સામાજિક વિજ્ઞાન ધોરણ 10 પ્રકરણ 22 પ્રકૃતિમાં પોષણ-વ્યવસ્થા : સ્વાધ્યાય

૧. નીચેના પ્રશ્નોના ઉત્તર એક વાક્યમાં લખો:

• (1) હ્યુમસ એટલે શું ?

  હ્યુમસ (જીવનદ્રવ્ય) એ એવું જૈવિક દ્રવ્ય છે, જેમાં નિરંતર જૈવિક, જૈવરાસાયણિક અને રાસાયણિક પ્રક્રિયાઓ થયા કરે છે, જે વનસ્પતિના મૂળને પોષક દ્રવ્યો ઉપલબ્ધ કરાવે છે.

• (2) અળસિયાની વિષ્ટાની ખાસિયત શું છે ?

  અળસિયાની વિષ્ટા (વર્મીકાસ્ટ) જમીનની ફળદ્રુપતા વધારે છે, જે જમીનને પોચી બનાવે છે અને પાણી સંગ્રહ કરવાની ક્ષમતામાં વધારો કરીને છોડને પોષક તત્ત્વો પૂરાં પાડે છે.

૨. ટૂંક નોંધ લખો:

• (1) સ્થાનિક અળસિયાં

  પ્રકૃતિની પોષણ-વ્યવસ્થામાં સ્થાનિક અળસિયાં ખૂબ મહત્ત્વની ગતિવિધિઓ કરે છે. અળસિયાં જમીનમાં રહીને જૈવિક વિઘટન માટે અગત્યનાં છે. તે જમીનને પોચી બનાવે છે, જેનાથી હવા અને પાણીનું સંચારણ સરળ બને છે.

  તે જમીનમાં હ્યુમસ બનાવવાની પ્રક્રિયાને વેગ આપે છે, જે વનસ્પતિને પોષક તત્ત્વો પૂરાં પાડે છે. આ અળસિયાં ફળદ્રુપતામાં વધારો કરીને પાકને વધુ બળવાન બનાવે છે. તેમની વિષ્ટા (વર્મીકાસ્ટ) ઉત્તમ જૈવિક ખાતર તરીકે ઉપયોગી છે.

• (2) ઊર્જા-ચક્ર

  ઊર્જા-ચક્ર એ પ્રકૃતિમાં પોષણ-વ્યવસ્થાની મુખ્ય વ્યવસ્થાઓમાંનું એક છે. આ ચક્રમાં સૂર્ય ઊર્જાનો મુખ્ય સ્રોત છે. સૂર્ય દ્વારા દ્રવ્યનું રૂપાંતર નિરંતર ઊર્જામાં થયા કરે છે, જેનો કેટલોક હિસ્સો પૃથ્વી સુધી પહોંચે છે.

  લીલાં પાંદડાં પ્રકાશસંશ્લેષણ દ્વારા આ સૌર ઊર્જાને ખોરાકના રૂપમાં સંગ્રહીત કરવાનું કામ કરે છે. આ સંગ્રહીત ઊર્જા શાકાહારી જીવો દ્વારા મેળવવામાં આવે છે. વનસ્પતિના આયુષ્ય સમાપ્તિ પછી તેના અવશેષોના વિઘટન અથવા બળવાથી ઊર્જા મુક્ત થાય છે અને ઊર્જા-ચક્ર પૂર્ણ થાય છે. આમ, ઊર્જા-ચક્ર દ્વારા પ્રકૃતિમાં ઊર્જાનું સંતુલન જળવાઈ રહે છે.

• (3) જળ-ચક્ર

  જળ-ચક્ર એ પૃથ્વી પર પાણીના સતત પ્રવાહ અને સંતુલનનું એક પ્રાકૃતિક ચક્ર છે. પૃથ્વીના ૭૧% ભાગમાં પાણી છે. સૂર્યના તાપથી મહાસાગરના પાણીનું બાષ્પીભવન થઈ વાદળો બને છે.

  આ વાદળો વરસાદના સ્વરૂપમાં પાણી વરસાવે છે. આ પાણીનો મોટો ભાગ નદી-નાળાઓ દ્વારા વહીને મહાસાગરમાં પાછો પહોંચે છે. બાકીનું પાણી ભૂમિમાં ઊતરી ભૂગર્ભ જળ રૂપ સંગ્રહીત થાય છે. આ રીતે, પાણીનો વપરાશ થયા બાદ તે ફરી મહાસાગરમાં પહોંચી જાય છે અને પ્રકૃતિમાં સંતુલન જાળવી રાખે છે.

૩. સવિસ્તાર સમજાવો:

• (1) ચક્રવાત (વાવાઝોડું)ની ભૂમિકા

  વરસાદની પ્રક્રિયામાં ચક્રવાત (વાવાઝોડું) એક મહત્ત્વની વાતાવરણીય ઘટના છે, જેના દ્વારા વરસાદ મળે છે. ૨૧ માર્ચ પછી ઉત્તર ગોળાર્ધમાં તાપમાન વધવા લાગે છે. સૂર્યના તીવ્ર તાપથી હિંદ મહાસાગરના પાણીનું બાષ્પીભવન તીવ્ર ગતિથી થવા લાગે છે.

  આ સમયે સમુદ્રની ઉપરથી હવા ગરમ થતાં ત્યાં હવાનું ઓછું દબાણવાળું ક્ષેત્ર નિર્માણ પામે છે. આ ઓછા દબાણવાળા ક્ષેત્રની આસપાસ હવા ચક્રાકાર ફરવા લાગે છે, જેનાથી ચક્રવાતનું નિર્માણ થાય છે. આ ચક્રવાત ચોમાસું લાવવામાં અને વરસાદ વરસાવામાં ભૂમિકા ભજવે છે. પ્રાકૃતિક કૃષિમાં પાક આ ચક્રવાતથી ઓછું નુકસાન પામે છે, કારણ કે પ્રાકૃતિક ખેતી છોડને વધુ બળવાન બનાવે છે.

• (2) ખાદ્યચક્ર

  ખાદ્યચક્ર દ્વારા પ્રકૃતિમાં પોષક તત્ત્વોનું નિયમન (સાયક્લિંગ) થાય છે. પ્રાકૃતિક વ્યવસ્થાના નિયમ મુજબ, જે પણ તત્ત્વો જ્યાંથી નીકળે છે, તેને ત્યાં પાછું પહોંચવું જ પડે છે.

  ખાદ્યચક્રની પ્રક્રિયા:

  • ઉત્પાદક: છોડ/વનસ્પતિ પ્રકાશસંશ્લેષણ દ્વારા કાર્બન અને સૌર ઊર્જાનો ઉપયોગ કરીને ખોરાક (શર્કરા) નું નિર્માણ કરે છે.
  • ઉપભોક્તા: શાકાહારી જીવો (પ્રથમ ઉપભોક્તા) વનસ્પતિમાંથી ઊર્જા મેળવે છે. આ ક્રમ આગળ વધે છે.
  • વિઘટન: વનસ્પતિ અને પ્રાણીઓના મૃત્યુ પછી, તેમના અવશેષોનું સૂક્ષ્મ જીવાણુઓ દ્વારા વિઘટન થાય છે.

  આ વિઘટનથી કાર્બન ડાયોક્સાઈડ હવામાં પાછો જાય છે અને અન્ય પોષક તત્ત્વો જમીનમાં હ્યુમસ સ્વરૂપે ભળી જાય છે, જે ફરીથી વનસ્પતિને પોષણ આપે છે. આ રીતે પ્રકૃતિમાં તત્ત્વોનું સંતુલન જળવાઈ રહે છે.

૪. યોગ્ય વિકલ્પ પસંદ કરી ઉત્તર લખો:

• (1) પૃથ્વીના કેટલા ટકા ભાગમાં પાણી છે ?

  (B) 71 %

• (2) ઊર્જાનો મુખ્ય સ્રોત કયો છે ?

  (C) સૂર્ય

• (3) સ્થાનિક અળસિયાંનો મહત્તમ વ્યાસ કેટલો હોય છે ?

  (A) 12