સામાજિક વિજ્ઞાન ધોરણ 10 પ્રકરણ 23 માર્ગ-સલામતી અને વાહનચાલક : સ્વાધ્યાય

૧. નીચેના પ્રશ્નોના સવિસ્તાર ઉત્તર લખો :

(1) સીટ-બેલ્ટનું મહત્ત્વ જણાવો.
સીટ-બેલ્ટ એ વાહનચાલક અને મુસાફરોની સુરક્ષા માટેનું એક અત્યંત મહત્ત્વનું સાધન છે. તેનું મહત્ત્વ નીચે મુજબ છે:
- અકસ્માત સમયે સુરક્ષા: જ્યારે વાહન અચાનક ઊભું રહે અથવા કોઈ સાથે અથડાય, ત્યારે સીટ-બેલ્ટ શરીરને સીટ સાથે જકડી રાખે છે. તે મુસાફરને આગળની તરફ ફેંકાતા કે સ્ટીયરિંગ વ્હીલ અથવા ડેશબોર્ડ સાથે અથડાતા રોકે છે, જેનાથી ગંભીર ઈજાઓ થવાની શક્યતા ઘટી જાય છે.
- જીવ બચાવનાર: આંતરરાષ્ટ્રીય અભ્યાસો દર્શાવે છે કે ગંભીર અકસ્માતોમાં સીટ-બેલ્ટ પહેરવાથી જીવ બચવાની સંભાવના નોંધપાત્ર રીતે વધી જાય છે. તે માથાની ઈજાઓ અને છાતી પર થતા ગંભીર આઘાતને ટાળવામાં મદદ કરે છે.
- કાયદાકીય ફરજ: ભારતમાં કાયદા દ્વારા કારમાં બેઠેલા તમામ લોકો માટે સીટ-બેલ્ટ પહેરવો ફરજિયાત બનાવવામાં આવ્યો છે. આ નિયમનું પાલન ન કરવું એ દંડનીય અપરાધ છે.
આમ, સીટ-બેલ્ટ એ માત્ર એક ઔપચારિકતા નથી, પરંતુ જીવનરક્ષક ઉપાય છે જે દરેક મુસાફરી વખતે પહેરવો અનિવાર્ય છે.
(2) ડ્રાઇવિંગ લાઇસન્સ મેળવવા માટેની વયમર્યાદા સંબંધિત જોગવાઈઓ કઈ કઈ છે ?
ભારતમાં ડ્રાઇવિંગ લાઇસન્સ મેળવવા માટે વાહનના પ્રકાર મુજબ અલગ-અલગ વયમર્યાદાની જોગવાઈઓ નક્કી કરવામાં આવી છે, જે નીચે મુજબ છે:
- નાની ક્ષમતાના વાહનો (50 CC): 16 વર્ષની ઉંમર પૂર્ણ થયા બાદ, 50 સીસીથી ઓછી એન્જિન ક્ષમતા ધરાવતા દ્વિચક્રી વાહન (જેમ કે મોપેડ) ચલાવવા માટેનું લાઇસન્સ મેળવી શકાય છે.
- અન્ય વાહનો (ટ્રાન્સપોર્ટ સિવાય): ગિયરવાળા દ્વિચક્રી વાહનો (મોટરસાયકલ) અને હળવાં વાહનો (જેમ કે કાર) ચલાવવા માટેનું લાઇસન્સ મેળવવા માટે ઓછામાં ઓછી 18 વર્ષની ઉંમર હોવી જરૂરી છે.
- ભારે વાહનો (ટ્રાન્સપોર્ટ): વ્યાવસાયિક વાહનો, જેમ કે ટ્રક, બસ કે અન્ય ભારે વાહનો ચલાવવા માટેનું ટ્રાન્સપોર્ટ લાઇસન્સ મેળવવા માટે, ઓછામાં ઓછી 20 વર્ષની ઉંમર પૂર્ણ થયેલી હોવી ફરજિયાત છે.

૨. નીચેના પ્રશ્નોના મુદ્દાસર ઉત્તર લખો :

(1) ‘વાહનચાલકની ફરજો’ વિશે નોંધ લખો.
માર્ગ સલામતી જાળવવી અને અકસ્માતો ટાળવા એ દરેક વાહનચાલકની મુખ્ય ફરજ છે. વાહનચાલકે વાહન ચલાવતી વખતે નીચેની બાબતોનું ધ્યાન રાખવું જોઈએ:
- વાહનચાલકે હંમેશાં પોતાનું ડ્રાઇવિંગ લાઇસન્સ, વાહનની આર.સી. બુક, વીમાનું પ્રમાણપત્ર અને પી.યુ.સી. (Pollution Under Control) પ્રમાણપત્ર જેવા જરૂરી દસ્તાવેજો પોતાની સાથે રાખવા.
- વાહન હંમેશાં રસ્તાની ડાબી બાજુએ જ ચલાવવું.
- ટ્રાફિક સિગ્નલ, ટ્રાફિક સંકેતો અને ટ્રાફિક પોલીસના આદેશોનું ચુસ્તપણે પાલન કરવું.
- વાહનની ગતિ મર્યાદાનું પાલન કરવું અને ભીડવાળા વિસ્તારોમાં, શાળા કે હૉસ્પિટલ પાસે વાહન ધીમું ચલાવવું.
- બે વાહનો વચ્ચે હંમેશાં સુરક્ષિત અંતર જાળવવું.
- વાહન ઓવરટેક કરતી વખતે જમણી બાજુથી જ કરવું અને આગળના વાહનને સંકેત આપીને સાવચેતીપૂર્વક આગળ વધવું.
- ચોકડી, ચાર રસ્તા, ગોળાઈ કે રેલવે ફાટક પર ગતિ ધીમી કરવી અને સાવચેતીપૂર્વક પસાર થવું.
- વાહન વળાંક લેતી વખતે કે ઊભું રાખતી વખતે ઇન્ડિકેટર (સાઇડ લાઇટ) દ્વારા અન્ય વાહનોને સંકેત આપવો.
- વાહન ચલાવતી વખતે ક્યારેય મોબાઈલ ફોનનો ઉપયોગ ન કરવો.
- રાત્રિના સમયે ડિમ-ડિપ લાઇટનો ઉપયોગ કરવો જેથી સામેથી આવતા વાહનચાલકને અડચણ ન પડે.
- કેફી પીણાં (નશાકારક પદાર્થો) નું સેવન કરીને ક્યારેય વાહન ચલાવવું નહીં.

૩. નીચેના પ્રશ્નોના ટૂંકમાં ઉત્તર લખો:

(1) ચોકડી અથવા ગોળાઈ પર ધ્યાનમાં રાખવાની બાબતો જણાવો.

ચોકડી (ચાર રસ્તા) અથવા ગોળાઈ (સર્કલ) પર પહોંચતા પહેલાં વાહનની ગતિ ધીમી કરવી જોઈએ, ટ્રાફિક સિગ્નલોનું પાલન કરવું જોઈએ અને યોગ્ય સંકેત (ઇન્ડિકેટર) આપીને સાવચેતીપૂર્વક રસ્તો પસાર કરવો જોઈએ.
(2) વાહન ઊભું રાખતી વખતે ડ્રાઇવરે કઈ બાબતોને ધ્યાનમાં રાખવી જોઈએ ?

વાહન ઊભું રાખતી વખતે, ડ્રાઇવરે વાહનને રસ્તાની ડાબી બાજુએ, મુખ્ય રસ્તાથી હટીને, અન્ય વાહનોને અડચણ ન થાય તે રીતે પાર્ક કરવું જોઈએ અને પાર્ક કરતાં પહેલાં ઇન્ડિકેટર આપવું જરૂરી છે.

૪. યોગ્ય વિકલ્પ પસંદ કરી ઉત્તર લખો:

(1) ગિયર વિનાનું 50 CC સુઘીની એન્જિન-ક્ષમતાનું દ્વિચક્રી વાહન ચલાવવા માટે લાઈસન્સ કેટલાં વર્ષની ઉંમર બાદ મળે ?

(A) 16
(2) હળવી, મધ્યમ ગતિનાં તથા ભારે વાહનોને સામાન્ય રીતે કઈ બાજુની લેનમાં ચલાવવાં જોઈએ ?

(C) ડાબી બાજુ
(3) ભારે વાહન ચલાવવાનું લાઈસન્સ કેટલાં વર્ષની ઉંમર પૂર્ણ થયા બાદ મળી શકે ?

(D) 20