સામાજિક વિજ્ઞાન ધોરણ 10 પ્રકરણ 9 વન અને વન્યજીવ સંસાધન : સ્વાધ્યાય

૧. નીચેના પ્રશ્નોના ઉત્તર સવિસ્તર લખો:

(1) જંગલોના પ્રકાર વિશે સવિસ્તર નોંધ લખો.
ભારતનાં જંગલોને બે મુખ્ય દૃષ્ટિકોણથી વર્ગીકૃત કરવામાં આવે છે:

A) વહીવટી દૃષ્ટિએ જંગલોના પ્રકાર:
1. અનામત જંગલ (Reserved Forest): આ જંગલો સીધાં સરકારી તંત્રના નિયંત્રણ હેઠળ હોય છે. તેમાં લાકડાં કાપવા, વીણવાં કે પશુચરાણ માટે પ્રવેશ કરવા પર સંપૂર્ણ પ્રતિબંધ હોય છે.
2. સંરક્ષિત જંગલ (Protected Forest): આ જંગલોની દેખભાળ પણ સરકારી તંત્ર દ્વારા થાય છે, પરંતુ અહીં વૃક્ષોને નુકસાન પહોંચાડ્યા વિના, સ્થાનિક લોકોને લાકડાં વીણવાની અને પશુ ચરાવવાની છૂટ આપવામાં આવે છે.
3. અવર્ગીકૃત જંગલ (Unclassified Forest): જે જંગલોનું હજુ સુધી કોઈ સ્પષ્ટ વર્ગીકરણ થયું નથી, તેને અવર્ગીકૃત જંગલ કહે છે. અહીં વૃક્ષો કાપવા કે પશુચરાણ પર કોઈ ખાસ પ્રતિબંધ હોતો નથી.
B) માલિકી, વહીવટ અને વ્યવસ્થાપન દૃષ્ટિએ જંગલોના પ્રકાર:
1. રાજ્ય માલિકીનું જંગલ (State Forest): આ પ્રકારનાં જંગલો પર નિયંત્રણ રાજ્ય કે કેન્દ્ર સરકારનું હોય છે. દેશના મોટાભાગના જંગલ વિસ્તારો આ પ્રકાર હેઠળ આવે છે.
2. સામુદાયિક વન (Communal Forest): આ જંગલો પર સ્થાનિક સ્વરાજ્યની સંસ્થાઓ (જેમ કે ગ્રામ પંચાયત, નગરપાલિકા, જિલ્લા પંચાયત) નું નિયંત્રણ હોય છે.
3. ખાનગી જંગલ (Private Forest): આ પ્રકારનું જંગલ વ્યક્તિગત માલિકીનું હોય છે. ઓડિશા, મેઘાલય, પંજાબ અને હિમાચલ પ્રદેશમાં આવાં જંગલો જોવા મળે છે. જોકે, આમાંનાં ઘણાં જંગલો હાલ ઉજ્જડ અવસ્થામાં છે.
(2) વન સંરક્ષણના ઉપાયો વર્ણવો.
જંગલોના સંરક્ષણ માટે નીચે મુજબના ઉપાયો હાથ ધરવા જરૂરી છે:
- લાકડાના વિકલ્પે વાપરી શકાય તેવી અન્ય સામગ્રીઓ માટે સંશોધનો કરવાં, જેથી લાકડાનો વપરાશ ઘટે અને વનો બચે.
- વિકાસ કાર્યો માટે અનિવાર્યપણે વૃક્ષો કાપવાં પડે, તો તેની જગ્યાએ એ જ પ્રજાતિનાં નવાં વૃક્ષો વાવવાં જોઈએ.
- અપરિપક્વ વૃક્ષોને કાપવા પર સંપૂર્ણ પ્રતિબંધ મૂકવો જોઈએ.
- જંગલોમાંથી કાચો માલ મેળવતા ઉદ્યોગોને ભવિષ્યની જરૂરિયાત માટે વનીકરણ કરવાની ફરજ પાડવી જોઈએ.
- ઇકો-ટુરીઝમના નામે જંગલોની સ્થિતિ ન જોખમાય તે માટે કડક નિયમો બનાવવા.
- સ્થાનિક લોકોમાં વન સંરક્ષણ અંગે વ્યાપક જનજાગૃતિ કાર્યક્રમો યોજવા.
- શાળા-કૉલેજના પાઠ્યક્રમોમાં વન સંરક્ષણની જરૂરિયાત સમજાવતી વિગતો સામેલ કરવી.
- ઘાસચારો અને બળતણ જેવી જરૂરિયાતો માટે 'સામાજિક વનીકરણ' અને 'કૃષિ વનીકરણ' જેવા કાર્યક્રમોને પ્રોત્સાહન આપવું.
- બળતણ તરીકે લાકડાના સ્થાને સૌરઊર્જા અને કુદરતી વાયુ જેવા વિકલ્પો અપનાવવા.
- દાવાનળ (જંગલની આગ) ને રોકવા માટે રાષ્ટ્રીય સ્તરે અલાયદું તંત્ર કે દળ ઊભું કરવું.
- જંગલ ક્ષેત્રોમાં ધાર્મિક મેળાઓ કે પરિક્રમા સમયે થતા કચરાનો યોગ્ય નિકાલ કરવો.
- પશુચરાણ માટે અલગ વિસ્તારો નિર્ધારિત કરવા.
(3) વન્યજીવોના સંરક્ષણ માટેની વિવિધ યોજનાઓ વર્ણવો.
ભારતમાં સંકટમાં આવી પડેલી અને લુપ્ત થવાના ભય હેઠળ જીવતી પ્રજાતિઓના સંરક્ષણ માટે કેટલીક ખાસ પરિયોજનાઓ શરૂ કરવામાં આવી છે, જે નીચે મુજબ છે:
1. વાઘ પરિયોજના (Project Tiger): 1971 માં વાઘ બચાવવાના હેતુથી આ પરિયોજના શરૂ કરાઈ. અનિયંત્રિત શિકાર અને નિર્વનીકરણને કારણે વાઘના અસ્તિત્વ સામે ખતરો ઊભો થયો હતો. આ યોજના હેઠળ વાઘના કુદરતી આવાસોને સુરક્ષિત રાખવા અને પર્યાવરણીય સંતુલન જાળવવા પગલાં લેવાયાં. હાલ દેશમાં 44 જેટલાં ક્ષેત્રોમાં આ યોજના કાર્યરત છે.
2. હાથી પરિયોજના (Project Elephant): 1992 માં શરૂ થયેલી આ યોજનાનો મુખ્ય હેતુ હાથીઓને તેમના કુદરતી આવાસોમાં સંરક્ષણ આપવાનો અને તેમના સ્થળાંતરના માર્ગો (Corridor) ને સુરક્ષિત કરવાનો છે. દેશમાં હાથીઓ માટે 26 સંરક્ષિત વિસ્તારો છે.
3. ગેંડા પરિયોજના: આ પરિયોજના ખાસ કરીને એક શિંગી ભારતીય ગેંડાના સંરક્ષણ માટે બનાવવામાં આવી છે. ભારતમાં મોટાભાગના ગેંડા અસમ રાજ્યમાં અને પશ્ચિમ બંગાળના સુંદરવનમાં જોવા મળે છે.
4. ઘડિયાલ પરિયોજના: મીઠા પાણીમાં રહેતી મગરોની આ પ્રજાતિ 1970 ના દશકામાં લુપ્ત થવાના આરે હતી, ત્યારે ભારત સરકારે આ પરિયોજના શરૂ કરી.
5. ગીધ પરિયોજના: ગીધ કુદરતના સફાઈ કામદાર ગણાય છે. તેમની સંખ્યામાં અસાધારણ ઘટાડો થતાં 2004 થી આ યોજના શરૂ કરવામાં આવી.
6. હિમદીપડા પરિયોજના: હિમાલયમાં 3000 મીટરની ઊંચાઈએ બરફમાં રહેતી આ પ્રજાતિના સંરક્ષણ માટે અને સ્થાનિક લોકોમાં જાગૃતિ લાવવા 2000 માં આ પરિયોજના શરૂ કરાઈ.
આ ઉપરાંત કશ્મીરી હંગુલ પરિયોજના, લાલ પાંડા પરિયોજના, મણિપુર થામિલ પરિયોજના (હરણની પ્રજાતિ માટે) અને ગંગા ડોલ્ફિન પરિયોજના પણ કાર્યરત છે.

૨. નીચેના પ્રશ્નોના મુદ્દાસર ઉત્તર આપો:

(1) જૈવ આરક્ષિત ક્ષેત્ર એટલે શું ?

જૈવ આરક્ષિત ક્ષેત્રની રચના આંતરરાષ્ટ્રીય માપદંડો અનુસાર કરવામાં આવે છે. તેનો મુખ્ય હેતુ જે તે ક્ષેત્રની પ્રાકૃતિક અને સાંસ્કૃતિક વિવિધતાનું સંરક્ષણ કરવાનો હોય છે.

આ ક્ષેત્રમાં થતી તમામ વનસ્પતિ, જીવજંતુઓ, જમીન ઉપરાંત ત્યાં વસતા માનવ સમુદાયોની જીવનશૈલીનું પણ સંરક્ષણ કરવામાં આવે છે. અહીં જૈવવૈવિધ્ય અંગે સંશોધન અને પ્રશિક્ષણ માટે ખાસ સવલતો ઊભી કરાય છે.

આવા વિસ્તારોમાં બહારની તમામ પ્રકારની માનવીય ગતિવિધિ સંપૂર્ણપણે પ્રતિબંધિત હોય છે. ભારતમાં નીલગિરિ, સુંદરવન, પચમઢી અને ગુજરાતમાં કચ્છનું રણ (2008 થી) મહત્ત્વનાં જૈવ આરક્ષિત ક્ષેત્રો છે.
(2) ગુજરાતમાં અગાઉ ક્યાં ક્યાં વાઘ જોવા મળતા હતા ?

ગત સદીની શરૂઆતમાં ગુજરાતનાં જંગલોમાં વાઘ જોવા મળતા હતા. તે સમયે ગુજરાતમાં મુખ્યત્વે ઈડર, અંબાજી, પંચમહાલ અને ડાંગના જંગલોમાં વાઘની વસ્તી હતી. જોકે, આજે ગુજરાતનાં જંગલોમાંથી વાઘ સંપૂર્ણપણે નષ્ટ (વિલુપ્ત) થઈ ગયા છે.
(3) નિર્વનીકરણની અસરો જણાવો.
નિર્વનીકરણ એટલે જંગલોનું નષ્ટ થવું. જંગલ વિનાશની અસરો વ્યાપક અને ગંભીર હોય છે, જે નીચે મુજબ છે:
- વાતાવરણમાં કાર્બન ડાયોક્સાઈડ (CO2) ની માત્રા વધે છે.
- હરિત ગૃહ પ્રભાવ (ગ્રીન હાઉસ ઇફેક્ટ) ની અસરો વધારે ઘેરી બને છે, જેનાથી વૈશ્વિક તાપમાન વધે છે.
- વૃક્ષોનું આચ્છાદન દૂર થવાથી જમીનની માટીનું ધોવાણ વધે છે, જેનાથી ખેતીની ફળદ્રુપતા ઘટે છે.
- જંગલ વિસ્તાર ઘટવાથી અનેક સજીવો પોતાના કુદરતી આવાસો ગુમાવે છે.
- આવાસો ગુમાવવાથી વન્યજીવો ખોરાક અને પાણીની શોધમાં માનવ વસવાટનાં ક્ષેત્રો તરફ આવી ચડે છે, પરિણામે માનવી અને પ્રાણીઓ વચ્ચે સંઘર્ષ થાય છે.
(4) લુપ્ત થતા વન્યજીવન વિશે નોંધ લખો.
આજે વિશ્વના અસંખ્ય વન્યજીવો વિનાશના આરે ઊભેલા છે. ભારતમાં પણ ઘણી પ્રજાતિઓ લુપ્ત થઈ છે અથવા લુપ્ત થવાની તૈયારીમાં છે:
- સસ્તન પ્રાણીઓ: ભારતનાં જંગલોમાંથી 'ચિત્તો' સંપૂર્ણપણે નષ્ટ થઈ ચૂક્યો છે. ગુજરાતનાં જંગલોમાંથી 'વાઘ' સંપૂર્ણપણે નષ્ટ થઈ ગયો છે. અરુણાચલ પ્રદેશમાં જોવા મળતો 'ચિલોત્રા' પણ આજે સરળતાથી જોવા મળતો નથી.
- પક્ષીઓ: અગાઉ સહજ જોવા મળતાં અનેક પક્ષીઓ આજે ભાગ્યે જ નજરે પડે છે, જેમાં 'ગીધ', 'ગુલાબી ગરદનવાળી બતક', 'સારસ' અને 'ઘુવડ' મુખ્ય છે, જે ભવિષ્યમાં લુપ્ત થવાની તૈયારીમાં છે.
- જળચર જીવો: નદીઓના મીઠા પાણીમાં જોવા મળતા 'ઘડિયાલ' (મગરની પ્રજાતિ) અને 'ગંગેય ડોલ્ફિન' ના અસ્તિત્વ પર ભારે સંકટ છે. ઓડિશા અને ગુજરાતના સમુદ્ર કિનારે ઇંડાં મૂકવા આવતા 'સમુદ્રી કાચબાઓ'ની સંખ્યામાં પણ સતત ઘટાડો નોંધાયો છે. ગુજરાતની નર્મદા, તાપી અને મહી જેવી નદીઓમાંથી 'જળ બિલાડી' લગભગ લુપ્ત થવાના આરે છે.

૩. નીચેના પ્રશ્નોના ઉત્તર ટૂંકમાં લખો.

(1) અભયારણ્ય એટલે શું ?

અભયારણ્ય એવાં સંરક્ષિત ક્ષેત્રો છે જ્યાં ચોક્કસ મર્યાદામાં માનવ પ્રવૃત્તિઓને અનુમતિ આપવામાં આવે છે. અહીં સત્તાધિકારી પાસેથી મંજૂરી મેળવ્યા બાદ પાલતુ પશુઓને ચરાવવાની છૂટ મળી શકે છે અને તેની સ્થાપના કોઈ એક વિશેષ પ્રજાતિના સંરક્ષણ માટે કરવામાં આવે છે.
(2) રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન એટલે શું ?

રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન એ અભયારણ્યની તુલનામાં વધારે સંરક્ષિત ક્ષેત્ર છે, જેમાં એકથી વધારે પારિસ્થિતિકી તંત્રો સમાવિષ્ટ હોય છે. અહીં પાલતુ પશુઓને ચરાવવા પર સંપૂર્ણ પ્રતિબંધ હોય છે અને તેની સ્થાપના રાજ્ય અને કેન્દ્ર સરકારના સંકલનથી થાય છે.
(3) ભારતમાં કયાં કયાં જળપ્લાવિત ક્ષેત્રોમાં યાયાવર પક્ષીઓ શિયાળો ગાળવા આવે છે ?

ભારતમાં શિયાળા દરમિયાન દૂર-દૂરથી આવતાં યાયાવર (પ્રવાસી) પક્ષીઓ મુખ્યત્વે રાજસ્થાનમાં કેવલાદેવના રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન (ભરતપુર) અને ગુજરાતના નળ સરોવર જેવા જળપ્લાવિત વિસ્તારોમાં શિયાળો ગાળવા માટે આવે છે.

૪. નીચેના દરેક પ્રશ્નની નીચે આપેલા વિકલ્પોમાંથી સાચો વિકલ્પ પસંદ કરી ઉત્તર આપો:

(1) ગુજરાતના જંગલોમાંથી લુપ્ત થયેલો વન્યજીવ કયો છે ?

(C) વાઘ
(2) સ્થાનિક સ્વરાજની સંસ્થાઓ (ગ્રામ પંચાયત, નગરપાલિકા, મહાનગરપાલિકા, જિલ્લા પંચાયત)નું નિયંત્રણ હોય તે જંગલો ..........

(C) સામુદાયિક જંગલ
(3) વિશ્વમાં પશુ-પક્ષીઓની કુલ લગભગ કેટલી પ્રજાતિઓ છે ?

(D) પંદર લાખ