સામાજિક વિજ્ઞાન ધોરણ 10 પ્રકરણ 5 ભારતનો વિજ્ઞાન અને ટેક્નોલૉજીનો વારસો : સ્વાધ્યાય

૧. નીચેના પ્રશ્નોના ઉત્તર સવિસ્તર લખો:

• (1) પ્રાચીન ભારતનું ધાતુવિદ્યામાં પ્રદાન જણાવો.

  પ્રાચીનકાળથી જ ભારતના લોકો ધાતુવિદ્યાનો પોતાના વ્યાવહારિક જીવનમાં ઉપયોગ કરે છે. પ્રાચીન ભારતે ધાતુવિદ્યામાં અદ્વિતીય સિદ્ધિઓ હાંસલ કરી હતી. તેના ઉદાહરણો નીચે મુજબ છે:

  • સિંધુકાલીન સંસ્કૃતિમાંથી મળી આવેલી ધાતુની 'નર્તકીની પ્રતિમા'.
  • તક્ષશિલામાંથી પ્રાપ્ત થયેલી કુષાણ રાજવીના સમયની 'ભગવાન બુદ્ધની પ્રતિમાઓ'.
  • ચોલ રાજવીઓના સમયમાં તૈયાર થયેલાં અસંખ્ય ધાતુશિલ્પો.
  • ચેન્નઈના સંગ્રહાલયમાં સચવાયેલું આંતરરાષ્ટ્રીય ખ્યાતિ ધરાવતું નૃત્યકલાનું ઉત્કૃષ્ટ ઉદાહરણ 'મહાદેવ નટરાજનું શિલ્પ'.
  • આ ઉપરાંત 'ધનુર્ધારી શ્રીરામનું શિલ્પ', દેવ-દેવીઓ, પશુ-પક્ષીઓ અને સોપારી કાપવાની સૂડીઓ વગેરે પણ ધાતુકામના ઉત્તમ નમૂના છે.

  આ ધાતુશિલ્પો બનાવવાની પરંપરા દસમી અને અગિયારમી સદીથી વિકસી હતી.

• (2) પ્રાચીન ભારતે રસાયણવિદ્યામાં સાધેલી પ્રગતિનું વર્ણન કરો.

  રસાયણશાસ્ત્ર એક પ્રયોગાત્મક વિજ્ઞાન છે, જે વિવિધ ખનીજો, છોડ, ઔષધિઓ અને ધાતુઓના નિર્માણ કે પરિવર્તન સાથે જોડાયેલું છે. પ્રાચીન ભારતે આ ક્ષેત્રે સાધેલી પ્રગતિ નીચે મુજબ છે:

  • આચાર્ય નાગાર્જુન: નાલંદા વિદ્યાપીઠના બૌદ્ધ આચાર્ય નાગાર્જુનને ભારતીય રસાયણશાસ્ત્રના આચાર્ય માનવામાં આવે છે. તેમણે 'રસરત્નાકર' અને 'આરોગ્યમંજરી' જેવા ગ્રંથો લખ્યા. તેમણે વનસ્પતિ ઔષધિઓની સાથે રસાયણ ઔષધો વાપરવાની ભલામણ કરી હતી. પારાની ભસ્મ કરીને તેને ઔષધ તરીકે વાપરવાનો પ્રયોગ તેમના દ્વારા જ શરૂ થયો હોવાનું મનાય છે.
  • પ્રયોગશાળાઓ: નાલંદા વિદ્યાપીઠમાં રસાયણવિદ્યાના અભ્યાસ અને સંશોધન માટે અલગ રસાયણશાળાઓ અને ભઠ્ઠીઓ હતી.
  • ગ્રંથોમાં વર્ણન: પ્રાચીન રસાયણશાસ્ત્રના ગ્રંથોમાં મુખ્ય રસ, ઉપરસ, દસ પ્રકારનાં વિષ, તેમજ વિવિધ ક્ષારો અને ધાતુઓની ભસ્મનું વર્ણન મળે છે.
  • ધાતુ શિલ્પો (ઉત્કૃષ્ટ ઉદાહરણો):
    • બિહારના સુલતાનગંજમાંથી મળેલી 7.5 ફૂટ ઊંચી અને 1 ટન વજનની 'ભગવાન બુદ્ધની તામ્રમૂર્તિ'.
    • નાલંદામાંથી મળેલી 18 ફૂટ ઊંચી 'ભગવાન બુદ્ધની મૂર્તિ'.
    • દિલ્હીમાં ચંદ્રગુપ્ત બીજા (વિક્રમાદિત્ય) દ્વારા નિર્મિત 24 ફૂટ ઊંચો અને 7 ટન વજન ધરાવતો 'વિજય સ્તંભ' (લોહ સ્તંભ), જેને આટલાં વર્ષો સુધી વરસાદ, ટાઢ કે તડકામાં રહ્યા છતાં કાટ લાગ્યો નથી.

• (3) વૈદકવિદ્યા અને શલ્યચિકિત્સામાં પ્રાચીન ભારતનું મહત્ત્વ જણાવો.

  પ્રાચીન સમયથી ભારતે વૈદકવિદ્યા (દવાઓનું શાસ્ત્ર) અને શલ્યચિકિત્સા (વાઢકાપ વિદ્યા) ક્ષેત્રે અભૂતપૂર્વ સિદ્ધિ પ્રાપ્ત કરી હતી.

  • મહાન પ્રણેતાઓ: મહર્ષિ ચરક, મહર્ષિ સુશ્રુત અને વાગ્ભટ્ટ ભારતીય વૈદકશાસ્ત્રના મહાન પ્રણેતાઓ હતા.
    • મહર્ષિ ચરકે 'ચરકસંહિતા' ગ્રંથમાં 2000 ઉપરાંત વનસ્પતિ ઔષધિઓનું વર્ણન કર્યું છે.
    • મહર્ષિ સુશ્રુતે 'સુશ્રુતસંહિતા' ગ્રંથમાં શલ્યચિકિત્સા માટે એવા ધારદાર સાધનોનો ઉલ્લેખ કર્યો હતો, જે માથાના વાળને ઊભો ચીરીને બે ભાગ કરી શકતા હતા.
    • વાગ્ભટ્ટે 'વાગ્ભટ્ટસંહિતા' અને 'અષ્ટાંગહૃદય' જેવા મહત્ત્વના ગ્રંથો લખ્યા હતા.
  • શલ્યચિકિત્સામાં નિપુણતા: પ્રાચીન ભારતીયો વાઢકાપ (ઓપરેશન) માં નિપુણ હતા.
    • તેઓ પ્યાલા આકારનો પાટો બાંધી લોહીનું પરિભ્રમણ અટકાવતા.
    • તેઓ પેઢુ, મૂત્રાશય, સારણગાંઠ, મોતિયો, પથરી અને હરસ જેવા રોગોની શલ્યક્રિયા કરતા.
    • તેઓ ભાંગેલાં હાડકાંને બેસાડતાં અને શરીરમાં ઘૂસી ગયેલા પદાર્થોને બહાર કાઢતા.
    • તૂટેલા કાન કે નાકની સારવાર માટે 'પ્લાસ્ટિક સર્જરી' પણ જાણતા હતા.
    • પ્રસૂતિ વખતના જોખમી ઓપરેશનો કરવામાં પણ માહેર હતા.
  • અન્ય ક્ષેત્રો: તેઓ સ્ત્રી તથા બાળરોગોના નિષ્ણાત હતા. રોગોનાં કારણો, ચિહ્નો અને નિદાન કરી, રોગ મટ્યા પછી પાળવાની પરેજી પણ આપતા.
  • પ્રાણી રોગ શાસ્ત્ર: પ્રાચીન ભારતમાં અશ્વ (ઘોડા) અને હસ્તી (હાથી) ના રોગો પર પણ ગ્રંથો લખાયા હતા, જેમાં 'હસ્તી આયુર્વેદ' અને શાલિહોત્રનું 'અશ્વશાસ્ત્ર' પ્રખ્યાત છે.

• (4) પ્રાચીન ભારતે વિજ્ઞાનના ક્ષેત્રે આપેલો વારસો જણાવો.

  પ્રાચીન ભારતે માત્ર કલા કે ધર્મ જ નહીં, પરંતુ વિજ્ઞાન અને ટેક્નોલૉજીના ક્ષેત્રે પણ વિશ્વને અમૂલ્ય વારસો આપ્યો છે. મુખ્ય ક્ષેત્રોમાં પ્રદાન નીચે મુજબ છે:

  1. ધાતુવિદ્યા: સિંધુ ખીણની નર્તકીની પ્રતિમા, નટરાજનું શિલ્પ અને દિલ્હીનો કાટ ન લાગેલો લોહ સ્તંભ ભારતીય ધાતુવિદ્યાની શ્રેષ્ઠતા સાબિત કરે છે.
  2. રસાયણવિદ્યા: આચાર્ય નાગાર્જુને 'રસરત્નાકર' જેવા ગ્રંથો લખ્યા અને પારાની ભસ્મનો ઔષધ તરીકે ઉપયોગ શરૂ કર્યો. નાલંદા જેવી વિદ્યાપીઠોમાં અલગ રસાયણશાળાઓ હતી.
  3. વૈદકવિદ્યા અને શલ્યચિકિત્સા: મહર્ષિ ચરક ('ચરકસંહિતા'), મહર્ષિ સુશ્રુત ('સુશ્રુતસંહિતા') અને વાગ્ભટ્ટે આ ક્ષેત્રે પાયાનું યોગદાન આપ્યું. પ્રાચીન ભારતીયો પ્લાસ્ટિક સર્જરી, મોતિયાબિંદુ અને પથરી જેવા જટિલ ઓપરેશનો કરવામાં નિપુણ હતા. તેમણે પ્રાણીઓના રોગો પર પણ શાસ્ત્રો રચ્યાં હતાં.
  4. ગણિતશાસ્ત્ર: ભારતે વિશ્વને શૂન્ય (0) ની શોધ, દશાંશ પદ્ધતિ, બીજગણિત, રેખાગણિત અને બોધાયનનો પ્રમેય જેવી મહત્ત્વની શોધો આપી. આર્યભટ્ટે π (પાઈ) ની કિંમત (22/7) આપી અને શૂન્યની શોધ કરી. ભાસ્કરાચાર્યે 'લીલાવતી ગણિત' અને 'બીજ ગણિત' જેવા ગ્રંથો લખ્યા.
  5. ખગોળશાસ્ત્ર અને જ્યોતિષશાસ્ત્ર: ખગોળશાસ્ત્ર સૌથી પ્રાચીન શાસ્ત્ર છે. આર્યભટ્ટે સાબિત કર્યું કે પૃથ્વી પોતાની ધરી પર ફરે છે અને ચંદ્રગ્રહણનું સાચું કારણ પૃથ્વીનો પડછાયો છે. બ્રહ્મગુપ્તે 'બ્રહ્મસિદ્ધાંત' ગ્રંથમાં ગુરુત્વાકર્ષણના નિયમોનો ઉલ્લેખ કર્યો. વરાહમિહિરે 'બૃહત્સંહિતા' ગ્રંથ રચી જ્યોતિષશાસ્ત્રને વ્યવસ્થિત સ્વરૂપ આપ્યું.
  6. વાસ્તુશાસ્ત્ર: બ્રહ્મા, નારદ, વિશ્વકર્મા જેવા વિદ્વાનોએ આ શાસ્ત્રમાં અનોખું પ્રદાન આપ્યું. તેમાં રહેઠાણ, મંદિર, મહેલ, નગર વગેરેની રચના, દિશા અને આકારનું માર્ગદર્શન આપવામાં આવ્યું છે.
  7. અન્ય વિજ્ઞાનો: આ ઉપરાંત, મહર્ષિ પતંજલિએ 'યોગશાસ્ત્ર', મહર્ષિ ભારદ્વાજે 'યંત્ર સર્વસ્વ' અને મહામુનિ પારાશરે 'વૃક્ષ આયુર્વેદ' જેવા ગ્રંથો રચીને વિજ્ઞાનના વારસાને સમૃદ્ધ બનાવ્યો.

૨. નીચેના પ્રશ્નોના ઉત્તર મુદ્દાસર લખો:

• (1) પ્રાચીન ભારતે ગણિતશાસ્ત્રમાં સાધેલી પ્રગતિ વિશે નોંધ લખો.

  જે ગણિતથી આખી દુનિયાનો વ્યવહાર ચાલે છે, તે ક્ષેત્રે ભારતે અગત્યની શોધો કરી છે. ભારતે વિશ્વને શૂન્ય (0), દશાંશ પદ્ધતિ, બીજગણિત, બોધાયનનો પ્રમેય અને રેખાગણિત જેવી શોધો આપી છે.

  • આર્યભટ્ટ: તેમણે શૂન્ય (0) ની શોધ કરી. તેમના 'આર્યભટ્ટીયમ્' ગ્રંથમાં π (પાઈ) ની કિંમત 22/7 (3.14) જેટલી થાય છે તેનો ઉલ્લેખ છે. તેમણે ભાગાકાર, ગુણાકાર, સરવાળા, બાદબાકી, વર્ગમૂળ, ઘનમૂળ જેવી 'અષ્ટાંગ પદ્ધતિ' ની જાણકારી આપી. તેથી આર્યભટ્ટને 'ગણિતશાસ્ત્રના પિતા' કહે છે.
  • ગૃત્સમદ: આ ઋષિએ આંકડાની પાછળ શૂન્ય લગાવીને લખવાની પ્રક્રિયાની શોધ કરી હતી.
  • ભાસ્કરાચાર્ય: તેમણે ઈ.સ. 1150માં 'લીલાવતી ગણિત' અને 'બીજ ગણિત' નામના ગ્રંથો લખ્યા, તેમજ સરવાળા (+) અને બાદબાકી (-) નું સંશોધન કર્યું.
  • બ્રહ્મગુપ્ત: તેમણે સમીકરણના પ્રકારો બતાવ્યા હતા.
  • અન્ય: આપસ્તંભે 'શુલ્વસૂત્રો' (ઈ.સ. 800 પૂર્વે) માં યજ્ઞ માટેની વેદીઓનાં પ્રમાણ નિશ્ચિત કર્યા, જેમાં બોધાયનના પ્રમેયનું વિશ્લેષણ છે.

• (2) ટૂંકનોંધ લખો : પ્રાચીન ભારતનું ખગોળશાસ્ત્ર.

  ખગોળશાસ્ત્ર એ ભારતના શાસ્ત્રોમાં સૌથી પ્રાચીન છે. પ્રાચીન વિદ્યાપીઠોમાં તેનો વ્યવસ્થિત અને ઊંડો અભ્યાસ થતો હતો.

  પ્રાચીન ભારતમાં ગ્રહો, તેમની ગતિ, નક્ષત્રો અને અન્ય આકાશી પદાર્થોની ગણતરી કરીને ખગોળશાસ્ત્રનો સારો વિકાસ થયો હતો.

  મુખ્ય યોગદાન:

  • આર્યભટ્ટ: ખગોળવિજ્ઞાન ક્ષેત્રે તેમનું યોગદાન મહત્ત્વનું છે. તેમણે સાબિત કર્યું કે 'પૃથ્વી પોતાની ધરી પર ફરે છે' અને 'ચંદ્રગ્રહણનું સાચું કારણ પૃથ્વીનો પડછાયો છે'.
  • બ્રહ્મગુપ્ત: તેમણે 'બ્રહ્મસિદ્ધાંત' નામના ગ્રંથમાં ગુરુત્વાકર્ષણના નિયમોનો ઉલ્લેખ કર્યો હતો.

• (3) જ્યોતિષશાસ્ત્રમાં ભારતનું પ્રદાન વર્ણવો.

  પ્રાચીન ભારતમાં ખગોળશાસ્ત્રની સાથે જ્યોતિષશાસ્ત્રનો પણ સારો વિકાસ થયો હતો. ગ્રહોની ગતિ અને નક્ષત્રોના આધારે મનુષ્યના ભવિષ્ય પર થતી અસરોનું ફળકથન (ફલિત જ્યોતિષ) કરવામાં આવતું.

  આ ક્ષેત્રે મહાન ખગોળવેત્તા અને જ્યોતિષશાસ્ત્રી વરાહમિહિરનું પ્રદાન અમૂલ્ય છે. તેમણે જ્યોતિષશાસ્ત્રને 'તંત્ર', 'હોરા' અને 'સંહિતા' એવા ત્રણ ભાગમાં વહેંચ્યું હતું.

  વરાહમિહિરે 'બૃહત્સંહિતા' નામના ગ્રંથની રચના કરી હતી. આ ગ્રંથમાં આકાશી ગ્રહોની માનવીના ભવિષ્ય પર થતી અસરો, મનુષ્યનાં લક્ષણો, પ્રાણીઓના વર્ગો, લગ્ન સમય, તેમજ તળાવ, કૂવા, બગીચા અને ખેતરોમાં વાવણી જેવા પ્રસંગો માટેના શુભ મુહૂર્તોની માહિતી દર્શાવવામાં આવી છે.

• (4) વાસ્તુશાસ્ત્રમાં કઈ માહિતીનો સમાવેશ થાય છે ?

  વાસ્તુશાસ્ત્ર એ જ્યોતિષશાસ્ત્રનું અવિભાજ્ય અંગ છે. પ્રાચીન ભારતમાં બ્રહ્મા, નારદ, બૃહસ્પતિ, ભૃગુ, વસિષ્ઠ અને વિશ્વકર્મા જેવા વિદ્વાનોએ આ શાસ્ત્રમાં અનોખું પ્રદાન આપ્યું છે.

  વાસ્તુશાસ્ત્રમાં મુખ્યત્વે બાંધકામ સંબંધિત માહિતીનો સમાવેશ થાય છે, જેમ કે:

  • રહેવાની જગ્યા, મંદિર, મહેલ, અશ્વશાળા (ઘોડાનો તબેલો), કિલ્લા, શસ્ત્રાગાર અને નગરની રચના કેવી રીતે કરવી.
  • આ બાંધકામો કઈ દિશામાં કરવા.
  • બાંધકામ માટે જગ્યાની પસંદગી, વિવિધ આકારો, રચના, કદ અને વસ્તુઓની ગોઠવણી.
  • ઘરની અંદર દેવમંદિર, બ્રહ્મસ્થાન, ભોજનકક્ષ, શયનખંડ વગેરે વિવિધ સ્થાનો ક્યાં હોવા જોઈએ તેની માહિતી.

૩. નીચેના પ્રશ્નોના ઉત્તર ટૂંકમાં લખો:

• (1) વિજ્ઞાન અને ટેક્નોલૉજી એટલે શું ?

  વિજ્ઞાન એટલે વ્યવસ્થિત જ્ઞાન અને ટેક્નોલૉજી એટલે વિજ્ઞાનની વ્યાવહારિક ઉપયોગિતા.

• (2) રસાયણવિદ્યા ક્ષેત્રે નાગાર્જુને આપેલું પ્રદાન જણાવો.

  નાલંદા વિદ્યાપીઠના આચાર્ય નાગાર્જુને 'રસરત્નાકર' અને 'આરોગ્યમંજરી' ગ્રંથો લખ્યા, વનસ્પતિ ઔષધિ સાથે રસાયણ ઔષધો વાપરવાની ભલામણ કરી અને પારાની ભસ્મનો ઔષધ તરીકે ઉપયોગ શરૂ કર્યો.

• (3) ગણિતશાસ્ત્ર ક્ષેત્રે આર્યભટ્ટે કરેલ શોધો વિશે નોંધ લખો.

  ગણિતશાસ્ત્ર ક્ષેત્રે આર્યભટ્ટે શૂન્ય (0) ની શોધ કરી, π (પાઈ) ની કિંમત 22/7 (3.14) છે તેમ જણાવ્યું, અને ભાગાકાર, ગુણાકાર, વર્ગમૂળ જેવી અષ્ટાંગ પદ્ધતિની જાણકારી આપી.

• (4) જયોતિષશાસ્ત્ર કેટલા વિભાગોમાં વહેંચાયેલું છે ?

  મહાન જ્યોતિષશાસ્ત્રી વરાહમિહિર દ્વારા જ્યોતિષશાસ્ત્રને 'તંત્ર', 'હોરા' અને 'સંહિતા' એવા ત્રણ વિભાગોમાં વહેંચવામાં આવ્યું છે.

• (5) વાસ્તુશાસ્ત્રના પ્રણેતાઓનાં નામ આપો.

  વાસ્તુશાસ્ત્રના મુખ્ય પ્રણેતાઓમાં બ્રહ્મા, નારદ, બૃહસ્પતિ, ભૃગુ, વસિષ્ઠ અને વિશ્વકર્માનો સમાવેશ થાય છે.

૪. નીચેના દરેક પ્રશ્નની નીચે આપેલા વિકલ્પોમાંથી સાચો વિકલ્પ પસંદ કરી ઉત્તર આપો:

• (1) કલાની દૃષ્ટિએ આંતરરાષ્ટ્રીય ખ્યાતિ ધરાવતું શિલ્પ કયું છે ?

  (B) નટરાજનું

• (2) નીચેનામાંથી કયું વિધાન સાચું નથી ?

  (C) રસાયણશાસ્ત્ર એ પ્રયોગાત્મક વિજ્ઞાન નથી.

• (3) મહર્ષિ ચરક : ચરક સંહિતા, મહર્ષિ સુશ્રુત : ..........

  (A) સુશ્રુતસંહિતા

• (4) કોઈ શાળામાં એક વર્ગના કેટલાક વિદ્યાર્થીઓ ગણિતશાસ્ત્ર વિશે ચર્ચા કરે છે. તેમાંથી કોણ સાચું બોલે છે ?

  (D) શ્રેયા, માનસી, હાર્દ

• (5) બ્રાભ્રવ્ય પાંચાલે રચેલો ગ્રંથ .......... .

  (B) પ્રજનનશાસ્ત્ર

• (6) પ્રાચીન ભારતમાં ગુરુત્વાકર્ષણના નિયમને પ્રચલિત કરનાર પ્રણાલિ બ્રહ્મસિદ્ધાંતની રચના કોણે કરી હતી ?

  (A) બ્રહ્મગુપ્તે

• (7) મંદિર, મહેલ, અશ્વશાળા, કિલ્લા ઈત્યાદિની રચના કેવી રીતે કરવી, કઈ દિશામાં કરવી તેના સિદ્ધાંત દર્શાવતું શાસ્ત્ર નીચેનામાંથી જણાવો.

  (D) વાસ્તુશાસ્ત્ર