સામાજિક વિજ્ઞાન ધોરણ 9 પ્રકરણ 10 સરકારનાં અંગો: સ્વાધ્યાય

૧. નીચેના પ્રશ્નોના જવાબ આપો:

(1) સત્તા વિશ્લેષનો સિદ્ધાંત એટલે શું ?
સત્તા વિશ્લેષનો સિદ્ધાંત એટલે સરકારનાં ત્રણ અંગો: ધારાસભા, કારોબારી અને ન્યાયતંત્ર વચ્ચે સત્તાનું વિભાજન કરવું.
- (1) રાજ્ય વતી સરકાર જે કાર્યો કરે છે તે એકબીજાથી જુદાં હોય છે અને દરેક કાર્યમાં વિશેષ પ્રકારની નિપુણતાની જરૂર પડે છે.
- (2) જુદાં જુદાં અંગો દ્વારા જુદી જુદી વ્યક્તિઓ દ્વારા કાર્યો થવા જોઈએ અને દરેક અંગે પોતપોતાનું અલગ કાર્ય કરવું જોઈએ.
- (3) સત્તા વિશ્લેષ થવાથી સત્તાના બેફામ ઉપયોગની સંભાવના ઘટે છે. ત્રણેય અંગોનાં કાર્યો થકી સરકારનો વહીવટ સરળ અને કાર્યક્ષમ બને તે માટે તેમની વચ્ચે સત્તાનો વિશ્લેષ કરવો જરૂરી છે.
- (4) આ સિદ્ધાંત દ્વારા ત્રણેય અંગો એકબીજા પર નિયંત્રણ મૂકીને (ચેક એન્ડ બેલેન્સ) સત્તાનું સંતુલન જાળવે છે.
(2) સાંસદની લાયકાત કઈ છે ?
સંસદ સભ્ય (સાંસદ) તરીકેની લાયકાત નીચે મુજબ છે:
- (1) તે ભારતીય નાગરિક હોવો જોઈએ.
- (2) લોકસભાના સભ્ય માટે: ચૂંટણી લડવા માટે ઓછામાં ઓછી 25 (પચીસ) વર્ષની ઉંમર હોવી જોઈએ.
- (3) રાજ્યસભાના સભ્ય માટે: 30 (ત્રીસ) વર્ષ કે તેથી વધુ ઉંમર ધરાવતો હોવો જોઈએ.
- (4) તે નાદાર કે માનસિક રીતે અસ્થિર જાહેર કરાયેલ ન હોય.
- (5) તે કેન્દ્ર કે રાજ્ય સરકારમાં સવેતન હોદો ધરાવતો ન હોય.
- (6) સક્ષમ અદાલત દ્વારા ગુનેગાર પુરવાર થયેલ ન હોય.
- (7) સંસદે નક્કી કરેલી અન્ય લાયકાતો ધરાવતો હોવો જોઈએ.
(3) લોકસભા અને રાજ્યસભાની કાર્યસાધક સંખ્યા કેટલી છે ?
'કોરમ' એટલે ગૃહની કાર્યસાધક સંખ્યા. ગૃહનું કામકાજ હાથ ધરવા અને ચાલુ રાખવા માટે કુલ સભ્યોમાંથી હાજર સભ્યોની સંખ્યા.
- (1) લોકસભાની કાર્યસાધક સંખ્યા: લોકસભાના કુલ સભ્યો 545ની સંખ્યાના દસમો ભાગ (1/10) એટલે કે 55 સભ્યોની ગૃહમાં હાજરી જરૂરી ગણાય.
- (2) રાજ્યસભાની કાર્યસાધક સંખ્યા: રાજ્યસભાના કુલ સભ્યો 250ના દસમો ભાગ (1/10) એટલે કે 25 સભ્યોની હાજરી જરૂરી ગણાય છે.
(4) રાજ્યસભાના સભ્યોની પસંદગી કઈ રીતે થાય છે ?
રાજ્યસભાના સભ્યોની પસંદગી મુખ્યત્વે બે રીતે થાય છે:
- (1) ચૂંટાયેલા સભ્યો (238 સભ્યો): આ સભ્યોની પસંદગી પરોક્ષ રીતે જે-તે રાજ્યોની અને સંઘ પ્રદેશોની વિધાનસભાના ચૂંટાયેલા સભ્યો દ્વારા સપ્રમાણ પ્રતિનિધિત્વ પદ્ધતિથી કરવામાં આવે છે.
- (2) નિમણૂક પામેલા સભ્યો (12 સભ્યો): આ સભ્યોની નિમણૂક રાષ્ટ્રપતિ દ્વારા કરવામાં આવે છે. આ સભ્યો સાહિત્ય, વિજ્ઞાન, કલા, સાંસ્કૃતિક, રમતગમત અને સમાજસેવાનાં ક્ષેત્રોમાં વિશેષ જ્ઞાન અને વ્યવહારુ અનુભવ ધરાવતા હોવા જોઈએ.
રાજ્યસભાના કુલ સભ્યો 250થી વધે નહીં તે રીતે જોગવાઈ કરવામાં આવી છે.
(5) સ્પીકર ગૃહની મર્યાદાના રક્ષક છે. શાથી ?
લોકસભાના સ્પીકર (અધ્યક્ષ) ગૃહની મર્યાદાના રક્ષક છે, કારણ કે:
- (1) તેમનું મુખ્ય કાર્ય લોકસભાનું કામકાજ વ્યવસ્થિતપણે અને ચોક્કસ નીતિ-નિયમો અનુસાર ચાલે તે જોવાનું છે.
- (2) તેઓ ગૃહમાં શિસ્ત, વ્યવસ્થા અને ગૃહનું ગૌરવ જાળવવાનું કાર્ય કરે છે.
- (3) તેઓ ગૃહની મર્યાદાના રક્ષક છે અને તેમના નિર્ણયો ગૃહમાં આખરી અને અંતિમ ગણાય છે.
- (4) તેઓ અધ્યક્ષપદે ચૂંટાયા પછી ગૃહની કાર્યવાહી તટસ્થ અને નિષ્પક્ષ રીતે ચલાવે છે.
- (5) ગૃહમાં થતાં ભાષણો અને ટીકાઓ અધ્યક્ષને ઉદ્દેશીને જ થાય છે, જે ગૃહની કાર્યવાહીના નિયમન માટે જરૂરી છે.
(6) રાષ્ટ્રપતિની કટોકટીવેળાની સત્તાઓ જણાવો.
ભારતના બંધારણમાં રાષ્ટ્રપતિને ત્રણ પ્રકારની કટોકટી જાહેર કરવાની સત્તાઓ આપવામાં આવી છે:
- (1) રાષ્ટ્રીય સલામતી વિષયક કટોકટી: યુદ્ધ, બાહ્ય આક્રમણ કે સશસ્ત્ર બળવો જેવા સંજોગોમાં રાષ્ટ્રીય સલામતી જોખમાય એવી પરિસ્થિતિમાં કટોકટી જાહેર કરી શકે છે.
- (2) બંધારણીય કટોકટી (રાજ્યમાં રાષ્ટ્રપતિ શાસન): રાજ્યમાં કાયદો અને વ્યવસ્થા પડી ભાંગી હોય અથવા બંધારણીય જોગવાઈઓ અનુસાર રાજ્યની સરકાર ચાલી શકે એમ ન હોય ત્યારે રાજ્યપાલના અહેવાલના આધારે કટોકટી જાહેર કરીને રાજ્યનો વહીવટ પોતાના હસ્તક લઈ શકે છે.
- (3) નાણાકીય કટોકટી: દેશમાં આર્થિક સંકટ, નાણાકીય કટોકટીના સમયે તમામ સરકારી કર્મચારીઓનાં પગાર-ભથ્થામાં ઘટાડો કરી શકે છે.
કટોકટીની આ ત્રણેય જોગવાઈઓ હેઠળ આપણું સમવાયતંત્ર એકંદરે એકતંત્રી વ્યવસ્થામાં ફેરવાઈ જાય છે. રાષ્ટ્રપતિએ કટોકટી જાહેર કરવાના નિર્ણયને અદાલતમાં પડકારી શકાતો નથી.
(7) મહાભિયોગની કાર્યવાહી શું છે ?
મહાભિયોગ (Impeachment)ની કાર્યવાહી એ એક એવી પ્રક્રિયા છે જેના દ્વારા બંધારણનો ભંગ કરવાના આરોપસર રાષ્ટ્રપતિ, ઉપરાષ્ટ્રપતિ, સર્વોચ્ચ અદાલત અને વડી અદાલતોના ન્યાયમૂર્તિઓ, મુખ્ય ચૂંટણી કમિશનર, ઑડિટર જનરલ કે ઍટર્ની જનરલ વગેરેને તેમના હોદા પરથી દૂર કરી શકાય છે.
- (1) કાર્યવાહી સંસદના કોઈ પણ ગૃહમાં શરૂ કરી શકાય છે.
- (2) જે-તે ગૃહની કુલ સભ્ય સંખ્યાની બહુમતીના તથા તે ગૃહમાં હાજર રહીને મત આપનાર ઓછામાં ઓછા બે-તૃતીયાંશ (2/3) સભ્યોની બહુમતીના ટેકાવાળું નિવેદન રાષ્ટ્રપતિ સમક્ષ રજૂ કરાયેલ હોય.
- (3) રાષ્ટ્રપતિના હુકમના આધારે તેમને હોદા પરથી દૂર કરી શકાય છે.
આ કાર્યવાહી દ્વારા ન્યાયાધીશને પોતાનો બચાવ કરવાની તક આપવામાં આવે છે.
(8) સંસદની સત્તાઓ અંગે ઉલ્લેખ કરો.
સંસદ દેશની મહત્ત્વની અને સર્વોપરી સંસ્થા છે. સંસદની મુખ્ય સત્તાઓ નીચે મુજબ છે:
- (1) ધારાકીય સત્તા: સંસદ વર્તમાન કાયદામાં સુધારા કરવાનું, નવા કાયદા ઘડવાનું અને જૂના તેમજ અપ્રસ્તુત કાયદાઓને રદ કરવાનું મહત્ત્વનું કાર્ય ધરાવે છે.
- (2) નાણાકીય સત્તા: સંસદ ધારાગૃહોની પૂર્વમંજૂરી વિના નવા કરવેરા નાંખી શકાતા નથી કે ચાલુ કરવેરામાં ફેરફાર કરી શકાતો નથી. લોકસભા જાહેર નાણાંના વપરાશ પર સીધો અને અંતિમ અંકુશ ધરાવે છે.
- (3) કારોબારી પર અંકુશ: લોકસભા કારોબારી, પ્રધાનમંડળ અને અમલદારોનાં કામકાજ પર દેખરેખ અને નિયંત્રણ રાખે છે.
- (4) બંધારણીય સુધારો: સંસદ બંધારણમાં સુધારો કરવાની સત્તા ધરાવે છે, જોકે અમુક સુધારા માટે રાજ્યોની સંમતિ જરૂરી છે.
- (5) મહાભિયોગ: રાષ્ટ્રપતિ, ઉપરાષ્ટ્રપતિ, સર્વોચ્ચ અદાલત અને વડી અદાલતોના ન્યાયમૂર્તિઓ વગેરે સામે 'મહાભિયોગ' ચલાવીને હોદા પરથી દૂર કરી શકે છે.
(9) સ્થાનિક સ્વશાસનની સંસ્થાઓ વિશે જણાવો.
સ્થાનિક સ્વશાસનની સંસ્થાઓ એટલે ગામ, નગર કે મહાનગરોનો વહીવટ પોતાના ચૂંટાયેલા પ્રતિનિધિઓ દ્વારા સ્થાનિક સ્તરની સંસ્થાઓમાં થાય. વહીવટી સરળતા, સુગમતા અને કરકસરભર્યા વહીવટ અર્થે સત્તાનું વિકેન્દ્રીકરણ કરવા માટે આ સંસ્થાઓનો ઉદ્ભવ થયો છે.
- (1) ગ્રામ્ય કક્ષાએ (પંચાયતી રાજ): ગ્રામપંચાયત, તાલુકા પંચાયત અને જિલ્લા પંચાયત એ ત્રિસ્તરીય માળખું છે.
- (2) શહેરી કક્ષાએ: નગરપાલિકા, મહાનગરપાલિકા અને મહાનગરનિગમ (મેગાસિટી) એ શહેરી સ્વશાસનની સંસ્થાઓ છે.
- (3) મહત્ત્વ: આ સંસ્થાઓ લોકશાહીની તાલીમશાળા અને વહીવટ સુધારણાની પ્રયોગશાળા કહેવાય છે, કારણ કે આના થકી ગ્રામ્યકક્ષાએથી ચૂંટણી, મતદાન, ફરજો, હકો-જવાબદારી અને વહીવટની તાલીમ મળે છે.
આ સંસ્થાઓ સ્થાનિક વિકાસકાર્યો, યોજના અને કલ્યાણલક્ષી કાર્યક્રમો પાર પાડે છે.
(10) અમલદારશાહીનાં અનિષ્ટો જણાવો.
અમલદારશાહીનાં મુખ્ય અનિષ્ટો નીચે મુજબ છે:
- (1) તુમારશાહી.
- (2) લાગવગ અને સગાવાદ.
- (3) ભ્રષ્ટાચાર અને અપ્રમાણિકતા.
- (4) બિનકાર્યક્ષમતા.
- (5) ગેરરીતિઓ.
- (6) જવાબદારીમાંથી પલાયન થવાની વૃત્તિ.
સરકારની સત્તા અને પ્રભાવ અમલદારશાહીમાં વધુ કેન્દ્રિત થવા લાગ્યા છે. આ અનિષ્ટોને રોકવા માટે વહીવટમાં તકેદારીપંચ, લોકપાલ કે લોકાયુક્તની જરૂર વધતી ગઈ છે. ગુજરાત રાજ્યસરકારે લાંચ-રુશવત વિરોધી બ્યૂરો (ઍન્ટિ કરપ્શન બ્યૂરો)ની શરૂઆત પણ કરી છે.

૨. નીચેનાં વિધાનોનાં કારણ સમજાવો:

(1) ભારતીય સંસદ દ્વિગૃહી છે.
ભારતીય સંસદ દ્વિગૃહી છે, એટલે કે તેનાં બે ગૃહો છે: ઉપલું ગૃહ (રાજ્યસભા) અને નીચલું ગૃહ (લોકસભા).
- (1) લોકસભા: લોકસભામાં લોકોનું પ્રતિનિધિત્વ જોવા મળે છે, જેના સભ્યો પ્રત્યક્ષ મતદાનથી ચૂંટાય છે. આ ગૃહમાં સાચી સત્તા સ્થાપિત થયેલી છે.
- (2) રાજ્યસભા: રાજ્યસભા રાજ્યોનું પ્રતિનિધિત્વ ધરાવતું ધારાગૃહ છે. તે રાજ્યોના હિતોનું રક્ષણ કરવા માટેનું મહત્ત્વનું મંચ છે.
આ દ્વિગૃહી પ્રથા દ્વારા કાયદા ઘડવાના કાર્યમાં પુનર્વિચારણા અને સમીક્ષાની તક મળે છે, અને દેશના સંઘીય માળખામાં કેન્દ્ર તેમજ રાજ્યોના પ્રતિનિધિત્વ વચ્ચે સંતુલન જળવાઈ રહે છે.
(2) રાજ્યસભા કાયમીગૃહ છે.
રાજ્યસભા એ કાયમી ગૃહ છે, કારણ કે:
- (1) રાજ્યસભાનું સંપૂર્ણપણે વિસર્જન થતું નથી કે તેને વિખેરી શકાતું નથી.
- (2) રાજ્યસભાના એક તૃતીયાંશ (1/3) સભ્યો દર બીજા વર્ષે નિવૃત્ત થાય છે, અને તેટલી સંખ્યામાં સભ્યોની ફરીથી ચૂંટણી કરવામાં આવે છે.
- (3) આ પ્રક્રિયા સતત ચાલતી રહે છે, જેથી રાજ્યસભાના સભ્ય વધુમાં વધુ છ વર્ષ માટે સભ્ય તરીકે રહી શકે.
આ સતત પ્રક્રિયાને કારણે, લોકસભાની જેમ રાજ્યસભા ક્યારેય ભંગ થતું નથી અને તે કાયમ માટે અસ્તિત્વમાં રહે છે.
(3) ભારતમાં સંસદ સર્વોપરી નથી; પરંતુ બંધારણ સર્વોપરી છે.
ભારતમાં સંસદ સર્વોપરી નથી, પરંતુ બંધારણ સર્વોપરી છે, કારણ કે:
- (1) બંધારણ: બંધારણ એ દેશનો પાયાનો અને મહત્ત્વનો દસ્તાવેજ છે. બંધારણની જોગવાઈઓના આધારે દેશમાં કાયદાઓ ઘડવામાં આવે છે અને તે કાયદાઓથી સર્વોપરી છે.
- (2) સંસદની મર્યાદા: ભારતીય સંસદે બંધારણમાં દર્શાવેલી મર્યાદાઓમાં રહીને પોતાની સત્તાઓ ભોગવવાની છે.
- (3) અદાલતી સમીક્ષા: સંસદે ઘડેલ કાયદાઓમાં બંધારણીય જોગવાઈઓનો ભંગ થતો હોય, તો તેને અદાલતમાં પડકારી શકાય છે. જો અદાલતને એમ ખાતરી થાય કે તેનાથી બંધારણની જોગવાઈઓનો ભંગ થાય છે તો તેને ગેરબંધારણીય ગણીને રદબાતલ ઠેરવી શકે છે.
આમ, સંસદ બંધારણના આધારે જ સત્તા મેળવે છે અને કાર્ય કરે છે, તેથી બંધારણ સર્વોપરી ગણાય છે.
(4) સ્વતંત્ર, નિષ્પક્ષ ન્યાયતંત્ર લોકશાહીની આધારશિલા છે.
સ્વતંત્ર અને નિષ્પક્ષ ન્યાયતંત્ર લોકશાહીની આધારશિલા છે, કારણ કે:
- (1) બંધારણનું રક્ષણ: ન્યાયતંત્ર બંધારણની સર્વોપરિતાને જાળવી રાખે છે અને બંધારણીય મર્યાદાઓનું ઉલ્લંઘન ન થાય તેની ચકાસણી કરે છે.
- (2) હકોનું રક્ષણ: ન્યાયતંત્ર નાગરિકોના મૂળભૂત હકોના રક્ષણ અને જતન કરવા માટેની બાંયધરી આપે છે.
- (3) સંઘર્ષ નિરાકરણ: કેન્દ્ર અને રાજ્ય વચ્ચેના કે રાજ્ય-રાજ્ય વચ્ચેના કાર્યવિભાજનને લગતી કોઈ વિસંવાદિતા સર્જાય તો ન્યાયતંત્ર તેનો ઉકેલ લાવે છે.
ન્યાયતંત્ર જો સ્વતંત્ર, તટસ્થ અને નિર્ભીક ન હોય તો, ધારાસભા અને કારોબારીની આપખુદશાહી વધી શકે છે અને લોકશાહીના મૂલ્યો જોખમાય છે. આથી, તે લોકશાહીની આધારશિલા છે.
(5) સ્થાનિક સ્વરાજ્યની સંસ્થાઓ લોકશાહીની તાલીમશાળા અને બંધારણ સુધારણાની પ્રયોગશાળા છે.
સ્થાનિક સ્વરાજ્યની સંસ્થાઓ (ગ્રામપંચાયત, નગરપાલિકા વગેરે) લોકશાહીની તાલીમશાળા અને વહીવટ સુધારણાની પ્રયોગશાળા છે, કારણ કે:
- (1) તાલીમશાળા: આ સંસ્થાઓના વહીવટ થકી ગ્રામકક્ષાએથી ચૂંટણી, મતદાન, ફરજો, હકો-જવાબદારી, વહીવટ અને સત્તાધારી કે વિરોધપક્ષની ભૂમિકાની તાલીમ મળે છે.
- (2) પ્રયોગશાળા: યોજનાઓના અમલમાં કાયદાની વિસંગતતાથી નીચલા સ્તરે ઊભી થતી સમસ્યાઓને સમજીને ઉપલીકક્ષાએ અમલમાં મૂકતાં પૂર્વે પૂરતી કાળજી, ચકાસણી અને સુધારણાને અવકાશ રહે છે.
- (3) વિકેન્દ્રીકરણ: સત્તાનું વિકેન્દ્રીકરણ થવાથી વહીવટી સરળતા, સુગમતા અને કરકસરભર્યા વહીવટ અર્થે સ્થાનિક સમસ્યાઓનો ઉકેલ સરળતાથી આવે છે.
(6) રાજ્યની વિધાનસભા રાજ્યના લોકોની ઇચ્છાનું પ્રતિબિંબ પાડે છે.
રાજ્યની વિધાનસભા રાજ્યના લોકોની ઇચ્છાનું પ્રતિબિંબ પાડે છે, કારણ કે:
- (1) વિધાનસભા એ રાજ્યકક્ષાનું ધારાગૃહ છે, જેના સભ્યો (વિધાનસભ્યો) પ્રત્યક્ષ મતદાનથી ચૂંટાયેલા લોકોના પ્રતિનિધિઓ છે.
- (2) આ સભ્યો તેમના મતવિસ્તારના લોકોની જરૂરિયાતો, અપેક્ષાઓ અને પ્રશ્નોને વિધાનસભામાં રજૂ કરે છે.
- (3) રાજ્ય સરકારની રચના વિધાનસભાના બહુમતી પક્ષના નેતા દ્વારા થાય છે, જે લોકમતને અનુસરે છે.
આમ, વિધાનસભાના નિર્ણયો અને નીતિઓ રાજ્યના લોકોની સામૂહિક ઇચ્છાનું પ્રતિનિધિત્વ કરે છે.
(7) રાજ્યપાલ એ રાજય અને કેન્દ્ર વચ્ચે કડીરૂપ ભૂમિકા અદા કરે છે.
રાજ્યપાલ રાજ્ય અને કેન્દ્ર વચ્ચે કડીરૂપ ભૂમિકા અદા કરે છે, કારણ કે:
- (1) નિમણૂક: રાજ્યપાલની નિમણૂક કેન્દ્રિય પ્રધાનમંડળની સલાહ મુજબ રાષ્ટ્રપ્રમુખ દ્વારા કરવામાં આવે છે.
- (2) બંધારણીય વડા: તેઓ રાજ્યના બંધારણીય અને ઔપચારિક વડા છે.
- (3) અહેવાલ: રાજ્યપાલ રાજ્યમાં બંધારણીય જોગવાઈઓ અનુસાર વહીવટ ચાલે છે કે નહિ, તેનો અહેવાલ રાષ્ટ્રપતિને મોકલે છે.
- (4) સંદેશા વ્યવહાર: કેન્દ્ર સરકાર રાજ્ય સાથે સીધો સંદેશા વ્યવહાર રાજ્યપાલ મારફતે કરી શકે છે, અને રાજ્યપાલ કેન્દ્ર સરકારની સૂચનાઓ રાજ્ય સરકાર સુધી પહોંચાડે છે.
આમ, રાજ્યપાલ કેન્દ્રના પ્રતિનિધિ તરીકે રાજ્યમાં કાર્ય કરે છે અને કેન્દ્ર-રાજ્ય વચ્ચે સંતુલન જાળવવામાં મદદ કરે છે.
(8) લોકસભા દેશની ચાવીરૂપ પ્રજાકીય સંસ્થા છે.
લોકસભા દેશની ચાવીરૂપ પ્રજાકીય સંસ્થા છે, કારણ કે:
- (1) પ્રત્યક્ષ પ્રતિનિધિત્વ: લોકસભાના સભ્યો પ્રત્યક્ષ મતદાનથી ચૂંટાયેલા લોકોના પ્રતિનિધિઓ છે.
- (2) સર્વોચ્ચ સત્તા: લોકસભામાં જ સાચી સત્તા સ્થાપિત થયેલી છે અને પ્રધાનમંડળ લોકસભાને જવાબદાર હોય છે.
- (3) નાણાકીય નિયંત્રણ: લોકસભા જાહેર નાણાંના વપરાશ પર સીધો અને અંતિમ અંકુશ ધરાવે છે.
- (4) નીતિ નિર્ધારણ: દેશના સામાજિક, આર્થિક, રાજકીય, સંરક્ષણ, સલામતી તેમજ વિદેશી સંબંધોને લગતાં વિવિધ ક્ષેત્રના પ્રશ્નોની ચર્ચા-વિચારણા લોકસભામાં થાય છે.
આમ, તે પ્રજાની ઈચ્છા અને આકાંક્ષાઓને વાચા આપતું સર્વોચ્ચ મંચ છે.
(9) રાજકીય કારોબારી અને વહીવટી કારોબારી વચ્ચે મૈત્રીપૂર્ણ સંબંધો રાજ્યના સુશાસનની પૂર્વશરત છે.
રાજકીય કારોબારી (પ્રધાનમંડળ) અને વહીવટી કારોબારી (અમલદારશાહી) વચ્ચે મૈત્રીપૂર્ણ સંબંધો રાજ્યના સુશાસનની પૂર્વશરત છે, કારણ કે:
- (1) નીતિ ઘડતર: વહીવટી કારોબારી રાજકીય કારોબારીને નીતિ-વિષયક બાબતોમાં જરૂરી સલાહ-સૂચન, માહિતી અને આંકડા પૂરાં પાડે છે.
- (2) અમલ: રાજકીય કારોબારીએ ઘડેલા કાયદાઓ અને નીતિઓનો વિગતપૂર્ણ, કાર્યક્ષમતાથી અમલ કરવાનું કાર્ય વહીવટી કારોબારીનું છે.
- (3) સંકલન: જો બંને વચ્ચે નિખાલસ, મૈત્રીપૂર્ણ સંબંધો અને સંકલન ન હોય તો, નીતિઓ ગમે તેટલી સારી હોય તો પણ તેનો હેતુ માર્યો જાય છે અને સુશાસન શક્ય બનતું નથી.
આમ, રાજકીય કારોબારી મગજ સમાન છે અને વહીવટી કારોબારી હાથપગ સમાન છે. બંનેના સહકાર વિના રાજ્યનો વિકાસ અને સુશાસન શક્ય નથી.
(10) સક્ષમ અને બાહોશ સનદી અધિકારીઓ સરકારની કરોડરજ્જુ સમાન છે.
સક્ષમ અને બાહોશ સનદી અધિકારીઓ (વહીવટી કારોબારી) સરકારની કરોડરજ્જુ સમાન છે, કારણ કે:
- (1) નીતિનો અમલ: તેઓ રાજકીય કારોબારીએ ઘડેલી નીતિઓ, યોજનાઓ કે કાર્યક્રમોનો વિગતપૂર્ણ અને અસરકારક રીતે અમલ કરે છે.
- (2) નિષ્ણાત જ્ઞાન: તેઓ અનેક ક્ષેત્રોમાં નિષ્ણાત, વ્યાવસાયિક કુશળતા, વહીવટી સૂઝબૂઝ અને બહોળો અનુભવ ધરાવે છે.
- (3) પીઠબળ: નીતિ-ઘડતરમાં અને નીતિના અમલીકરણની સતત ચાલતી પ્રક્રિયામાં તેઓ કારોબારીને પીઠબળ પૂરું પાડે છે.
જેમ શરીરનું સંચાલન કરોડરજ્જુ વિના શક્ય નથી, તેમ સરકારનો વહીવટ સક્ષમ અને અનુભવી વહીવટી તંત્ર વિના કાર્યક્ષમ રીતે ચાલી શકતો નથી.

૩. ટૂંક નોંધ લખો:

(1) રાજયપાલનું સ્થાન અને કાર્યો
રાજ્યપાલ (ગવર્નર) રાજ્યમાં સર્વોચ્ચ સ્થાને હોય છે અને રાજ્યના બંધારણીય તેમજ ઔપચારિક વડા છે. તેમની નિમણૂક કેન્દ્રિય પ્રધાનમંડળની સલાહ મુજબ રાષ્ટ્રપ્રમુખ દ્વારા કરવામાં આવે છે. તેમની મુદત સામાન્યતઃ પાંચ વર્ષની હોય છે. રાજ્યપાલ જે-તે રાજ્યના હોદાની રૂએ યુનિવર્સિટીઓના કુલાધિપતિ (ચાન્સેલર) હોય છે.

રાજ્યપાલનાં મુખ્ય કાર્યો અને સત્તાઓ:
- (1) મુખ્યપ્રધાનની નિમણૂક: તેઓ રાજ્યની વિધાનસભાના બહુમતી પક્ષના નેતાની મુખ્યપ્રધાન તરીકે નિમણૂક કરે છે અને તેમની સલાહ મુજબ અન્ય પ્રધાનમંડળના સભ્યોની નિમણૂક કરે છે.
- (2) નિમણૂકો: તેઓ રાજ્યના ઍડ્વોકેટ જનરલ અને રાજ્યના જાહેરસેવા આયોગના અધ્યક્ષ તેમજ અન્ય સભ્યોની નિમણૂક કરે છે.
- (3) ધારાકીય સત્તાઓ: તેઓ રાજ્યની વિધાનસભાની બેઠકો બોલાવવી, તેને વિખેરી નાંખવી, વટહુકમો બહાર પાડવા અને ધારાસભાએ પસાર કરેલ ખરડાને કાયદા તરીકે મંજૂરી આપવાની ધારાકીય સત્તાઓ ધરાવે છે.
- (4) કડીરૂપ ભૂમિકા: તેઓ રાજ્ય અને કેન્દ્ર સરકાર વચ્ચે કડીરૂપ ભૂમિકા અદા કરે છે.
- (5) ક્ષમાદાન: ફોજદારી ગુનાની સજાની મુદત ઘટાડવા અને તેનો અમલ મોકૂફ રાખવાની સત્તા ધરાવે છે.
રાજ્યપાલની સત્તા વ્યવહારમાં મુખ્યપ્રધાન અને તેનું મંત્રીમંડળ ભોગવે છે. હોદો ગ્રહણ કર્યા પછી તેઓએ સક્રિય રાજકારણથી પર રહીને તટસ્થ અને નિષ્પક્ષ રહીને ફરજો બજાવવાની હોય છે.
(2) રાજ્યની વિધાનસભાની કારોબારી વિષયક સત્તાઓ
વિધાનસભા એ રાજ્યકક્ષાનું નીચલું ગૃહ છે, જે રાજ્યના લોકોની ઇચ્છાનું પ્રતિબિંબ પાડે છે. વિધાનસભાની કારોબારી વિષયક સત્તાઓ નીચે મુજબ છે:
- (1) પ્રધાનમંડળ પર અંકુશ: રાજ્યનું પ્રધાનમંડળ રાજ્યની વિધાનસભાને જવાબદાર હોય છે. વિધાનસભા પ્રધાનમંડળમાં અવિશ્વાસનો પ્રસ્તાવ પસાર કરીને અથવા સરકારી નીતિને નામંજૂર કરીને પ્રધાનમંડળને રાજીનામું આપવાની ફરજ પાડી શકે છે.
- (2) પ્રશ્ન પૂછવાની સત્તા: વિધાનસભ્યો મંત્રીમંડળના સભ્યોને પ્રશ્ન પૂછી શકે છે, જેના દ્વારા તેઓ કારોબારીના કામકાજ પર દેખરેખ અને નિયંત્રણ રાખે છે.
- (3) અંદાજપત્રની મંજૂરી: વિધાનસભા રાજ્યના અંદાજપત્ર (બજેટ)ની મંજૂરી આપે છે અને નાણાકીય ખર્ચા પર નિયંત્રણ રાખે છે.
- (4) નીતિ વિષયક નિર્ણયો: વિધાનસભામાં રાજ્યના કલ્યાણ અને સુખાકારી માટેની નીતિઓ અને કાર્યક્રમો પર ચર્ચા-વિચારણા થાય છે.
વિધાનસભાનું વિસર્જન અસામાન્ય પરિસ્થિતિઓમાં રાષ્ટ્રપતિ શાસન દ્વારા થઈ શકે છે.
(3) વડાપ્રધાનનું સ્થાન અને કારોબારી સત્તાઓ
વડાપ્રધાન સંઘ સરકારના વાસ્તવિક કારોબારી વડા છે. તેઓ લોકસભામાં બહુમતી પક્ષના સભ્યોના સર્વમાન્ય નેતા છે. તેમની નિમણૂક રાષ્ટ્રપતિ દ્વારા ઔપચારિક રીતે થાય છે.

વડાપ્રધાનનું સ્થાન અને સત્તાઓ:
- (1) પ્રધાનમંડળના વડા: તેઓ પ્રધાનમંડળના સભ્યોની નિમણૂક અંગે રાષ્ટ્રપતિને સલાહ આપે છે અને પ્રધાનોને ખાતાંઓની વહેંચણી કરે છે.
- (2) કાર્યનું સંકલન: પ્રધાનમંડળની બેઠકોનું અધ્યક્ષપદ સંભાળે છે, તેઓ જુદાં જુદાં ખાતાંઓની કામગીરીઓનું સંકલન અને દેખરેખ રાખે છે.
- (3) નીતિ વિષયક નિર્ણયો: દેશના નીતિવિષયક નિર્ણયો તેઓ લે છે. હોદાની રૂએ તેઓ નીતિપંચના અધ્યક્ષ છે.
- (4) જવાબદારી: પ્રધાનમંડળ સંયુક્ત જવાબદારીના સિદ્ધાંત પર કાર્ય કરે છે અને તેઓ લોકસભાને જવાબદાર રહે છે. જો લોકસભામાં અમુક મુદ્દાઓની સરકારી નીતિ કે મુદ્દાને નામંજૂર કરે તો સમગ્ર પ્રધાનમંડળ જવાબદાર ઠરે છે.
- (5) રાષ્ટ્રપતિ સાથેનો સંબંધ: તેઓ રાષ્ટ્રપતિ અને પ્રધાનમંડળ વચ્ચે કડીરૂપ ભૂમિકા અદા કરે છે.
(4) રાષ્ટ્રપતિની ધારાકીય સત્તાઓ અને વહીવટી સત્તાઓ
રાષ્ટ્રપતિ ભારતમાં બંધારણીય વડા છે અને સંઘ સરકારની બધી કારોબારી સત્તા બંધારણ દ્વારા તેમને આપવામાં આવે છે. તેઓ રાષ્ટ્રના વડા તથા ભારતીય પ્રજાસત્તાકના પ્રથમ નાગરિક છે.

ધારાકીય સત્તાઓ:
- (1) સંસદનાં બંને ગૃહોનું સત્ર બોલાવવું, ગૃહોને મોકૂફ રાખવા અને લોકસભાનું વિસર્જન કરવાની સત્તા ધરાવે છે.
- (2) સંસદનાં બંને ગૃહોમાં પસાર થયેલા ખરડા ઉપર તેમની સહી થાય ત્યાર પછી જ ખરડો કાયદો બને છે.
- (3) સંસદનું સત્ર ચાલુ ન હોય ત્યારે વટહુકમો બહાર પાડવાની સત્તા ધરાવે છે.
- (4) સંસદની પ્રથમ બેઠકનું ઉદ્ઘાટન પ્રવચન અને સંસદની સંયુક્ત બેઠકને સંબોધન કરે છે.
વહીવટી સત્તાઓ:
- (1) નિમણૂકો: વડાપ્રધાન, પ્રધાનમંડળના અન્ય પ્રધાનો, રાજ્યોના રાજ્યપાલો, સર્વોચ્ચ અદાલતોના વરિષ્ઠ ન્યાયમૂર્તિઓ, એટર્ની જનરલ, ચૂંટણીપંચના મુખ્ય ચૂંટણી અધિકારીઓ, રાજદૂતો વગેરેની નિમણૂક કરે છે.
- (2) સંરક્ષણ દળોના સર્વોચ્ચ વડા: તેઓ સંરક્ષણ દળોના સર્વોચ્ચ વડા છે અને અન્ય રાષ્ટ્રો સામે યુદ્ધ જાહેર કરવાની કે બંધ કરવાની સત્તા ધરાવે છે.
- (3) ક્ષમાદાન: ગુનેગારને માફી આપવાની, ફોજદારી ગુનાની સજાની મુદત ઘટાડવા અને તેનો અમલ મોકૂફ રાખવાની સત્તા ધરાવે છે.
- (4) કટોકટી જાહેર કરવાની સત્તા: રાષ્ટ્રીય સલામતી, બંધારણીય કે નાણાકીય કટોકટી જાહેર કરી શકે છે.
(5) ખરડો કાયદો ક્યારે બને ? પ્રક્રિયા વર્ણવો
કાયદા માટેની દરખાસ્તને ખરડો (વિધેયક) કહેવાય છે. સામાન્ય ખરડો નીચેની પ્રક્રિયાના અંતે કાયદો બને છે:
- (1) પ્રથમ વાચન: ખરડો સંસદનાં બંને ગૃહોમાંથી કોઈ પણ એક ગૃહમાં રજૂ થઈ શકે છે. તેમાં ખરડાનું શીર્ષક, ઉદ્દેશો, કારણોનું વર્ણન હોય છે.
- (2) બીજું વાચન: આ તબક્કે ખરડાના પ્રત્યેક મુદ્દાઓની કલમવાર ચર્ચા થાય છે. જરૂર જણાય તો જનતા, જૂથોના અભિપ્રાય આધારે સુધારાઓ કરવામાં આવે છે અને અંતે તેના પર મતદાન થાય છે. કાર્યબોજ વધુ હોય તો પ્રવર સમિતિને સોંપવામાં આવે છે.
- (3) ત્રીજું વાચન: આ તબક્કો માત્ર ઔપચારિક હોય છે. ખરડાના સ્વીકાર્ય સ્વરૂપ પર મતદાન કરવામાં આવે છે. બહુમતીનો ટેકો મળે તો તે ખરડો પસાર થયેલો જાહેર થાય છે.
- (4) બીજા ગૃહમાં પ્રક્રિયા: પ્રથમ ગૃહમાં પસાર થયેલો ખરડો બીજા ગૃહમાં મોકલી આપવામાં આવે છે, જ્યાં પણ તે આ જ પ્રક્રિયામાંથી પસાર થાય છે. જો બંને ગૃહો વચ્ચે મતભેદ ઊભા થાય તો રાષ્ટ્રપતિ સંસદનાં બંને ગૃહોની સંયુક્ત બેઠક બોલાવી શકે છે.
- (5) રાષ્ટ્રપતિની મંજૂરી: બંને ગૃહોમાં પસાર થયેલા ખરડાને રાષ્ટ્રપતિની સહી માટે મોકલાય છે. રાષ્ટ્રપતિની મંજૂરી મળ્યેથી ખરડો કાયદો બને છે અને સરકારી ગેઝેટ્સમાં પ્રકાશિત થયા બાદ દર્શાવેલ તારીખથી તેનો અમલ શરૂ થયેલો ગણાય છે. (નાણાકીય ખરડા પર રાષ્ટ્રપતિએ મંજૂરી આપવી ફરજિયાત છે.)
(6) નાણાકીય ખરડા અંગેની બંધારણીય જોગવાઈઓ
અંદાજપત્રને લગતી અને નાણાકીય જોગવાઈઓ ધરાવતા ખરડાને નાણાકીય ખરડો કહેવાય છે. નાણાકીય ખરડા અંગેની બંધારણીય જોગવાઈઓ નીચે મુજબ છે:
- (1) કોણ નક્કી કરે: ખરડો નાણાકીય છે કે કેમ એ લોકસભાના અધ્યક્ષ નક્કી કરે છે.
- (2) રજૂઆત: બધા જ નાણાકીય ખરડા પ્રથમ લોકસભામાં જ રજૂ કરવામાં આવે છે.
- (3) રાજ્યસભાનો સમય: લોકસભામાં પસાર થયેલો ખરડો રાજ્યસભામાં ભલામણ અર્થે રજૂ કરાય છે. રાજ્યસભાએ તે ખરડાને 14 દિવસમાં પરત મોકલવો પડે છે.
- (4) રાજ્યસભાની સત્તા: જો 14 દિવસમાં નાણાકીય ખરડો લોકસભામાં પરત ન કરવામાં આવે તો તે ખરડો રાજ્યસભામાંથી પસાર થયેલો માનવામાં આવે છે. રાજ્યસભાએ સૂચવેલી ભલામણોનો લોકસભા સ્વીકાર કે અસ્વીકાર કરી શકે છે. આમ, નાણાકીય બાબતોમાં રાજ્યસભાની સત્તા મર્યાદિત છે.
- (5) રાષ્ટ્રપતિની મંજૂરી: બંને ગૃહોમાં પસાર થયેલા નાણાકીય ખરડા પર રાષ્ટ્રપતિએ મંજૂરીની મહોર મારવી જ પડે છે.
(7) રાજ્યસભાની ઉપયોગિતા અને મર્યાદા
રાજ્યસભા એ સંસદનું ઉપલું ગૃહ છે અને તે રાજ્યોનું પ્રતિનિધિત્વ ધરાવતું ધારાગૃહ છે.

રાજ્યસભાની ઉપયોગિતા:
- (1) રાજ્યોનું પ્રતિનિધિત્વ: તે રાજ્યોનું પ્રતિનિધિત્વ કરીને કેન્દ્ર સરકાર દ્વારા રાજ્યોના હિતોનું ઉલ્લંઘન ન થાય તે જુએ છે.
- (2) પુનર્વિચારણા: તે લોકસભાએ પસાર કરેલા કાયદાઓ પર પુનર્વિચારણા કરીને અને જરૂરી સુધારા સૂચવીને કાયદા ઘડવાના કાર્યમાં મદદરૂપ થાય છે.
- (3) વિશેષજ્ઞો: તેમાં સાહિત્ય, વિજ્ઞાન, કલા વગેરે ક્ષેત્રના નિષ્ણાત 12 સભ્યોની નિમણૂક થાય છે, જેનાથી દેશને તેમનો અનુભવ અને વિશેષ જ્ઞાન મળે છે.
- (4) કાયમી ગૃહ: તે કાયમી ગૃહ હોવાથી લોકસભાનું વિસર્જન થાય તો પણ તેની કામગીરી ચાલુ રહે છે.
રાજ્યસભાની મર્યાદા:
- (1) સત્તા મર્યાદિત: લોકસભાની સરખામણીમાં રાજ્યસભાની સત્તા પ્રમાણમાં ઓછી અને મર્યાદિત છે.
- (2) નાણાકીય સત્તા: નાણાકીય બાબતોમાં રાજ્યસભાની સત્તા ખૂબ મર્યાદિત છે. તે નાણાકીય ખરડો 14 દિવસમાં પરત ન કરે તો પણ પસાર થયેલો ગણાય છે.
- (3) કાર્યકારી સત્તા: પ્રધાનમંડળ લોકસભાને જવાબદાર હોય છે, રાજ્યસભાને નહીં.

૪. નીચેનામાંથી યોગ્ય વિકલ્પની પસંદગી કરો:

(1) વિધાનસભાના સભ્યપદ માટે વયમર્યાદા કેટલા વર્ષની નક્કી થઈ છે :

(A) 25 વર્ષ
(2) લોકસભાનું સંખ્યાબળ અને રાજ્યસભાનું સંખ્યાબળ કેટલું નિર્ધારિત કર્યું છે.

(A) 545;250
(3) નીચેના ક્યા રાજ્યમાં ધારાસભાનાં બે ગૃહો અસ્તિત્વમાં છે ?

(A) કર્ણાટક
(4) સર્વોચ્ચ અદાલતના ન્યાયાધીશને કોણ નીમે છે ?

(C) રાષ્ટ્રપતિ
(5) લોકસભાના સભ્યોની સમયમર્યાદા કેટલાં વર્ષની છે ?

(D) 5 વર્ષ
(6) રાષ્ટ્રપતિ કયા ગૃહમાં બે એંગ્લો-ઇન્ડિયન સભ્યની નિમણૂક કરે છે ?

(B) લોકસભા
(7) વડાપ્રધાનને હોદા અને ગુપ્તતાના શપથ કોણ લેવડાવે છે ?

(B) રાષ્ટ્રપતિ

(8) સાચાં જોડકાં જોડો :

અ	બ	સાચો જવાબ
(1) જિલ્લા સેવાસદન	(A) મેયર	(C) કલેક્ટર
(2) મહાનગરપાલિકા	(B) ડીડીઓ	(D) કમિશનર
(3) જિલ્લા પંચાયત	(C) કલેક્ટર	(B) ડીડીઓ

(B) 1-C, 2-D, 3-B

(9) રાજ્યસભામાં રાષ્ટ્રપતિ કેટલા સભ્યો નીમે છે ?

(B) 12
(10) સંસદમાં અંદાજપત્ર કોણ રજૂ કરે છે ?

(C) નાણાં પ્રધાન

આ પ્રકરણનો સ્વાધ્યાય અહીં પૂર્ણ થાય છે.