સામાજિક વિજ્ઞાન ધોરણ 10 પ્રકરણ 6 ભારતનાં સાંસ્કૃતિક વારસાનાં સ્થળો : સ્વાધ્યાય

૧. નીચેના પ્રશ્નોના ઉત્તર સવિસ્તર લખો:

• (1) તાજમહેલ સ્થાપત્ય કલાનો પરિચય આપો.

  તાજમહેલ ભારતના ઉત્તર પ્રદેશ રાજ્યના આગ્રા શહેરમાં યમુના નદીના કિનારે આવેલો છે. તે વિશ્વની સાત અજાયબીઓમાં સ્થાન ધરાવે છે. તેનું નિર્માણ મુઘલ બાદશાહ શાહજહાંએ પોતાની બેગમ મુમતાજ મહલની યાદમાં કરાવ્યું હતું.

  ઈ.સ. 1630 માં મુમતાજ મહલનું અવસાન થતાં, 1631 માં તાજમહેલનું બાંધકામ શરૂ થયું અને 22 વર્ષના લાંબા ગાળા બાદ ઈ.સ. 1653 માં તે પૂર્ણ થયું. શાહજહાંએ આ મકબરાના નિર્માણમાં ભારતના કુશળ શિલ્પીઓ ઉપરાંત ઈરાની, અરબી, તુર્કી અને યુરોપીય શિલ્પીઓને પણ રોક્યા હતા.

  તાજમહેલની મુખ્ય વિશેષતાઓ:

  • તાજમહેલની સંપૂર્ણ ઇમારત ઉત્તરથી દક્ષિણ તરફ લંબચોરસ આકારમાં ફેલાયેલી છે.
  • તેની મધ્યમાં મુમતાજની કબર આવેલી છે, જેની ચારેબાજુ ખૂબ જ સુંદર અષ્ટકોણીય જાળી કોતરવામાં આવી છે.
  • તેની મહેરાબ (મુખ્ય કમાન) પર એક ઉક્તિ લખેલી છે કે: 'સ્વર્ગના બગીચામાં પવિત્ર દિલોનું સ્વાગત છે.'
  • તાજમહેલ ભારતના સ્થાપત્ય કલાના વારસાને ગૌરવ અપાવે છે અને દેશ-વિદેશના પ્રવાસીઓ માટે એક મુખ્ય આકર્ષણનું કેન્દ્ર છે.

• (2) ગુજરાતના સાંસ્કૃતિક વારસાનાં સ્થળો વિશે નોંધ લખો.

  ગુજરાત શિલ્પ-સ્થાપત્ય કલા ક્ષેત્રે સમૃદ્ધ અને આગવું સ્થાન ધરાવે છે. અહીં ગુફા સ્થાપત્યો, મંદિરો, મસ્જિદો, કિલ્લાઓ, વાવ અને તોરણો જેવા અનેકવિધ સ્થાપત્યો જોવા મળે છે. મુખ્ય સ્થળો નીચે મુજબ છે:

  • ધોળાવીરા અને લોથલ: આ બંને સિંધુ સભ્યતાના નગરો છે. ધોળાવીરા (કચ્છ) તેની આદર્શ નગર રચના અને પાણીની વ્યવસ્થા માટે તથા લોથલ (અમદાવાદ) તેના પ્રાચીન બંદર અને ધક્કા (ડોકયાર્ડ) માટે જાણીતું છે.
  • જૂનાગઢ: અહીં અશોકનો શિલાલેખ, ખાપરા કોડિયાની બૌદ્ધ ગુફાઓ, ઉપરકોટનો કિલ્લો, જૈન મંદિરો, દામોદર કુંડ, અડીકડીની વાવ, નવઘણ કૂવો અને મહાબતખાનનો મકબરો જેવાં અનેક ઐતિહાસિક સ્થળો આવેલાં છે.
  • અમદાવાદ: ગુજરાતની ઐતિહાસિક રાજધાની અમદાવાદમાં ભદ્રનો કિલ્લો, જામા મસ્જિદ, રાણી સીપ્રીની મસ્જિદ, સરખેજનો રોજો, ઝુલતા મિનારા, સીદી સૈયદની જાળી (તેની ભૌમિતિક કોતરણી માટે વિશ્વવિખ્યાત) અને હઠીસિંહનાં દેરાં મુખ્ય સ્થાપત્યો છે.
  • પાટણ (ઉત્તર ગુજરાત): પાટણમાં સહસ્ત્રલિંગ તળાવ અને 'રાણીની વાવ' આવેલાં છે. રાણીની વાવને યુનેસ્કો દ્વારા વૈશ્વિક વારસાના સ્થળનો દરજ્જો મળ્યો છે, જે પ્રાચીન જળ વ્યવસ્થાપનનું ઉત્તમ ઉદાહરણ છે.
  • સિદ્ધપુર: અહીં આવેલ 'રુદ્ર મહાલય' ના ભગ્ન અવશેષો તેની ભવ્યતાનો પરિચય આપે છે.
  • વડનગર: અહીં ભવ્ય કિલ્લો, શર્મિષ્ઠા તળાવ અને કલાત્મક 'કીર્તિતોરણ' આવેલાં છે.
  • અન્ય સ્થળો: ચાંપાનેર (પાવાગઢ તળેટી), જેને યુનેસ્કોનો વૈશ્વિક વારસાનો દરજ્જો પ્રાપ્ત છે, ત્યાં જામા મસ્જિદ અને ઐતિહાસિક કિલ્લો આવેલ છે. શામળાજી મંદિર (અરવલ્લી) તેની સ્થાપત્ય કલા માટે બેનમૂન છે. આ ઉપરાંત ભાવનગર જિલ્લામાં પાલીતાણા ખાતે શેત્રુંજય પર્વત પર અસંખ્ય જૈન દેરાસરો અને ગીર સોમનાથ જિલ્લામાં સોમનાથ મંદિર આવેલાં છે.

• (3) દિલ્લીના લાલ કિલ્લા વિશે નોંધ લખો.

  દિલ્હી સ્થિત લાલ કિલ્લો મુઘલ સ્થાપત્યકલાની ઉત્કૃષ્ટ ઇમારતોમાં સ્થાન ધરાવે છે. તેનું નિર્માણ મુઘલ બાદશાહ શાહજહાંએ ઈ.સ. 1638 માં કરાવ્યું હતું. આ કિલ્લો લાલ પથ્થરોમાંથી તૈયાર થયેલો છે.

  શાહજહાંએ આ કિલ્લાની અંદર પોતાના નામથી 'શાહજહાંનાબાદ' નામનું નગર વસાવ્યું હતું. આ કિલ્લામાં દીવાન-એ-આમ, દીવાન-એ-ખાસ અને રંગમહેલ જેવી મનોહર ઇમારતો બંધાવવામાં આવી હતી.

  મુખ્ય આકર્ષણો:

  • દીવાન-એ-ખાસ: આ ઇમારત અન્ય ઇમારતોની તુલનામાં વધુ અલંકૃત છે. તેની સજાવટમાં સોનું, ચાંદી અને કિંમતી પથ્થરોનો અદ્ભુત સમન્વય થયેલો છે.
  • મયૂરાસન: શાહજહાંએ આ જ કિલ્લામાં કલાત્મક 'મયૂરાસન' (તખ્ત-એ-તાઉસ)નું સર્જન કરાવ્યું હતું, જેને પાછળથી નાદીરશાહ પોતાની સાથે ઈરાન લઈ ગયો હતો.
  • અન્ય ઇમારતો: રંગમહેલ, મુમતાજનો શીશમહેલ, લાહોરી દરવાજા, મીના બજાર અને મુઘલ ગાર્ડન પણ કિલ્લાના મુખ્ય આકર્ષણો છે.

  લાલ કિલ્લો ભારતીય સ્વતંત્રતાનું પ્રતીક છે. દર વર્ષે રાષ્ટ્રીય તહેવારોના પ્રસંગે (જેમ કે ૧૫ ઓગસ્ટ) આ કિલ્લા પરથી ધ્વજવંદન કરવામાં આવે છે.

૨. નીચેના પ્રશ્નોના ઉત્તર મુદ્દાસર લખો:

• (1) હમ્પી નગરની સ્થાપત્ય કલાનો પરિચય આપો.

  હમ્પી કર્ણાટક રાજ્યના બેલ્લારી જિલ્લાના હોસપેટ તાલુકામાં આવેલું છે. તે મધ્યકાલીન વિજયનગર સામ્રાજ્યની રાજધાનીનું શહેર હતું. વિજયનગરના શાસકો કલાપ્રેમી હોવાથી તેમના શાસનકાળમાં સ્થાપત્યની વિશિષ્ટ શૈલીનો વિકાસ થયો હતો.

  રાજા કૃષ્ણદેવરાય પ્રથમના સમયમાં આ સ્થાપત્ય શૈલી સર્વોચ્ચ શિખરે પહોંચી હતી.

  હમ્પીની સ્થાપત્ય શૈલીની મુખ્ય વિશેષતા તેના ભવ્ય, ઊંચા અને કલાત્મક સ્તંભો છે, જે વિશાળ પથ્થરોને કોતરીને બનાવવામાં આવ્યા છે. આ સ્તંભો અને સ્તંભાવલીઓ પર દેવો, મનુષ્યો, પશુઓ, યોદ્ધાઓ અને નર્તકીઓનાં સુંદર શિલ્પો કંડારવામાં આવ્યાં છે.

  હમ્પી નગરમાં કૃષ્ણદેવરાયના સમયમાં 'વિઠ્ઠલ મંદિર' અને 'હજારા રામમંદિર'નું નિર્માણ થયું હતું. આ ઉપરાંત અહીં વિરૂપાક્ષ મંદિર, શ્રીકૃષ્ણ અને અચ્યુતરાયનાં મંદિરો પણ આવેલાં છે.

• (2) ખજુરાહોનાં મંદિરનો પરિચય આપો.

  ખજુરાહોનાં મંદિરો મધ્ય પ્રદેશના છતરપુર જિલ્લામાં આવેલાં છે. ખજૂરાહો બુંદેલખંડના ચંદેલ રાજાઓની રાજધાનીનું સ્થળ હતું. આ રાજાઓના શાસનકાળમાં (ઈ.સ. 950 થી 1050) અહીં 80 જેટલાં મંદિરોનું નિર્માણ થયું હતું, જેમાંથી આજે લગભગ 25 મંદિરો જ હયાત છે.

  આ મંદિરો નાગર શૈલીમાં નિર્માણ પામ્યાં છે. તેમાં મોટાભાગનાં મંદિરો શૈવ (શિવ) મંદિરો છે, જ્યારે કેટલાંક વૈષ્ણવ અને જૈન મંદિરો પણ છે. આ બધાં મંદિરોની રચનાશૈલી અને શિલ્પવિધાન લગભગ સમાન છે.

  ખજુરાહોના મંદિરોમાં 'ચોસઠ યોગીનીનું મંદિર' મુખ્ય છે. આ મંદિરો તેમની તોરણની અલંકારિક શૈલી અને ભવ્ય શિલ્પકલા માટે વિશ્વભરમાં જાણીતાં છે.

• (3) કોણાર્કનાં સૂર્ય મંદિર વિશે નોંધ લખો.

  કોણાર્કનું સૂર્ય મંદિર ઓડિશા રાજ્યના પુરી જિલ્લામાં બંગાળના અખાત પાસે આવેલું છે. આ મંદિરનું નિર્માણ 13મી સદીમાં ગંગવંશના રાજા નરસિંહવર્મન પ્રથમના સમયમાં થયું હતું.

  આ મંદિરને એક વિશાળ રથનું સ્વરૂપ આપવામાં આવ્યું છે, જેને સાત અશ્વો (ઘોડા) ખેંચી રહ્યા છે. આ રથ મંદિરને 12 વિશાળ પૈડાં છે. આ 12 પૈડાં વર્ષના બાર મહિનાને પ્રતિબિંબિત કરે છે અને દરેક ચક્રમાં આઠ આરા છે, જે દિવસના આઠ પ્રહર દર્શાવે છે.

  આ મંદિરનું નિર્માણ કાળા પથ્થરોમાંથી થયું હોવાથી તેને 'કાળા પેગોડા' (Black Pagoda) તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે. મંદિરના શિલ્પોમાં વિષયવૈવિધ્ય અને બારીક કોતરણી અદ્વિતીય છે, જે 13મી સદીની ઓડિશાની સંસ્કૃતિ અને સભ્યતાનું દર્શન કરાવે છે.

• (4) બૃહદેશ્વર મંદિરનો પરિચય આપો.

  બૃહદેશ્વર મંદિર તમિલનાડુ રાજ્યના તાંજોર (થંજાવુર) શહેરમાં આવેલું છે. તેનું નિર્માણ ઈ.સ. 1003 થી 1010 ના સમયગાળામાં ચોલ વંશના રાજા રાજરાજ પ્રથમે બંધાવ્યું હતું. આ મંદિર ભગવાન શિવનું હોવાથી તેને 'બૃહદેશ્વર મંદિર' કહે છે, અને રાજાના નામ પરથી તેને 'રાજ રાજેશ્વર મંદિર' તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે.

  આ મંદિર દ્રવિડ શૈલીમાં નિર્માણ પામ્યું છે. તેની મુખ્ય વિશેષતાઓ તેની ભવ્યતા અને વિશાળ કદ છે:

  • તે 500 ફૂટ લાંબા અને 250 ફૂટ પહોળા કોટવાળા ચોગાનમાં બનેલું છે.
  • આ મંદિરનું શિખર જમીનથી લગભગ 200 ફૂટ ઊંચું છે, જે પ્રાચીન ભારતના સૌથી ઊંચા શિખરોમાંનું એક હતું.
  • તેનું ભવ્ય શિખર, વિશાળ કદ અને કલાત્મક સુશોભનને કારણે આ મંદિર ભારતીય સ્થાપત્ય કલાનો બેનમૂન વારસો ગણાય છે.

• (5) ફતેહપુર સિકરી વિશે નોંધ લખો.

  ફતેહપુર સિકરી ઉત્તર પ્રદેશમાં આગ્રા શહેરથી 26 માઈલ દૂર આવેલું એક ઐતિહાસિક નગર છે. મુઘલ બાદશાહ અકબરે સૂફી સંત શેખ સલીમ ચિસ્તીની યાદમાં આ શહેર વસાવ્યું હતું અને તેને પોતાની રાજધાની બનાવી હતી.

  ઈ.સ. 1569 માં અહીં ઇમારતોનું બાંધકામ શરૂ થયું અને 1572 સુધીમાં ઘણી ઇમારતો પૂર્ણ થઈ. ફતેહપુર સિકરીના સ્થાપત્યો મુઘલ અને ભારતીય શૈલીના સુંદર સમન્વયનું ઉદાહરણ છે.

  મુખ્ય ઇમારતો:

  • બુલંદ દરવાજો: અહીં આવેલો બુલંદ દરવાજો 41 મીટર પહોળો અને 50 મીટર ઊંચો છે, જે ભારતનો સૌથી ભવ્ય દરવાજો ગણાય છે.
  • અન્ય સ્થાપત્યો: બીરબલનો મહેલ, બીબી મરિયમનો સુનહલા મહેલ, તુર્કી સુલતાનનો મહેલ, જામે મસ્જિદ, પંચમહેલ, શેખ સલીમ ચિસ્તીનો મકબરો, દીવાન-એ-આમ, દીવાન-એ-ખાસ અને જ્યોતિષ મહેલ અહીંના અન્ય નોંધપાત્ર સ્થાપત્યો છે.

૩. નીચેના પ્રશ્નોના ટૂંકમાં ઉત્તર લખો:

• (1) ઈલોરાના કૈલાસ મંદિરનો ટૂંકમાં પરિચય આપો.

  ઈલોરાનું કૈલાસ મંદિર મહારાષ્ટ્રમાં આવેલી ઈલોરાની ગુફાઓમાં ગુફા નંબર 16 માં આવેલું છે. તેનું નિર્માણ રાષ્ટ્રકૂટ રાજાઓના સમયમાં થયું હતું. તેની વિશેષતા એ છે કે આખું મંદિર એક જ મોટા પથ્થર (શિલા) ને કોતરીને બનાવવામાં આવ્યું છે. તે 50 મીટર લાંબું, 33 મીટર પહોળું અને 30 મીટર ઊંચું છે.

• (2) એલિફન્ટાની ગુફાઓ વિશે ટૂંકમાં માહિતી આપો.

  એલિફન્ટાની ગુફાઓ મહારાષ્ટ્રમાં મુંબઈથી 12 કિમી દૂર અરબસાગરમાં આવેલી છે. અહીં કુલ 7 ગુફાઓ છે. અહીં પથ્થરમાંથી કોતરેલા હાથીના શિલ્પને કારણે પોર્ટુગીઝોએ આ સ્થળને 'એલિફન્ટા' નામ આપ્યું હતું. ગુફા નંબર 1 માં આવેલી 'ત્રિમૂર્તિ' (બ્રહ્મા, વિષ્ણુ, મહેશ) ની ભવ્ય મૂર્તિ દુનિયાની સર્વોત્તમ મૂર્તિઓમાં સ્થાન પામે છે.

• (3) કુતુબમિનાર વિશે લખો.

  કુતુબમિનાર દિલ્હીમાં આવેલું સલ્તનતકાલીન સ્થાપત્ય છે. તેનું બાંધકામ 12મી સદીમાં ગુલામ વંશના સ્થાપક કુતબુદ્દીન ઐબકે શરૂ કરાવ્યું હતું અને તેના જમાઈ ઈલ્તુત્મીશે પૂર્ણ કરાવ્યું. તે 72.5 મીટર ઊંચો છે. તે લાલ પથ્થર અને આરસથી બનેલો છે અને તેની પર કુરાનની આયાતો કંડારવામાં આવી છે.

• (4) ગોવાનાં દેવળો વિશે લખો.

  ગોવામાં પોર્ટુગીઝ શાસન દરમિયાન અનેક ખ્રિસ્તી દેવળો (ચર્ચ) બંધાયા હતા. જૂના ગોવામાં આવેલું 'બેસાલીકા ઑફ બોમ જીસસ' દેવળ ખૂબ પ્રખ્યાત છે. અહીં સેન્ટ ફ્રાન્સીસ ઝેવિયર્સનો પાર્થિવ દેહ સાચવીને રાખવામાં આવ્યો છે, જે ઘણાં વર્ષો પછી પણ વિકૃત થયો નથી.

• (5) અમદાવાદમાં આવેલ સાંસ્કૃતિક વારસાનાં સ્થળોની યાદી બનાવો.

  અમદાવાદમાં આવેલ સાંસ્કૃતિક વારસાનાં મુખ્ય સ્થળોમાં ભદ્રનો કિલ્લો, જામા મસ્જિદ, રાણી સીપ્રીની મસ્જિદ, સરખેજનો રોજો, કાંકરિયા તળાવ, ઝુલતા મિનારા, સીદી સૈયદની જાળી, હઠીસિંહનાં દેરાં અને રાણી રૂપમતીની મસ્જિદનો સમાવેશ થાય છે.

• (6) પ્રાચીન સમયથી ભારત તીર્થભૂમિ રહ્યું છે.

  પ્રાચીન સમયથી ભારતના લોકો વિવિધ તીર્થસ્થાનોની યાત્રાએ જાય છે. ભારતમાં ચાર ધામ યાત્રા (બદ્રીનાથ, રામેશ્વરમ્, દ્વારકા, જગન્નાથપુરી) અને બાર જ્યોતિર્લિંગની યાત્રા ખૂબ પ્રચલિત છે. આ ઉપરાંત, 51 શક્તિપીઠોની યાત્રા અને ગિરનાર, શેત્રુંજય અને નર્મદાની પરિક્રમાનું પણ અનેરું મહત્ત્વ છે.

૪. દરેક પ્રશ્નની નીચે આપેલા વિકલ્પોમાંથી સાચો વિકલ્પ પસંદ કરી ઉત્તર લખો:

• (1) અજંતાની ગુફાઓ નીચેનામાંથી ક્યા રાજ્યમાં આવેલી છે ?

  (B) મહારાષ્ટ્ર

• (2) નીચેનામાંથી કયું વિધાન સાચું નથી ?

  (D) ઈલોરાની ગુફાઓને ચાર ભાગમાં વહેંચવામાં આવી છે.

• (3) જોડકાં જોડી સાચો ક્રમ પસંદ કરો :

  (A) 1-D, 2-C, 3-B, 4-A

• (4) તાજમહેલઃ શાહજહાં: હુમાયુનો મકબરો : ..........

  (C) હમીદા બેગમ

• (5) ફતેહપુર સિકરી નગરની સ્થાપના કોણે કરી હતી ?

  (D) અકબર

• (6) ભારતનાં આ ઐતિહાસિક સ્થળોને ઉત્તરથી દક્ષિણના ક્રમમાં ગોઠવતાં ક્યો ક્રમ સાચો ગણાય ?

  (D) તાજમહેલ, ખજુરાહોનાં મંદિર, ઈલોરાની ગુફાઓ, બૃહદેશ્વર મંદિર

• (7) નીચેનામાંથી સાચું જોડકું જોડી સાચો ક્રમ પસંદ કરો :

  (B) 1-D, 2-A, 3-B, 4-C

• (8) નીચેનામાંથી ક્યો વાવનો પ્રકાર નથી ?

  (C) તદા