સામાજિક વિજ્ઞાન ધોરણ 10 પ્રકરણ 7 આપણા વારસાનું જતન : સ્વાધ્યાય

૧. નીચેના પ્રશ્નોના ઉત્તર સવિસ્તર લખો:

• (1) આપણે આપણા વારસાનું જતન અને સંરક્ષણ શા માટે કરવું જોઈએ ?

  આપણા ભવ્ય વારસાનું જતન અને સંરક્ષણ કરવું એ આજના સમયની માંગ છે, જેના મુખ્ય કારણો નીચે મુજબ છે:

  • રાષ્ટ્રીય ઓળખ અને ગૌરવ: વારસો એ દેશની ઓળખ છે અને તે દેશના લોકોને ગૌરવ અપાવે છે.
  • પથદર્શક ભૂમિકા: વારસો આપણા માટે માર્ગદર્શક હોય છે. ભૂતકાળમાં કરેલી ભૂલોને સમજીને વર્તમાનમાં ભવિષ્ય માટેની યોજનાઓ ઘડવામાં તે પથદર્શક બને છે.
  • પ્રેરણા સ્ત્રોત: લુપ્ત થઈ રહેલી કલાઓ અને સ્થાપત્યોનું સંરક્ષણ કરવું જરૂરી છે, જેથી આવનારી પેઢીને પોતાના પૂર્વજોએ કરેલા ગૌરવપૂર્ણ કાર્યોમાંથી પ્રેરણા મળી રહે.
  • નુકસાન અટકાવવા: વિદેશી પ્રજાઓના આક્રમણો અને આપણી પોતાની બેદરકારી તથા સજાગતાના અભાવને કારણે વારસાને ભયંકર નુકસાન થયું છે. આ નષ્ટ થતા વારસાને બચાવવો જરૂરી છે.
  • નૈતિક ફરજ: વારસો એ દેશની પ્રજા માટે આદર્શ હોવાથી તેને નષ્ટ થતો અટકાવવો એ માત્ર સરકારની જ નહીં, પરંતુ સમગ્ર પ્રજાની નૈતિક ફરજ છે.

• (2) પ્રાકૃતિક વારસાના જતન માટે કરવામાં આવેલા પ્રયાસો જણાવો.

  પ્રાકૃતિક વારસાની જાળવણી અને સંરક્ષણ માટે સરકાર તથા વિવિધ સંસ્થાઓ દ્વારા નીચે મુજબના પ્રયાસો કરવામાં આવ્યા છે:

  • ઈ.સ. 1952 માં ભારત સરકારે 'ભારતીય વન્યજીવો માટે બોર્ડ' ની રચના કરી. આ બોર્ડ વન્યજીવોના સંરક્ષણ માટે સાધનો પૂરાં પાડે છે, રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાનો અને પક્ષી વિહારોના નિર્માણ માટે સલાહ આપે છે અને સંરક્ષણ પ્રત્યે જાગૃતિ ફેલાવે છે.
  • ઈ.સ. 1972 માં વન્યજીવોને લગતો કાયદો અમલમાં મૂકવામાં આવ્યો. આ કાયદા અંતર્ગત રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાનો, અભયારણ્યો અને આરક્ષિત વિસ્તારોની રચના કરવામાં આવી.
  • લુપ્ત થઈ રહેલા વિશિષ્ટ છોડવાઓ અને પશુઓને બચાવવા માટે કડક કાયદાઓ ઘડવામાં આવ્યા છે.
  • આ પ્રયાસોમાં માત્ર સરકાર જ નહીં, પરંતુ વિવિધ સંસ્થાઓ પણ સામેલ છે. ઈ.સ. 1883 માં સ્થપાયેલી 'મુંબઈ પ્રાકૃતિક ઇતિહાસ સમિતિ' આ ક્ષેત્રની સૌથી જૂની સંસ્થા છે.
  • આ ઉપરાંત, ગિર ફાઉન્ડેશન અને નેચર ક્લબ જેવી સંસ્થાઓ પણ પર્યાવરણના જતનનું ઉપયોગી કાર્ય કરી રહી છે.

• (3) વારસાના જતન માટે આપણી ભૂમિકાનું વર્ણન કરો.

  ભારતના ભવ્ય વારસાને જાળવવાની જવાબદારી માત્ર સરકારની જ નથી, પરંતુ આપણા સૌની પવિત્ર ફરજ છે. આ માટે નાગરિક તરીકે આપણી ભૂમિકા નીચે મુજબ હોવી જોઈએ:

  • શિક્ષકોએ શાળા-કૉલેજોમાં વિદ્યાર્થીઓને ભારતના ભવ્ય વારસાનો પરિચય કરાવવો જોઈએ.
  • વિદ્યાર્થીઓએ અજાણ્યાં સ્મારકો, સ્થળો કે પુરાવશેષોને ઓળખી તેની જાળવણીમાં સહાય કરવી જોઈએ.
  • આપણાં સ્મારકો નષ્ટ ન થાય, તેમાં તોડફોડ ન થાય અથવા તે ચોરાઈ ન જાય તેની કાળજી રાખવી એ સૌની જવાબદારી છે.
  • શાળાઓ, કૉલેજો અને બિનસરકારી સંસ્થાઓએ ઐતિહાસિક સ્થળોના પ્રવાસ, વક્તવ્યો અને પ્રદર્શનો યોજીને વારસા પ્રત્યે લોકજાગૃતિ કેળવવી જોઈએ.
  • પ્રવાસન સ્થળો પર સ્વચ્છતા જાળવવી, પ્લાસ્ટિકનો ઉપયોગ ન કરવો અને કચરો હંમેશા કચરાપેટીમાં જ નાખવો.
  • ઐતિહાસિક સ્મારકો પર બિનજરૂરી લખાણ લખીને કે ચિત્રો દોરીને તેને નુકસાન ન પહોંચાડવું જોઈએ.
  • પાન કે ગુટખા ખાઈને ગમે ત્યાં થૂંકવું ન જોઈએ અને પ્રાચીન સ્થળોની આસપાસ પ્રદૂષણ ન કરવું જોઈએ.
  • આપણા વારસાના અમૂલ્ય નમૂનાઓ એકવાર નષ્ટ થયા પછી તેની મૂળ સ્થિતિમાં લાવી શકાતા નથી, તેથી તેનો નાશ થતો અટકાવવો એ આપણી સૌની ફરજ છે.

• (4) પ્રાચીન સ્મારકો, પુરાતત્ત્વીય સ્થળો અને અવશેષ સ્થળોની જાળવણી માટેના કાયદા જણાવો.

  ભારત સરકારે પ્રાચીન વારસાની જાળવણી માટે સમયાંતરે કાયદાઓ ઘડ્યા છે, જે નીચે મુજબ છે:

  1. પ્રાચીન સ્મારકો, પુરાતત્ત્વીય સ્થળો અને અવશેષોને લગતો કાયદો (1958):
     • આ કાયદો સંસદે 1958 માં પસાર કર્યો હતો.
     • તે પ્રાચીન કલાકૃતિઓ, ધાર્મિક સ્થાનકો, ઐતિહાસિક સ્મારકો અને પુરાતત્ત્વના સ્થળોની જાળવણી કરવાનું સૂચવે છે.
     • આ કાયદા મુજબ, સરકારની પૂર્વ મંજૂરી વિના કોઈપણ સ્થળે ખોદકામ (ઉત્ખનન) કરી શકાતું નથી, જેનાથી છૂપી રીતે થતાં ખોદકામો અટક્યાં છે.
     • કેન્દ્ર સરકારે આ કાયદા હેઠળ મહત્ત્વનાં ઐતિહાસિક સ્થળોને 'રાષ્ટ્રીય સ્મારકો' તરીકે જાહેર કર્યાં છે.
  2. ભારતીય નિધિ વ્યાપાર કાનૂન (1876):
     • આ કાયદા મુજબ, કોઈપણ નાગરિકને ઘર, ખેતર, કૂવો કે તળાવ ખોદતાં અચાનક કોઈ પૌરાણિક, પ્રાચીન કે કલાત્મક ચીજવસ્તુ મળી આવે, તો તેની જાણ તાત્કાલિક પુરાતત્ત્વ ખાતાને કરવાની હોય છે.
  3. અતિ મૂલ્યવાન કલાકૃતિઓ અંગેનો કાયદો (1972):
     • આ કાયદો સરકારે 1972 માં પસાર કર્યો હતો.
     • તેના દ્વારા સરકારે વ્યક્તિગત અથવા ખાનગી સંગ્રહાલયોની જાણકારી મેળવી છે, જેથી ત્યાં સચવાયેલી મૂલ્યવાન કલાકૃતિઓની જાળવણી થઈ શકે.

૨. નીચેના પ્રશ્નોના ઉત્તર મુદ્દાસર લખો:

• (1) આપણા વારસાના જતન તથા સંરક્ષણની આવશ્યકતા જણાવો.

  વારસાનું જતન અને સંરક્ષણ અનિવાર્ય છે કારણ કે વારસો એ દેશની ઓળખ છે. તેની અવગણના કરનાર રાષ્ટ્રનું કોઈ ભવિષ્ય હોતું નથી. વારસો આપણને ભૂતકાળની ભૂલો સમજીને ભવિષ્યની દિશા નક્કી કરવામાં પથદર્શક બને છે. તે દેશમાં નવી ચેતનાનો સંચાર કરે છે અને પ્રજા માટે આદર્શ હોય છે. વિદેશી આક્રમણો અને આપણી જાગૃતિના અભાવે વારસાને ઘણું નુકસાન થયું છે, તેથી આ અમૂલ્ય સંપત્તિને નષ્ટ થતી અટકાવવી ખૂબ આવશ્યક છે.

• (2) સંગ્રહાલયોની જાળવણી વિશે માહિતી આપો.

  પ્રાચીન કલાકૃતિઓ અને અતિમૂલ્યવાન વસ્તુઓને સાચવવા માટે સંગ્રહાલયો (મ્યુઝિયમ) ખૂબ મહત્ત્વનું કાર્ય કરે છે. તેની જાળવણી માટે નીચે મુજબની વ્યવસ્થા છે:

  • કાયદા મુજબ, ખોદકામ દરમિયાન મળેલી પૌરાણિક ચીજોનું સંરક્ષણ સંગ્રહાલયોમાં થાય તે માટે પુરાતત્ત્વ ખાતાને જાણ કરવી ફરજિયાત છે.
  • 1972 ના કાયદા હેઠળ સરકાર ખાનગી સંગ્રહાલયોની પણ નોંધ રાખે છે.
  • સંગ્રહાલયોમાં સંસ્કૃત, અર્ધમાગધી, પ્રાકૃત અને પાલી જેવી પ્રાચીન હસ્તપ્રતોની જાળવણી અને સંગ્રહ કરવામાં આવે છે.
  • દરેક રાજ્યના દફતર ભંડારો (આર્કાઇવ્ઝ) માં મહત્ત્વના દસ્તાવેજોને વૈજ્ઞાનિક ઢબે સાચવવામાં આવે છે, જે ઇતિહાસકારો અને સંશોધકોને માર્ગદર્શન પૂરું પાડે છે.
  • રાષ્ટ્રીય સંગ્રહાલય (નવી દિલ્લી), ભારતીય સંગ્રહાલય (કોલકાતા), સાલારગંજ સંગ્રહાલય (હૈદરાબાદ) તેમજ ગુજરાતમાં એલ. ડી. ઇન્સ્ટિટ્યૂટ ઑફ ઇન્ડોલૉજી (અમદાવાદ) જેવાં અનેક સંગ્રહાલયો આ કાર્ય સંભાળે છે.

• (3) ઐતિહાસિક સ્મારકોનું સમારકામ કરતી વખતે ધ્યાનમાં રાખવા જેવી બાબતો જણાવો.

  ભારતીય પુરાતત્ત્વ ખાતું નષ્ટ થયેલાં કે નષ્ટ થવાની તૈયારીમાં હોય તેવાં સ્મારકોનું ચોક્કસ પદ્ધતિથી સમારકામ કરાવે છે. આ સમારકામ કરતી વખતે સૌથી અગત્યની બાબત એ ધ્યાનમાં રાખવી જોઈએ કે સ્મારકનું મૂળ સ્વરૂપ, તેનો આકાર, કદ અને તેની અસલિયત (મૌલિકતા) જળવાઈ રહે. આધુનિક સામગ્રીનો ઉપયોગ કરતી વખતે પણ સ્મારકનો ઐતિહાસિક દેખાવ અને તેની મૂળ રચના બદલાવી ન જોઈએ.

• (4) પ્રવાસન સ્થળોની સ્વચ્છતા અને જતન વિશે તમારાં મંતવ્યો લખો.

  પ્રવાસન સ્થળોનું સૌંદર્ય, સ્વચ્છતા અને જતન આપણા દેશને વિશ્વમાં ખ્યાતિ અપાવે છે. આ સ્થળોની જાળવણી માટે સરકારે તો પગલાં લીધાં જ છે, પરંતુ નાગરિક તરીકે આપણી પણ ફરજ છે. મારા મતે, પ્રવાસીઓએ પ્લાસ્ટિકનો ઉપયોગ સંપૂર્ણપણે ટાળવો જોઈએ, કચરો ગમે ત્યાં ન ફેંકતાં કચરાપેટીનો જ ઉપયોગ કરવો જોઈએ. ઐતિહાસિક સ્મારકો પર કોઈપણ જાતનું લખાણ લખવું કે ચિત્રો દોરવા એ ગંભીર ગુનો ગણાવો જોઈએ. પાન-ગુટખા ખાઈને ગમે ત્યાં થૂંકીને ગંદકી ફેલાવવી ન જોઈએ. આ સ્થળોની સ્વચ્છતા જાળવીને જ આપણે આપણી આવનારી પેઢીને આ ભવ્ય વારસો ભેટમાં આપી શકીશું.

• (5) ‘ભારતની વિવિધતામાં એકતા' વિશે નોંધ લખો.

  'વિવિધતામાં એકતા' એ ભારતીય સંસ્કૃતિનું મૂળભૂત અને આગવું લક્ષણ છે. ભારતમાં વિવિધ જાતિઓ, જ્ઞાતિઓ, ધર્મો, રીતરિવાજો, સંસ્કૃતિઓ, ભાષાઓ અને ઉત્સવોનો અનોખો સમન્વય જોવા મળે છે. જેમ મહાસાગરોમાં બધી નદીઓ સમાઈ જાય છે, તેમ આપણા દેશમાં વિવિધ ધર્મો અને સંપ્રદાયોનું સંમિશ્રણ થયું છે.

  ભારતે 'વસુધૈવ કુટુંબકમ્' (આખી દુનિયા એક કુટુંબ છે) ની ભાવનાને વિશ્વમાં સાકાર કરી છે. આપણો દેશ બિનસાંપ્રદાયિક છે, જ્યાં હિંદુ, બૌદ્ધ, જૈન, પારસી, ઇસ્લામ અને ઇસાઈ જેવા અનેક ધર્મોનો પ્રભાવ જોવા મળે છે.

  ઋગ્વેદના સંદેશ "અમને ચારે દિશાઓમાંથી સારા અને શુભ વિચારો પ્રાપ્ત થાઓ" થી લઈને સ્વામી વિવેકાનંદના "વિશ્વબંધુત્વ" ના પાઠ સુધી, ભારતે હંમેશા શાંતિ, સમન્વય અને સહિષ્ણુતાનો પ્રસાર કર્યો છે. ભારતના લોકો સહઅસ્તિત્વની ભાવનાથી પોતાનું જીવન જીવે છે, જે આ વિશિષ્ટતાને અદ્વિતીય બનાવે છે.

૩. નીચેના પ્રશ્નોના ઉત્તર ટૂંકમાં લખો:

• (1) પર્યટન ઉદ્યોગથી થતા લાભ દર્શાવો.

  પર્યટન ઉદ્યોગથી જે તે રાજ્યને આર્થિક લાભ થાય છે, સ્થાનિક લોકોને રોજગારી મળે છે, વિદેશી પ્રવાસીઓ દ્વારા વિદેશી હૂંડિયામણ પ્રાપ્ત થાય છે, લુપ્ત થતી કલાઓને નવજીવન મળે છે અને ફોટોગ્રાફી, ઘોડેસવારી જેવી પ્રવૃત્તિઓને પ્રોત્સાહન મળે છે.

• (2) આપણા વારસાને લોકો કઈ-કઈ રીતે નુકસાન પહોંચાડે છે ?

  લોકો ઐતિહાસિક સ્મારકો પર બિનજરૂરી લખાણ કે ચિત્રો દોરીને, પ્રવાસન સ્થળોએ પ્લાસ્ટિકનો કચરો ફેંકીને, પાન કે ગુટખા ખાઈ ગમે ત્યાં થૂંકીને અને ગંદકી ફેલાવીને આપણા વારસાને નુકસાન પહોંચાડે છે.

• (3) ‘મુંબઈ પ્રાકૃતિક ઇતિહાસ સમિતિ’ની રચના ક્યારે થઈ હતી ? તે શું કાર્ય કરે છે ?

  ‘મુંબઈ પ્રાકૃતિક ઇતિહાસ સમિતિ’ની રચના ઈ.સ. 1883 માં થઈ હતી અને તે પર્યાવરણ તથા વન્યજીવોના સંરક્ષણનું ઉપયોગી કાર્ય કરતી સૌથી જૂની સંસ્થા છે.

• (4) ભારતીય પુરાતત્ત્વ સર્વેક્ષણ શું કાર્ય સંભાળે છે ?

  ભારતીય પુરાતત્ત્વ સર્વેક્ષણ (Archaeological Survey of India) એ સરકારી ખાતું છે, જે દેશભરનાં અંદાજે 5000 કરતાં વધુ રાષ્ટ્રીય સ્મારકો અને સ્થળોની જાળવણી કરવાનું કાર્ય સંભાળે છે.

• (5) સ્વામી વિવેકાનંદે ‘વિશ્વધર્મ પરિષદ'માં ધર્મ વિશે શું કહ્યું હતું ?

  સ્વામી વિવેકાનંદે શિકાગોની ‘વિશ્વધર્મ પરિષદ’માં કહ્યું હતું કે, “મને કહેતાં ગર્વ થાય છે કે, જે ધર્મનો હું પ્રતિનિધિ છું તે ધર્મે જગતને સહિષ્ણુતા અને વિશ્વબંધુત્વના પાઠો શીખવ્યા છે.”

૪. નીચેના દરેક પ્રશ્નની નીચે આપેલા વિકલ્પોમાંથી સાચો વિકલ્પ પસંદ કરી ઉત્તર આપો:

• (1) સાચો ક્રમ પસંદ કરી જોડકાં જોડો :

  (A) (1-C), (2-D), (3-A), (4-B)

• (2) નીચેનામાંથી કયું વિધાન સાચું નથી ?

  (D) પ્રાચીન ભારતના જ્યોતિર્ધરોએ ભારતની આર્થિક એકતા પર ભાર મૂક્યો હતો.

• (3) તાજમહેલના શ્વેત સંગેમરમર (આરસ) ઝાંખા અને પીળા પડી રહ્યા હતા તેનું શું કારણ હતું ?

  (C) વાયુપ્રદૂષણ