સામાજિક વિજ્ઞાન ધોરણ 10 પ્રકરણ 4 ભારતનો સાહિત્યિક વારસો : સ્વાધ્યાય

૧. નીચેના પ્રશ્નોના ઉત્તર સવિસ્તર લખો:

(1) ભારતમાં વેદો કેટલા છે અને ક્યા ક્યા છે તે સમજાવો.
'વેદ' શબ્દનો અર્થ 'જ્ઞાન' થાય છે. ભારતમાં કુલ ચાર વેદો છે:
1. ઋગ્વેદ: તે ભારતીય સાહિત્યનું પ્રાચીનતમ પુસ્તક છે. તેમાં કુલ 1028 ઋચાઓ (સ્તુતિઓ) છે, જે 10 ભાગમાં વહેંચાયેલી છે. આ ઋચાઓ મોટેભાગે દેવોને લગતી સ્તુતિઓ છે જે યજ્ઞ પ્રસંગે કરવામાં આવતી. તે સપ્તસિંધુ પ્રદેશમાં વસેલા આર્યોના રાજકીય, સામાજિક અને ધાર્મિક જીવનનું વર્ણન કરે છે.
2. સામવેદ: તે ઋગ્વેદની ઋચાઓનું ગાન કરવા માટે રચવામાં આવ્યો છે. તેના શ્લોકો રાગ અને લય સાથે ગાવામાં આવે છે, તેથી તેને 'સંગીતની ગંગોત્રી' કહેવામાં આવે છે.
3. યજુર્વેદ: આ વેદ 'યજ્ઞનો વેદ' કહેવાય છે. તે ગદ્ય અને પદ્ય એમ બંને સ્વરૂપમાં રચાયેલ છે. તેમાં યજ્ઞ સમયે બોલવામાં આવતા મંત્રો, ક્રિયાઓ અને વિધિઓનું વર્ણન છે.
4. અથર્વવેદ: આ વેદમાં અનેક પ્રકારના કર્મકાંડો અને સંસ્કારોનું વર્ણન કરવામાં આવ્યું છે.
(2) તક્ષશિલા વિદ્યાપીઠ વિશે નોંધ લખો.
તક્ષશિલા વિદ્યાપીઠ પ્રાચીન ભારતનું એક વિશ્વવિખ્યાત શિક્ષણ કેન્દ્ર હતું.
- સ્થાન: તે હાલના પાકિસ્તાનમાં રાવલપિંડીની પશ્ચિમે આવેલી હતી. તે પ્રાચીન ગાંધાર પ્રદેશની રાજધાનીનું શહેર હતું.
- શિક્ષણ: આ વિદ્યાપીઠમાં 64 વિદ્યાઓનું શિક્ષણ અપાતું હતું. અહીં મોટાભાગના વિદ્યાર્થીઓ ગુરુના આશ્રમમાં રહીને જ અભ્યાસ કરતા.
- વિષયો: અહીં વેદ, શસ્ત્રક્રિયા, ગજવિદ્યા, ધનુર્વિદ્યા, વ્યાકરણ, તત્ત્વજ્ઞાન, યુદ્ધવિદ્યા, ખગોળશાસ્ત્ર અને જ્યોતિષશાસ્ત્ર વગેરે વિષયોનું શિક્ષણ આપવામાં આવતું.
- વિદ્યાર્થીઓ: વારાણસી, રાજગૃહ, મિથિલા અને ઉજ્જૈન જેવાં દૂરનાં નગરોમાંથી વિદ્યાર્થીઓ અહીં શિક્ષણ લેવા આવતા. વારાણસીના રાજકુમારો અને કૌશલના રાજા પ્રસેનજિતે પણ અહીં શિક્ષણ લીધું હતું.
- પ્રખ્યાત આચાર્યો અને વિદ્યાર્થીઓ: ભગવાન બુદ્ધના શિષ્ય જીવકે અહીં આયુર્વેદના પાઠો શીખ્યા હતા. મહાન વ્યાકરણશાસ્ત્રી પાણિનિ, રાજનીતિજ્ઞ કૌટિલ્ય (ચાણક્ય) અને ખુદ ચંદ્રગુપ્ત મૌર્યે પણ અહીં જ શિક્ષણ લીધું હોવાનું મનાય છે.
(3) મધ્યકાલીન સાહિત્યની ચર્ચા કરો.
મધ્યકાલીન યુગ દરમિયાન ભારતના સાહિત્યમાં સંસ્કૃત, પ્રાદેશિક ભાષાઓ અને ફારસી ભાષાનો નોંધપાત્ર વિકાસ થયો હતો.
- ઉત્તર ભારત: શરૂઆતમાં સંસ્કૃત ભાષા મુખ્ય રહી. કશ્મીરમાં સોમદેવનો 'કથાસરિતસાગર' અને કલ્હણનો 'રાજતરંગિણી' ગ્રંથ રચાયો. 'રાજતરંગિણી' એ કશ્મીરનો ઇતિહાસ આલેખતો, ભારતનો સર્વપ્રથમ ઐતિહાસિક ગ્રંથ છે. આ જ સમયે જયદેવનું 'ગીત ગોવિંદ' પણ રચાયું, જે સંસ્કૃતનું સુંદર કાવ્ય ગણાય છે.
- અપભ્રંશ અને હિન્દી: અપભ્રંશ ભાષામાંથી આધુનિક ભારતીય ભાષાઓનો વિકાસ શરૂ થયો. કવિ ચંદબરદાઈ રચિત 'પૃથ્વીરાજ રાસો' હિન્દી સાહિત્યનો પ્રારંભિક ગ્રંથ છે, જેણે વીરગાથા યુગનો પ્રારંભ કર્યો.
- દક્ષિણ ભારત: દ્રવિડ કુળની ભાષાઓનો વિશેષ વિકાસ થયો. જૈન ધર્મની અસર હેઠળ કન્નડ સાહિત્યમાં કવિ પંપાએ 'આદિપુરાણ', પોન્નાએ 'શાંતિપુરાણ' અને રન્નાએ 'અજીતનાથ પુરાણ'ની રચના કરી. કવિ કમ્બલે તમિલ ભાષામાં 'રામાયણમ્'ની રચના કરી.
- સલ્તનત કાળ: દિલ્લી સલ્તનત કાળમાં હિન્દીના સ્વરૂપો વ્રજ અને ખડીબોલીમાં ભક્તિગીતો રચાયાં. મુલ્લા દાઉદનો ગ્રંથ 'ચંદ્રાયન' અવધી ભાષાનો સૌથી જૂનો ગ્રંથ મનાય છે.
- ફારસી સાહિત્ય: ફારસી દિલ્લીના સુલતાનોની રાજભાષા બની. ઝિયાઉદ્દીન બરનીએ 'તારીખે ફિરોજશાહી' લખ્યો. આ યુગના સૌથી મહાન સાહિત્યકાર અમીર ખુશરો હતા, જેમણે 'આશિકા', 'નૂર', 'સિપિહર' જેવા ગ્રંથો રચ્યા. તેમણે હિન્દી અને ફારસીને ભેગી કરી દ્વિભાષી ચોપાઈઓ અને દુહાઓ પણ રચ્યા.
- પ્રાદેશિક ભાષાઓ: ભક્તિ આંદોલનના સંતોએ લોકભાષામાં ઉપદેશ આપ્યો. કબીરની રચનાઓ (સધુકડી બોલી), મલિક મુહમ્મદ જાયસીનું 'પદ્માવત' (અવધી), અને તુલસીદાસનું 'રામચરિતમાનસ' (અવધી) આ સમયના મુખ્ય ગ્રંથો છે. બંગાળમાં કૃતિવાસે બંગાળી રામાયણ, નરસિંહ મહેતાએ ગુજરાતીમાં અને નામદેવે મરાઠીમાં ભક્તિગીતો રચ્યાં.
- મુઘલ કાળ: મુઘલ શાસનમાં સાહિત્યનો ખૂબ વિકાસ થયો. બાબરે 'તુઝુકે બાબરી' (તુર્કી), ગુલબદન બેગમે 'હુમાયુનામા', અને જહાંગીરે 'તુઝુકે જહાંગીરી' નામની આત્મકથાઓ લખી. અબુલ ફઝલે 'આયને-અકબરી' અને 'અકબરનામા' (ફારસી) લખ્યા. અકબરે મહાભારત, રામાયણ જેવા સંસ્કૃત ગ્રંથોના અનુવાદ માટે અલગ ખાતાની સ્થાપના કરી.
- ઉર્દૂ ભાષા: મધ્યયુગની સૌથી મહત્ત્વની ઘટના ઉર્દૂ ભાષાનો જન્મ છે. તેમાં વલી, મીરદર્દ, મીરતકી મીર અને ગાલીબ જેવા મહાન કવિઓ થયા.

૨. નીચેના પ્રશ્નોના ઉત્તર મુદ્દાસર લખો:

(1) વલભી વિદ્યાપીઠની માહિતી આપો.
વલભી વિદ્યાપીઠ ઈ.સ.ના સાતમા શતકમાં ગુજરાતનું અતિ પ્રસિદ્ધ શિક્ષણ કેન્દ્ર હતું.
- તેના વિકાસમાં મૈત્રક વંશના શાસકો અને નાગરિકોનો મોટો ફાળો હતો.
- વલભી તે સમયે બૌદ્ધ ધર્મના હિનયાન પંથનું મુખ્ય કેન્દ્ર હતું, જ્યાં સ્થિરમતિ અને ગુણમતિ જેવા પ્રસિદ્ધ બૌદ્ધ વિદ્વાનો અગ્રણી આચાર્યો હતા.
- ગંગા-યમુનાના મેદાન જેવા દૂરના વિસ્તારોમાંથી વિદ્યાર્થીઓ અહીં ઉચ્ચ અભ્યાસ માટે આવતા. ચીની પ્રવાસી ઇત્સિંગે નોંધ્યું છે કે વલભી, પૂર્વ ભારતની પ્રસિદ્ધ નાલંદા વિદ્યાપીઠ સાથે સ્પર્ધા કરતી.
- વલભી માત્ર એક વિદ્યાધામ જ નહિ, પણ એક રાજધાની અને આંતરરાષ્ટ્રીય બંદર પણ હતું (ઈ.સ. 480 થી 775).
- અહીં પ્રસિદ્ધ વિદ્વાનોનાં નામ વિદ્યાપીઠના દરવાજા પર લખવામાં આવતાં.
- ઈ.સ. 775માં આરબોના આક્રમણને કારણે મૈત્રકો પરાજિત થયા અને વિદ્યાપીઠ બંધ પડી.
(2) નાલંદા વિદ્યાપીઠ વિશે માહીતી આપો.
નાલંદા વિદ્યાપીઠ બિહારના પટણા જિલ્લાના બડગાંવ પાસે આવેલી પ્રાચીન ભારતીય સંસ્કૃતિનું એક તીર્થધામ અને વિશ્વવિદ્યાલય હતું.
- તે બૌદ્ધ અને જૈન પરંપરામાં મહત્ત્વનું સ્થાન ધરાવે છે. મહાવીર સ્વામીએ અહીં ચૌદ ચાતુર્માસ કર્યા હોવાથી તે જૈન તીર્થ પણ બન્યું હતું.
- પાંચમી સદીમાં કુમારગુપ્તે અહીં એક વિહાર બંધાવ્યા બાદ તેની પ્રસિદ્ધિમાં વધારો થયો.
- અહીં હજારો હસ્તલિખિત ગ્રંથોના અમૂલ્ય ભંડાર ધરાવતું વિશાળ ગ્રંથાલય હતું, જે વિસ્તાર 'ધર્મગંજ' તરીકે ઓળખાતો.
- દેશ-પરદેશથી વિદ્યાર્થીઓ અહીં અભ્યાસ કરવા આવતા. મહાન ચીની મુસાફર યુઅન-શ્વાંગ (હ્યુ-એન-ત્સાંગ) પણ અહીં અભ્યાસ માટે આવ્યો હતો.
- વિદ્યાપીઠમાં સાત મોટા ખંડો, વ્યાખ્યાન માટેના 300 ખંડો અને વિદ્યાર્થીઓને રહેવા માટે ખાસ મઠો હતા.
- વિદ્યાપીઠના નિર્વાહ માટે અનેક ગામો દાનમાં મળ્યાં હતાં, જેની આવકમાંથી વિદ્યાર્થીઓને ભોજન અને વસ્ત્રો વિનામૂલ્યે પૂરાં પડાતાં.
- આજે આ મહાન વિદ્યાપીઠના માત્ર ખંડેરો જ જોવા મળે છે.

૩. નીચેના પ્રશ્નોના જવાબ ટૂંકમાં લખો:

(1) યજુર્વેદ વિશે સમજૂતી આપો.

યજુર્વેદને 'યજ્ઞનો વેદ' કહેવાય છે, જે ગદ્ય અને પદ્ય સ્વરૂપમાં રચાયેલ છે. તેમાં યજ્ઞ વખતે બોલવામાં આવતા મંત્રો, ક્રિયાઓ અને વિધિઓનું વર્ણન કરવામાં આવ્યું છે.
(2) અથર્વવેદમાં કઈ માહિતી આપવામાં આવી છે ?

અથર્વવેદમાં અનેક પ્રકારના કર્મકાંડો (ધાર્મિક વિધિઓ) અને સંસ્કારોનું વર્ણન કરવામાં આવ્યું છે.
(3) શ્રીમદ્ ભગવદ્ગીતામાં ક્યા દાર્શનિક સિદ્ધાંતોનું વિવેચન છે ?

શ્રીમદ્ ભગવદ્ગીતામાં મોક્ષ પ્રાપ્તિના ત્રણ મુખ્ય દાર્શનિક સિદ્ધાંતો – જ્ઞાન માર્ગ, કર્મ માર્ગ અને ભક્તિ માર્ગ – નું વિવેચન કરવામાં આવ્યું છે.

૪. નીચેના દરેક પ્રશ્નની નીચે આપેલ વિકલ્પોમાંથી સાચો વિકલ્પ પસંદ કરી ઉત્તર લખો:

(1) ભારતીય સાહિત્યનો પ્રાચીનતમ ગ્રંથ .......... છે.

(A) ઋગ્વેદ
(2) બૌદ્ધ સાહિત્ય કઈ ભાષામાં લખાયું છે ?

(A) પાલી
(3) દ્રવિડકુળની સૌથી જૂની ભાષા કઈ છે ?

(A) તમિલ
(4) કવિ ચંદબરદાઈનો ક્યો ગ્રંથ હિન્દી સાહિત્યનો પ્રારંભિક ગ્રંથ છે ?

(A) પૃથ્વીરાજરાસો
(5) મહર્ષિ પાણિનિનો મહાન ગ્રંથ કયો છે ?

(A) અષ્ટાધ્યાયી