1) પ્રમાણ સમય

કોઈ દેશના મધ્યમાંથી પસાર થતા રેખાંશવૃત્તના સ્થાનિક સમયને તે દેશનો પ્રમાણ સમય માનવામાં આવે છે. ભારતમાં 82°30' પૂર્વ રેખાંશવૃત્તના સ્થાનિક સમયને સમગ્ર ભારતનો પ્રમાણસમય માનવામાં આવે છે.
(2) કર્કવૃત્ત

કર્કવૃત્ત એ 23°30' ઉત્તર અક્ષાંશવૃત્ત પર આવેલું છે. તે ભારતની મધ્યમાંથી પસાર થાય છે અને દેશને બે ભાગોમાં વિભાજિત કરે છે.
(3) દ્વીપકલ્પ

દ્વીપકલ્પ એ એવો ભૂમિભાગ છે જેની ત્રણ બાજુ સમુદ્રો આવેલા હોય છે. ભારતનો દક્ષિણ ભાગ દ્વીપકલ્પીય આકાર ધરાવે છે, જેમાં પૂર્વમાં બંગાળાની ખાડી, પશ્ચિમમાં અરબ સાગર તથા દક્ષિણે હિંદ મહાસાગર આવેલો છે.
(4) અપસારી

જ્યારે મૃદાવરણીય પ્લેટો એકબીજાથી દૂર થઈ રહી હોય છે, ત્યારે તેને 'અપસારી પ્લેટ' કહેવાય છે. આ અપસરણની ક્રિયાથી ભૂપૃષ્ઠ પર સ્તરભંગ અને ફાટોનું નિર્માણ થાય છે.
(5) ગોળાર્ધ

વિષુવવૃત્ત પૃથ્વીને ઉત્તર અને દક્ષિણ એમ બે ગોળાર્ધમાં વિભાજિત કરે છે. આ દરેક ભાગને 'ગોળાર્ધ' કહે છે. ભારત ભૌગોલિક દૃષ્ટિએ ઉત્તર ગોળાર્ધમાં આવેલો છે.
(6) અભિસરણ

જ્યારે મૃદાવરણીય પ્લેટો એકબીજાની નજીક આવી રહી હોય છે, ત્યારે તેને 'અભિસારી પ્લેટ' કહેવાય છે. અભિસરણની ક્રિયાથી ભૂપૃષ્ઠ પર ગેડીકરણ થાય છે અને પર્વત નિર્માણ થાય છે.

૩. નીચેના પ્રશ્નોના જવાબ લખો:

(1) ભારતનાં સ્થાન અને વિસ્તાર વિશે માહિતી આપો.
ભારતનું સ્થાન:
- (1) ભારત ઉત્તર ગોળાર્ધમાં આવેલો છે અને એશિયાખંડના દક્ષિણ ભાગમાં વિસ્તરેલો છે.
- (2) ભારતનું મુખ્ય ભૂમિખંડ ઉત્તરમાં 8°4' થી 37°6' ઉત્તર અક્ષાંશ વૃત્ત અને 68°7' થી 97°25' પૂર્વ રેખાંશવૃત્ત વચ્ચે આવેલો છે.
- (3) ભારતની મધ્યમાંથી કર્કવૃત્ત (23°30' ઉ. અક્ષાંશવૃત્ત) પસાર થાય છે.
- (4) ભારતીય પ્રમાણ સમયની રેખા 82°30' પૂર્વ રેખાંશવૃત્ત છે.
ભારતનો વિસ્તાર:
- (1) ભારતનો કુલ વિસ્તાર 32.8 લાખ ચોકિમી છે. ક્ષેત્રફળની દૃષ્ટિએ ભારત વિશ્વમાં સાતમા ક્રમે આવે છે.
- (2) ભારતની ઉત્તરથી દક્ષિણ લંબાઈ 3,214 કિમી છે.
- (3) પશ્ચિમથી પૂર્વ સુધીનો વિસ્તાર 2,933 કિમી છે.
- (4) ભારતની જમીન સીમાની લંબાઈ આશરે 15,200 કિલોમીટર છે.
- (5) વિશ્વના જે છ દેશો ભારતથી મોટા છે તે અનુક્રમે રશિયા, કેનેડા, યુ.એસ., ચીન, બ્રાઝિલ અને ઑસ્ટ્રેલિયા છે.
(2) સુએઝ નહેર શરૂ થવાથી ભારતને કયો લાભ થયો છે ?
સુએઝ નહેર ઈ.સ. 1869માં શરૂ થવાથી ભારતને નીચે મુજબના લાભ થયા છે:
- (1) ભારત અને યુરોપ વચ્ચેનું અંતર આશરે 7,000 કિલોમીટર ઘટી ગયું છે.
- (2) આનાથી પૂર્વ આફ્રિકા, પશ્ચિમ એશિયા, દક્ષિણ એશિયા તથા દક્ષિણ પૂર્વ-એશિયાના દેશોની સાથેના સમુદ્ર માર્ગો દ્વારા વેપાર સરળ અને ઘનિષ્ઠ બન્યો છે.
- (3) આંતરરાષ્ટ્રીય જળમાર્ગો પર ભારતનું સ્થાન વધુ મહત્ત્વનું બન્યું છે.
(3) પૃથ્વીની રચના વિશે વિસ્તૃત માહિતી આપો.
પૃથ્વીની રચના એક જટિલ ભૂગર્ભિક પ્રક્રિયાનું પરિણામ છે:
- (1) પ્રાચીન મહાખંડ: કરોડો વર્ષો પહેલાં પૃથ્વી પર એક જ મહાખંડ 'પૅન્જિઆ' હતો, જે વિભાજન પામીને ઉત્તરીય 'લાયરેસિયા' અને દક્ષિણીય 'ગોંડવાનાલૅન્ડ' બન્યું.
- (2) મૃદાવરણીય પ્લેટો: પૃથ્વીનો ઉપરનો પોપડો 'મૃદાવરણીય પ્લેટ' નામના મોટા ટુકડાઓમાં વિભાજિત થયેલો છે. આ પ્લેટોની ગતિવિધિઓ (અપસરણ, અભિસરણ) થતી રહે છે.
- (3) હિમાલયનું નિર્માણ: 'ઈન્ડો-ઓસ્ટ્રેલિયન પ્લેટ' અને 'યુરેશિયન પ્લેટ'નાં ટકરાવ થકી ટેથિસ સમુદ્રમાંથી હિમાલય પર્વતશ્રેણીનું નિર્માણ થયું.
- (4) અન્ય નિર્માણ: ભૂ-નિમજ્જનને કારણે દ્વીપકલ્પીય ઉચ્ચપ્રદેશનો પશ્ચિમ ભાગ તૂટીને અરબ સાગરનું નિર્માણ થયું. આ રીતે ભારતીય ભૂખંડમાં અનેક વિવિધતા જોવા મળે છે.

૪. નીચેના પ્રશ્નોનો સાચો વિકલ્પ પસંદ કરી જવાબ લખો:

(1) ભારતની પ્રમાણસમયની રેખા કયા રાજ્યમાંથી પસાર થતી નથી ?

(D) તમિલનાડુ
(2) ભારતની ઉત્તરે : ચીન, ભારતની વાયવ્યે : .......... ?

(B) પાકિસ્તાન
(3) નીચે આપેલાં રાજ્યોને દક્ષિણથી ઉત્તર દિશાના ક્રમમાં ગોઠવો : ઉત્તરાખંડ, કેરળ, મધ્યપ્રદેશ, આંધ્રપ્રદેશ, દિલ્લી

(B) કેરળ, આંધ્રપ્રદેશ, મધ્યપ્રદેશ, દિલ્લી, ઉત્તરાખંડ
(4) નીચેના પૈકી ક્યો દેશ ભારતના ક્ષેત્રફળ સંદર્ભે વધુ વિશાળ છે ?

(A) કેનેડા
(5) ભારતના પડોશી દેશોના સંદર્ભે કઈ જોડી અયોગ્ય છે ?

(D) બાંગ્લાદેશ - પશ્ચિમ

આ પ્રકરણનો સ્વાધ્યાય અહીં પૂર્ણ થાય છે.