સામાજિક વિજ્ઞાન ધોરણ 10 પ્રકરણ 3 ભારતનો સાંસ્કૃતિક વારસો : શિલ્પ અને સ્થાપત્ય : સ્વાધ્યાય

૧. નીચેના પ્રશ્નોના સવિસ્તર ઉત્તર આપો:

• (1) પ્રાચીન ભારતનું નગર આયોજન સમજાવો.

  ભારત પ્રાચીન સમયથી જ નગર આયોજનમાં ખૂબ નિપુણતા ધરાવે છે. પુરાતત્ત્વીય ખોદકામ દ્વારા મળી આવેલાં નગરો આયોજનની દૃષ્ટિએ શ્રેષ્ઠ હતાં. આ નગરોના મુખ્ય ત્રણ વિભાગો જોવા મળે છે:

  1. શાસક અધિકારીઓનો ગઢ (સિટડલ): આ વિભાગ ઊંચાઈ ઉપર બાંધવામાં આવતો હતો.
  2. અન્ય અધિકારીઓના આવાસો (ઉપલું નગર): આ નગર રક્ષણાત્મક દીવાલોથી સુરક્ષિત હતું. અહીંથી બેથી પાંચ ઓરડાવાળાં મકાનો મળી આવ્યાં છે.
  3. સામાન્ય નગરજનોના આવાસો (નીચલું નગર): આ વિભાગનાં મકાનો મુખ્યત્વે હાથે ઘડેલી ઈંટોમાંથી બનાવવામાં આવતાં હતાં.

  સિંધુ ખીણની સંસ્કૃતિની પ્રજાએ સ્થાપત્ય ક્ષેત્રે તે સમયની અન્ય સંસ્કૃતિઓ કરતાં વધુ સુંદર અને વ્યવસ્થિત નગરો વિકસાવ્યાં હતાં, જેમાં હડપ્પા અને મોહેં-જો-દડો મુખ્ય છે.

• (2) મોહેં-જો-દડોની નગર રચનામાં રસ્તાઓ અને ગટર યોજના વિશે માહિતી આપો.

  મોહેં-જો-દડોની નગર રચનાના બે વિશિષ્ટ લક્ષણો તેના રસ્તાઓ અને ગટર યોજના છે:

  રસ્તાઓ:

  • અહીંના રસ્તાઓ મોટે ભાગે 9.75 મીટર જેટલા પહોળા હતા, જેથી એકથી વધુ વાહનો પસાર થઈ શકે.
  • નાના-મોટા રસ્તાઓ એકબીજાને કાટખૂણે મળતા હતા.
  • નગરના મુખ્ય રાજમાર્ગો કોઈ પણ વળાંક લીધા વિના સીધા જ જતા હતા.
  • એક મુખ્ય રાજમાર્ગ ઉત્તરથી દક્ષિણ અને બીજો પૂર્વથી પશ્ચિમ તરફ જતો, અને બંને મધ્યમાં કાટખૂણે છેદતા હતા.
  • રસ્તાની બાજુમાં રાત્રિ પ્રકાશ માટે થાંભલા હોવાનું અનુમાન છે.

  ગટર યોજના:

  • મોહેં-જો-દડોની ગટર યોજના એ સમકાલીન સભ્યતાઓમાં અદ્વિતીય હતી. (આવી વ્યવસ્થા માત્ર ભૂમધ્ય સમુદ્રના ક્રીટ ટાપુ પર જ જોવા મળતી.)
  • નગરમાંથી ગંદા પાણીના નિકાલ માટે સુવ્યવસ્થિત ગટર વ્યવસ્થા બનાવવામાં આવી હતી.
  • દરેક મકાનમાં એક ખાળકૂવો હતો.
  • આવી કાર્યક્ષમ વ્યવસ્થા પરથી કહી શકાય કે તેઓ સ્વચ્છતા અને આરોગ્યના ઊંચા ખ્યાલો ધરાવતા હશે.

• (3) ગુજરાતની ગુફાઓ વિશે માહિતી આપો.

  ગુજરાતમાં અનેક સ્થળોએ ગુફા સ્થાપત્યો આવેલાં છે, જેની વિગતો નીચે મુજબ છે:

  • જૂનાગઢ ગુફાઓ: અહીં ત્રણ મુખ્ય ગુફા સમૂહો છે: (૧) બાવાપ્યારાનો ગુફા સમૂહ, જે ત્રણ હારમાં કુલ ૧૬ ગુફાઓ ધરાવે છે. (૨) ઉપરકોટની ગુફાઓ, જે બે મજલાવાળી છે. (૩) ખાપરા કોડિયાની ગુફાઓ, જે મજલાવાળી હોવાના અવશેષો મળ્યા છે.
  • ખંભાલીડા ગુફા (ગોંડલ): રાજકોટ પાસે આવેલી આ ગુફાઓ ૧૯૫૯માં શોધાઈ. વચ્ચેની ગુફા સ્તૂપયુક્ત ચૈત્યગૃહ ધરાવે છે, જેના પ્રવેશમાર્ગો પાસે બૌદ્ધિસત્ત્વ અને ઉપાસકોની મોટી આકૃતિઓ છે.
  • તળાજા ગુફા (ભાવનગર): શેત્રુંજી નદીના મુખ પાસે 'તાલધ્વજગિરિ' ડુંગર પર ૩૦ ગુફાઓ આવેલી છે. તેમાં 'એભલમંડપ' નામનો સભાખંડ અને ચૈત્યગૃહ મુખ્ય છે.
  • સાણા ગુફા (ગીર સોમનાથ): ઉના તાલુકાના વાંકીયા ગામ પાસે સાણા ડુંગર પર મધપૂડાની જેમ ૬૨ જેટલી ગુફાઓ પથરાયેલી છે.
  • ઢાંક ગુફા (રાજકોટ): ઉપલેટા તાલુકાના ઢાંક ગામમાં આવેલી આ ગુફાઓ ચોથી સદીની હોવાનું જણાય છે.
  • અન્ય ગુફાઓ: આ ઉપરાંત ઝીંઝુરીઝર (સિદસર પાસે), કચ્છના લખપત તાલુકામાં ખાપરા કોડિયાની ગુફાઓ અને ભરૂચ જિલ્લાના ઝઘડીયા તાલુકામાં કડિયાડુંગર ગુફાનો સમાવેશ થાય છે.

૨. નીચેના પ્રશ્નોના ઉત્તર મુદ્દાસર લખો:

• (1) ધોળાવીરા વિશે માહિતી આપો.

  ધોળાવીરા કચ્છ જિલ્લાના ભચાઉ તાલુકામાં, ખદીરબેટ વિસ્તારમાં આવેલું હડપ્પા સંસ્કૃતિનું એક મોટું અને વ્યવસ્થિત નગર હતું. તેનું વિશેષ ઉત્ખનન ઈ.સ. 1990માં પુરાતત્ત્વવિદ રવીન્દ્રસિંહ બિસ્તના માર્ગદર્શન હેઠળ થયું હતું.

  ધોળાવીરાના કિલ્લા, મહેલ અને નગરની મુખ્ય દીવાલોને જે સફેદ રંગ (ચૂનો) કરવામાં આવ્યો હશે, તેના અવશેષો મળી આવ્યા છે. નગરની ફરતે મજબૂત કિલ્લેબંધી હતી, જે માટી, પથ્થર અને ઈંટોમાંથી બનાવેલી હતી.

  ધોળાવીરાની સૌથી અદ્ભુત વિશેષતા તેની પાણીના શુદ્ધિકરણની વ્યવસ્થા છે. અહીં પીવાનું પાણી શુદ્ધ ગળાઈને નગરમાં આવે તેવી વ્યવસ્થા હતી, જે આધુનિક યુગને પણ ટક્કર મારે તેવી છે.

• (2) લોથલ ભારતનું અગત્યનું બંદર હતું. સમજાવો.

  લોથલ અમદાવાદ જિલ્લાના ધોળકા તાલુકામાં, ભોગાવો અને સાબરમતી નદીઓના વચ્ચેના પ્રદેશમાં આવેલું સિંધુ સભ્યતાનું નગર હતું. તે ખંભાતના અખાતથી 18 કિલોમીટર દૂર હતું.

  લોથલ પ્રાચીન ભારતનું એક અગત્યનું અને સમૃદ્ધ બંદર હતું, તે નીચેની બાબતો પરથી સાબિત થાય છે:

  • અહીં નગરના પૂર્વ છેડે, નીચાણવાળા ભાગમાં, ભરતીના સમયે વહાણો લાંગરવા માટે એક મોટો ધક્કો (Dockyard) બાંધવામાં આવ્યો હતો. આ લોથલની મુખ્ય વિશિષ્ટતા છે.
  • આ ધક્કા ઉપરાંત, નગરમાંથી વખારો, દુકાનો અને આયાત-નિકાસના અન્ય પુરાવાઓ પણ મળી આવ્યા છે.

  આ અવશેષો સ્પષ્ટપણે દર્શાવે છે કે લોથલ તે સમયે આંતરરાષ્ટ્રીય વેપાર માટેનું એક મહત્ત્વનું બંદર હશે.

• (3) સ્તંભલેખો પરની કલા વિશે માહિતી આપો.

  સમ્રાટ અશોક દ્વારા કોતરવામાં આવેલ ધર્માજ્ઞાઓ ધરાવતા સ્તંભલેખો ભારતીય શિલ્પકલાના ઉત્તમ નમૂના ગણાય છે. આ સ્તંભલેખોની મુખ્ય વિશેષતાઓ નીચે મુજબ છે:

  • તે એક જ શિલામાંથી (એક જ પથ્થરમાંથી) કોતરીને બનાવવામાં આવતા હતા.
  • પથ્થરને કોતરીને, તેને વારંવાર ઘસીને એટલો ચળકાટ આપવામાં આવતો કે તે ધાતુના બનેલા હોય તેવા લાગતા.
  • આ સ્તંભલેખો બ્રાહ્મી લિપિમાં કોતરાયેલા છે.
  • આવા સ્તંભો અંબાલા, મેરઠ, અલ્હાબાદ, સાંચી, કાશી, પટના અને બુદ્ધ ગયાના બોધિવૃક્ષ પાસે ઊભા કરવામાં આવ્યા હતા.
  • આમાં સારનાથનો સ્તંભ શિલ્પકલાનો શ્રેષ્ઠ નમૂનો છે, જેની સિંહાકૃતિને ભારતના રાષ્ટ્રીય ચિહ્ન તરીકે અપનાવવામાં આવી છે.

• (4) મોઢેરાના સૂર્યમંદિર વિશે નોંધ લખો.

  ગુજરાતના મહેસાણા જિલ્લામાં મોઢેરા ખાતે આવેલું સૂર્યમંદિર સ્થાપત્યકલાનો એક અજોડ નમૂનો છે. તેનું નિર્માણ ઈ.સ. 1026માં સોલંકી યુગના રાજવી ભીમદેવ પ્રથમના શાસનકાળ દરમિયાન થયું હતું.

  આ મંદિરની મુખ્ય વિશેષતાઓ નીચે મુજબ છે:

  • મંદિરનું પૂર્વ દિશામાં આવેલું પ્રવેશદ્વાર એવી રીતે રચાયેલું છે કે સૂર્યનું પહેલું કિરણ સીધું મંદિરના ગર્ભગૃહમાં રહેલી સૂર્ય પ્રતિમાના મુકુટ પરના મણિ પર પડતું, જેનાથી સમગ્ર મંદિર પ્રકાશથી ઝળહળી ઉઠતું.
  • મંદિરમાં સૂર્યની 12 વિવિધ મૂર્તિઓ અંકિત થયેલી આજે પણ જોઈ શકાય છે.
  • આ મંદિરનું નકશીકામ ઇરાની શૈલીમાં થયેલું છે, જે તેની કલાત્મકતામાં વધારો કરે છે.
  • મંદિરની બહાર એક વિશાળ જળકુંડ આવેલો છે. આ કુંડની ચારે બાજુ નાનાં-નાનાં કુલ 108 જેટલાં મંદિરો આવેલાં છે, જે ઉષા અને સંધ્યાકાળે પ્રગટતી દીપમાલાને લીધે નયનરમ્ય દૃશ્ય ઊભું કરે છે.

૩. નીચેના પ્રશ્નોના જવાબ ટૂંકમાં આપો:

• (1) શિલ્પ એટલે શું ?

  શિલ્પી (કલાકાર) પોતાના મનના ભાવોને છીણી અને હથોડી વડે પથ્થર, લાકડું કે ધાતુ પર કંડારે (આકાર આપે), તે કલાને શિલ્પકલા કહે છે.

• (2) સ્થાપત્ય એટલે શું ?

  સ્થાપત્યનો સરળ અર્થ 'બાંધકામ' એવો થાય છે. સંસ્કૃત ભાષામાં સ્થાપત્ય માટે 'વાસ્તુ' શબ્દ વપરાય છે, જે મુજબ મકાનો, નગરો, કિલ્લાઓ, મંદિરો, મસ્જિદો વગેરેના બાંધકામને 'સ્થાપત્ય' કહે છે.

• (3) મોહેં-જો-દડોનો અર્થ સમજાવી તેના રસ્તાની માહિતી આપો.

  મોહેં-જો-દડોનો અર્થ ‘મરેલાંનો ટેકરો’ એવો થાય છે. અહીંના રસ્તાઓ મુખ્યત્વે 9.75 મીટર જેટલા પહોળા હતા અને નાના-મોટા રસ્તાઓ એકબીજાને કાટખૂણે મળતા હતા.

• (4) સ્તૂપની સમજૂતી આપો.

  સ્તૂપ એટલે ભગવાન બુદ્ધના દેહાવશેષો (જેમ કે વાળ, નખ, અસ્થિ) ને એક પાત્રમાં મૂકી, તેના પર બાંધવામાં આવેલી અર્ધગોળાકાર ઈમારત.

૪. નીચેના દરેક પ્રશ્નની નીચે આપેલા વિકલ્પોમાંથી સાચો વિકલ્પ પસંદ કરી ઉત્તર લખો:

• (1) સંસ્કૃત ભાષામાં સ્થાપત્ય માટે બીજો કયો શબ્દ વપરાય છે ?

  (A) વાસ્તુ

• (2) લોથલમાં વહાણ લાંગરવા માટે શું બાંધવામાં આવતું હતું ?

  (C) ધક્કો

• (3) સ્તંભલેખો કઈ લિપિમાં કોતરાયેલા છે ?

  (B) બ્રાહ્મી

• (4) ગુજરાતના .......... ખાતે સૂર્યમંદિર આવેલું છે.

  (A) મોઢેરા

• (5) અમદાવાદમાં ત્રણ દરવાજાની નજીક કઈ મસ્જિદ આવેલી છે ?

  (A) જામા મસ્જિદ