સામાજિક વિજ્ઞાન ધોરણ 9 પ્રકરણ 12 ભારતીય લોકશાહી: સ્વાધ્યાય

૧. નીચેના પ્રશ્નોના ટૂંકમાં જવાબ આપો:

• (1) કેટલાં વર્ષે મતદાન કરવાનો અધિકાર મળે છે ?

  18 વર્ષે મતદાન કરવાનો અધિકાર મળે છે.

• (2) લોકમત કેળવવા કયાં કયાં માધ્યમોનો ઉપયોગ થાય છે ?

  લોકમત કેળવવા માટે મુખ્યત્વે મુદ્રિત માધ્યમ (સમાચારપત્રો, સામયિકો) અને વીજાણુ માધ્યમ (રેડિયો, ટીવી, ઇન્ટરનેટ, સેલફોન)નો ઉપયોગ થાય છે.

• (3) ભારતમાં કયા કયા પ્રાદેશિક અને રાષ્ટ્રીય રાજકીય પક્ષો સક્રિય છે ?

  ભારતમાં મુખ્ય રાષ્ટ્રીય રાજકીય પક્ષોમાં ભારતીય રાષ્ટ્રીય કોંગ્રેસ (INC), ભારતીય જનતા પક્ષ (BJP), બહુજન સમાજવાદી પાર્ટી (BSP) વગેરેનો સમાવેશ થાય છે. પ્રાદેશિક રાજકીય પક્ષોમાં શિવસેના, તૃણમૂલ કોંગ્રેસ, આમ આદમી પાર્ટી (AAP) વગેરે સક્રિય છે.

૨. વિધાનનાં કારણ સમજાવો:

• (1) મતદાર લોકશાહીને જીવંત રાખે છે.

  મતદાર લોકશાહીને જીવંત રાખે છે, કારણ કે:

  • (1) લોકશાહીમાં મતદાર પોતાનો મત આપી લોકશાહીને જીવંત રાખવામાં સહયોગી બને છે.
  • (2) મતદાર જાગ્રત તેમજ પોતાની ફરજ પ્રત્યે સભાન હોવો જરૂરી છે, અને તેનું મતદાન લોકશાહીને ચરિતાર્થ કરે છે.
  • (3) મતદારના સમર્થન દ્વારા જ સરકારો સત્તા મેળવી કે ટકાવી શકે છે.

• (2) સંસદીય લોકશાહી અનોખી અને મહત્ત્વની છે.

  ભારતની સંસદીય લોકશાહી અનોખી અને મહત્ત્વની છે, કારણ કે:

  • (1) આપણા દેશે સંસદીય લોકશાહીનો સ્વીકાર કર્યો છે, જેમાં કારોબારીની રચના ધારાસભામાંથી થાય છે.
  • (2) પ્રધાનમંડળ લોકસભાને સંપૂર્ણપણે જવાબદાર છે, અને સરકાર લોકસભાના બહુમતી સભ્યોનો વિશ્વાસ ધરાવતી હોય ત્યાં સુધી જ સત્તા ઉપર રહી શકે છે.
  • (3) આ વ્યવસ્થામાં સંસદ લોકોનું પ્રતિનિધિત્વ કરતી રાષ્ટ્રીય સંસ્થા છે, જે સરકાર પર અંકુશ રાખે છે.

• (3) પ્રસાર માધ્યમો એ લોકમત કેળવવાનું સધન માધ્યમ છે.

  પ્રસાર માધ્યમો (મુદ્રિત અને વીજાણુ માધ્યમો) એ લોકમત કેળવવાનું સધન માધ્યમ છે, કારણ કે:

  • (1) તે લોકમાનસના ઘડતર માટે અને લોકજુવાળ ઊભો કરવા માટે ખૂબ જ ઉપયોગી થઈ પડે છે.
  • (2) વીજાણુ માધ્યમ દ્વારા દેશ-વિદેશની ઘટનાઓ જીવંત પ્રસારણ દ્વારા વ્યક્તિ સુધી સરળતાથી પહોંચે છે.
  • (3) મનોરંજનની સાથે સામાજિક અને આર્થિક સમસ્યાઓની રજૂઆત અસરકારક રીતે કરીને લોકમત કેળવી શકાય છે.

• (4) ચૂંટણી એ લોકશાહીની પારાશીશી છે.

  ચૂંટણી એ લોકશાહીની પારાશીશી છે, કારણ કે:

  • (1) ચૂંટણી દ્વારા લોકશાહીમાં સરકારોનું ભવિષ્ય નક્કી થાય છે.
  • (2) ચૂંટણી વખતે મતદારને તેના ઉમેદવારનું મૂલ્યાંકન કરવાની તક આપે છે.
  • (3) ચૂંટણી દેશના સામાજિક તથા આર્થિક વાતાવરણનો ખ્યાલ આપે છે.
  • (4) ચૂંટણી પ્રક્રિયા પારદર્શક હોય તે લોકશાહીને જીવંત રાખવા માટે મહત્ત્વનું છે.

૩. ટૂંક નોંધ લખો:

• (1) રાજકીય પક્ષના પ્રકારો

  ચૂંટણી પંચ દ્વારા નક્કી કરાયેલા ધોરણોના આધારે રાજકીય પક્ષોને મુખ્યત્વે બે પ્રકારમાં વહેંચવામાં આવે છે:

  1. રાષ્ટ્રીય પક્ષ:

  • (1) જે રાજકીય પક્ષ ઓછાંમાં ઓછાં ચાર રાજ્યમાંથી ચૂંટણી લડે અને આ ચારેય રાજ્યમાં કુલ મતદાનના ચાર ટકા મત મેળવનાર હોય, તેને રાષ્ટ્રીય પક્ષ તરીકે માન્યતા મળે છે.
  • (2) રાષ્ટ્રીય પક્ષોનો પ્રભાવ રાષ્ટ્રીય સ્તરે હોય છે. ઉદા. ભારતીય રાષ્ટ્રીય કોંગ્રેસ, ભારતીય જનતા પક્ષ.

  2. પ્રાદેશિક પક્ષ:

  • (1) રાષ્ટ્રીય પક્ષ તરીકે માન્યતા માટેના ધોરણો પૂરા ન કરનાર પક્ષોને પ્રાદેશિક પક્ષ તરીકે માન્યતા આપવામાં આવે છે.
  • (2) આ પક્ષો કોઈ ચોક્કસ પ્રદેશ કે રાજ્ય પૂરતા મર્યાદિત હોય છે. ઉદા. શિવસેના, સમાજવાદી પાર્ટી.

• (2) મતદાર અને સરકાર

  લોકશાહીમાં મતદાર અને સરકાર વચ્ચેનો સંબંધ:

  • (1) મતદારનું મહત્ત્વ: 18 વર્ષ કે તેથી મોટી ઉંમરની વ્યક્તિ મતદાન કરી શકે છે. સાર્વત્રિક પુખ્ત વય મતાધિકારમાં 'વ્યક્તિ દીઠ એક મત'નો સિદ્ધાંત છે.
  • (2) સરકારની રચના: મતદાર પોતાનો મત આપીને સરકારની રચનામાં સહયોગી બને છે. જે પક્ષને બહુમતી મળે તે સરકાર રચે છે.
  • (3) અંકુશ: મતદાર દ્વારા મળેલું સંગઠિત લોકમત સરકારને ગેરવહીવટ કરતાં રોકે છે. સરકારને સત્તા ટકાવી રાખવા માટે લોકમતને ધ્યાનમાં રાખવો જરૂરી છે.

• (3) ચૂંટણી પંચ અને રાજકીય પક્ષો

  ચૂંટણી પંચ અને રાજકીય પક્ષોનો સંબંધ:

  • (1) ચૂંટણી પંચ: તે ભારતમાં ચૂંટણી પ્રક્રિયાનું સંચાલન, નિયમન અને નિરીક્ષણ કરતું સ્વતંત્ર અંગ છે.
  • (2) પક્ષોને માન્યતા: ચૂંટણી પંચ ચોક્કસ ધોરણોને આધારે રાજકીય પક્ષોને રાષ્ટ્રીય કે પ્રાદેશિક પક્ષ તરીકે માન્યતા આપે છે.
  • (3) ચૂંટણી પ્રતીક: ચૂંટણી પંચ રાજકીય પક્ષોને ચૂંટણી પ્રતીકો (નિશાનીઓ) ફાળવે છે.
  • (4) નિયંત્રણ: ચૂંટણી પંચ ચૂંટણીની તારીખોની જાહેરાત કરીને અને આચારસંહિતાનો અમલ કરાવીને રાજકીય પક્ષો પર નિયંત્રણ રાખે છે.

૪. તફાવત લખો:

• (1) રાષ્ટ્રીય પક્ષો અને પ્રાદેશિક પક્ષો

  મુદ્દા	રાષ્ટ્રીય પક્ષો	પ્રાદેશિક પક્ષો
  (1) માન્યતાના ધોરણો	ઓછામાં ઓછા ચાર રાજ્યમાં 4% મત મેળવે.	રાષ્ટ્રીય પક્ષ માટેના ધોરણો પૂરા ન કરનાર પક્ષો.
  (2) કાર્યક્ષેત્ર	રાષ્ટ્રીય સ્તરે સક્રિય હોય છે અને બહુવિધ રાજ્યોમાં પ્રભાવ હોય છે.	કોઈ ચોક્કસ પ્રદેશ કે રાજ્ય પૂરતા મર્યાદિત હોય છે.
  (3) ઉદાહરણ	ભારતીય જનતા પક્ષ, ભારતીય રાષ્ટ્રીય કોંગ્રેસ.	શિવસેના, આમ આદમી પાર્ટી.

• (2) સંસદીય લોકશાહી અને પ્રમુખીય લોકશાહી

  મુદ્દા	સંસદીય લોકશાહી	પ્રમુખીય લોકશાહી
  (1) કારોબારીની જવાબદારી	પ્રધાનમંડળ ધારાસભા (લોકસભા)ને જવાબદાર હોય છે.	પ્રમુખ ધારાસભાને જવાબદાર હોતા નથી.
  (2) વહીવટી વડા	વડાપ્રધાન વહીવટી વડા હોય છે. (જેમ કે ભારત).	પ્રમુખ જ વહીવટી વડા હોય છે. (જેમ કે અમેરિકા).
  (3) સત્તાનો સમયગાળો	વિશ્વાસ હોય ત્યાં સુધી સત્તા પર રહે છે (અનિશ્ચિત).	નિશ્ચિત મુદત સુધી સત્તા પર રહે છે.

• (3) મુદ્રિત માધ્યમો અને વીજાણુ માધ્યમો

  મુદ્દા	મુદ્રિત માધ્યમો	વીજાણુ માધ્યમો
  (1) સ્વરૂપ	છાપેલાં માધ્યમો (સમાચારપત્રો, સામયિકો).	દૃશ્ય-શ્રાવ્ય માધ્યમો (રેડિયો, ટીવી, ઇન્ટરનેટ).
  (2) અસરકારકતાનો આધાર	સાક્ષરતા હોય તો જ અસરકારક છે.	નિરક્ષરતા હોય તો પણ અસરકારક છે.
  (3) માહિતીની પ્રકૃતિ	માહિતી વાંચીને અભિપ્રાય આપે છે.	ઘટનાઓ જીવંત પ્રસારણ દ્વારા તરત પહોંચે છે.

૫. ખાલી જગ્યા પૂરો:

• (1) આપણાં સાર્વત્રિક પુખ્ત મતાધિકારમાં .......... સિદ્ધાંત સ્વીકારવામાં આવ્યો છે.

  (B) વ્યક્તિ દીઠ એકમત

• (2) લોકમત ઘડતર માટે .......... માધ્યમ ઓછું અસરકારક છે.

  (D) મુદ્રિત માધ્યમ

• (3) EVM સાચું નામ .......... .

  (D) ઇલેક્ટ્રોનિક વોટિંગ મશીન

આ પ્રકરણનો સ્વાધ્યાય અહીં પૂર્ણ થાય છે.