સામાજિક વિજ્ઞાન ધોરણ 10 પ્રકરણ 18 ભાવવધારો અને ગ્રાહક જાગૃતિ : સ્વાધ્યાય

૧. નીચેના પ્રશ્નોના ઉત્તર સવિસ્તર લખો :

• (1) ભાવવૃદ્ધિનાં કારણોની વિગતે ચર્ચા કરો.

  ભાવવૃદ્ધિ માટેનાં મુખ્યત્વે બે પરિબળો જવાબદાર છે: (અ) ચીજ-વસ્તુઓ અને સેવાઓના કુલ ઉત્પાદન અને પુરવઠામાં તાત્કાલિક વધારો ન થવો, અને (બ) તેની સામે દેશની કુલ માંગમાં તીવ્રપણે વધારો થવો. આ માટે નીચેનાં કારણો જવાબદાર છે:

  • નાણાંના પુરવઠામાં વધારો: ખાધ પુરવણી (નવાં નાણાંનું સર્જન), નાણાંના ચલણવેગમાં વધારો, અને શાખ-વિસ્તરણની નીતિ દ્વારા લોકો પાસે આવક અને ખરીદશક્તિ વધે, પરંતુ પુરવઠો ન વધતાં ભાવવૃદ્ધિ થાય છે.
  • વસ્તી વધારો: ભારતમાં સરેરાશ ૧.૯ ટકાના દરે વસ્તી વધે છે, જેના કારણે ચીજવસ્તુઓ કે સેવાની માંગમાં વધારો થાય છે. માંગ-પુરવઠાની સ્થિતિનું અસંતુલન વધતાં વસ્તુની અછત સર્જાય છે અને ભાવવધારો થાય છે.
  • નિકાસમાં વધારો: વિદેશી બજારમાં દેશની પેદાશોની માંગ વધતાં, સ્થાનિક બજારમાં વસ્તુઓની ઉપલબ્ધતા ઘટે છે. માંગ સામે પુરવઠો ટૂંકો પડતાં ભાવમાં વધારો થાય છે.
  • કાચા માલની ઊંચી કિંમતે પ્રાપ્તિ: કાચા માલની અછત કે કિંમત વધવાથી વસ્તુનું ઉત્પાદન ખર્ચ વધે છે, જે અંતે વસ્તુની કિંમતમાં વધારો કરે છે.
  • બિનનોંધાયેલ નાણાંનું ચલણ (કાળું નાણું): કાળું નાણું ધરાવનારા લોકો આવકવેરાથી બચવા નાણાંનો સંગ્રહ કરવાને બદલે ઝડપથી વાપરી કાઢવાનું વલણ ધરાવે છે અને બિનજરૂરી વસ્તુઓ ખરીદે છે, જે ભાવવધારાનું પોષક રહ્યું છે.
  • કુદરતી પરિબળો અને માનવીય પરિબળો: અતિવૃષ્ટિ, અનાવૃષ્ટિ, ધરતીકંપ જેવી કુદરતી આફતોના કારણે તેમજ યુદ્ધ, તોફાનો, હડતાલ જેવાં માનવીય પરિબળોના કારણે ઉત્પાદન ઘટે છે અને પુરવઠા પર વિપરીત અસર પડે છે.
  • દાણચોરી, સંગ્રહખોરી અને કાળાબજાર: ભવિષ્યમાં ભાવો વધવાના છે એવી અટકળોને કારણે વેપારીઓ વસ્તુનો જથ્થો સંગ્રહખોરી કરે છે. તેનાથી કૃત્રિમ અછત ઊભી થાય છે અને ખૂબ જ ઊંચા ભાવો પડાવીને નફાખોરી કરે છે, જે ભાવવધારા માટે જવાબદાર છે.

• (2) ભાવનિયંત્રણ માટેના મુખ્ય બે ઉપાયોની ચર્ચા કરો.

  ભાવવધારાને નિયંત્રણમાં લેવા માટેના મુખ્ય બે ઉપાયો નીચે મુજબ છે:

  ૧. નાણાંકીય પગલાંઓ:

  ભાવ નિયંત્રણ માટે ભારતની મધ્યસ્થ બેંક (રિઝર્વ બેંક) દ્વારા આ પગલાં લેવામાં આવે છે:

  • નાણાંનો પુરવઠો ઘટાડવો: મધ્યસ્થ બેંક અર્થતંત્રમાંથી નાણાંનો પુરવઠો ઘટાડી દે છે, જેથી લોકોની વપરાશી વસ્તુઓ પાછળ નાણાં ખર્ચવાની વૃત્તિ પર અંકુશ આવે છે.
  • વ્યાજના દર ઊંચા કરવા: ધિરાણનીતિમાં વ્યાજના દર ઊંચા કરે છે. તેથી લોન કે ધિરાણ મોઘું બનતાં બિનજરૂરી મૂડીરોકાણ કે સટ્ટાકીય રોકાણ અટકે છે. વળી, બચતવૃત્તિમાં વધારો થાય છે.
  • રોકડ અનામત પ્રમાણ: બેંકોની રોકડ અનામતના પ્રમાણમાં વધારો થતાં વ્યાપારી બેંકોની શાખા (ધિરાણ) પર નિયંત્રણ આવે છે.

  ૨. રાજકોષીય પગલાં:

  રાજકોષીય નીતિ એટલે સરકારની જાહેર આવક-ખર્ચ, કરવેરા અને જાહેરઋણની નીતિ. તેના મુખ્ય પગલાં:

  • જાહેર ખર્ચમાં ઘટાડો: સરકાર પોતાના ખર્ચમાં શક્ય હોય ત્યાં સુધી ઘટાડો કરીને દેશના કુલ ખર્ચમાં ઘટાડો કરે છે અને નાણાંનો પુરવઠો ઘટાડે છે. બિનજરૂરી ખર્ચ અને યોજનાઓ મુલતવી રાખે છે.
  • કરવેરાની નીતિ: સરકાર લોકો પાસેના ખર્ચવાપાત્ર રકમનો પુરવઠો ઘટે તે હેતુસર ચાલુ કરવેરાઓમાં વધારો કરે છે. જેમ કે, આવકવેરો, કંપનીવેરો, મિલકતવેરો વગેરે વધારવામાં આવે છે.
  • જાહેરઋણની નીતિ: સરકારે લોનો બહાર પાડીને કે ‘ફરજિયાત બચત યોજના’ જેવી સ્કીમ લાવીને સમાજમાંથી થતા કુલ ખર્ચને મર્યાદિત કરવા પ્રયાસ કરે છે.
  • સબસીડીમાં ઘટાડો: સરકારી સબસીડીરૂપી સહાયમાં ઘટાડો કરે છે અને શ્રીમંત વર્ગની મોજશોખની વસ્તુઓ પર ઊંચા દરે કર નાંખે છે.

• (3) ગ્રાહકના અધિકારો અને ફરજો અંગે (છ મુદ્દા) સવિસ્તર સમજાવો.

  ગ્રાહક સુરક્ષા અધિનિયમ-૧૯૮૬ હેઠળ ગ્રાહકોને છ અધિકારો આપવામાં આવ્યા છે અને તેમની ફરજો પણ નિશ્ચિત કરવામાં આવી છે:

  ગ્રાહકના અધિકારો (કોઈપણ ૬):

  • (૧) સલામતીનો અધિકાર: જે વસ્તુ કે સેવાઓથી ગ્રાહકના જાન સામે જોખમ હોય કે આરોગ્યને હાનિકર્તા હોય, તેની સામે રક્ષણ કે સલામતી મેળવવાનો અધિકાર છે.
  • (૨) માહિતી મેળવવાનો અધિકાર: ગ્રાહકને માલ અને સેવાની ગુણવત્તા, જથ્થો, ક્ષમતા, કિંમત વગેરે બાબતોની જાણકારી હોવી જોઈએ, જેથી તે ગેરરીતિથી બચી શકે.
  • (૩) પસંદગી કરવાનો અધિકાર: વૈવિધ્યપૂર્ણ વસ્તુઓમાંથી હરીફાઈના ભાવે, ગુણવત્તા ધરાવતી વસ્તુ પસંદ કરવાની સ્વતંત્રતા.
  • (૪) રજૂઆત કરવાનો અધિકાર: ગ્રાહકોના હકો અને હિતો સંબંધી બાબતોની યોગ્ય કક્ષાએ રજૂઆત કરવી તથા ગ્રાહક મંડળોમાં પ્રતિનિધિત્વ મેળવવું.
  • (૫) ફરિયાદ નિવારણનો અધિકાર: અપ્રમાણિક વેપારી રીતરસમથી કે બેદરકારીથી થયેલ નુકસાન સામે ફરિયાદ કરી, તેનું નિવારણ લાવીને વળતર માંગવાનો અધિકાર.
  • (૬) ગ્રાહક શિક્ષણ મેળવવાનો અધિકાર: ગ્રાહકને જીવનભર માહિતીસભર ગ્રાહક બનવા માટેની તમામ જાણકારી કે જ્ઞાન પ્રાપ્ત કરવા પ્રોત્સાહિત કરે છે.

  ગ્રાહકોની ફરજો (કોઈપણ ૬):

  • (૧) સાચી પસંદગી: ખરીદી વખતે વસ્તુની ગુણવત્તા, વાજબી ભાવ, ગેરંટી/વૉરંટી, અને માનક ચિહ્નો (BIS, ISI, એગમાર્ક) વાળી જ વસ્તુઓ ખરીદવી.
  • (૨) માહિતી ચકાસણી: ખરીદીનો નિર્ણય લેતી વખતે વસ્તુ વિશેની તમામ માહિતી, લેબલ અને જાહેરાત મુજબ ચકાસીને, ખાતરી કરીને સમજુ ગ્રાહક બનવું.
  • (૩) પાકું બીલ લેવાનો આગ્રહ: ખરીદેલ માલનું કે સેવાનું પાકું બીલ કે પાકી રસીદ લેવાનો આગ્રહ રાખવો.
  • (૪) ગ્રાહક મંડળોની રચના: સ્વૈચ્છિક ગ્રાહક મંડળો કે સંગઠનો રચવાં જોઈએ અને ફરિયાદોના નિકાલ માટે કાયદેસરની લડત આપવાની તૈયારી રાખવી.
  • (૫) ફરિયાદ કરવી: ગ્રાહકે તેમની સાચી ફરિયાદ સામે સંબંધિત વિભાગના અધિકારીને મૌખિક અથવા લિખિત સ્વરૂપમાં અચૂક રજૂઆત કે ફરિયાદ કરવી જોઈએ.
  • (૬) વજનની ખાતરી: ખરીદી વખતે વજનના માપિયાં, વજનકાંટો કે ઇલેક્ટ્રોનિક્સ યંત્રો બરાબર છે કે કેમ તેની ખાતરી કરવી જોઈએ.

• (4) ગ્રાહક અદાલતોની જોગવાઈઓની ચર્ચા કરો.

  રાષ્ટ્રીય ગ્રાહક સુરક્ષા ધારો-૧૯૮૬ અન્વયે કેન્દ્રિય ગ્રાહક સુરક્ષા કાઉન્સિલ (રાષ્ટ્રીય ઉપભોકતા આયોગ)ની રચના કરવામાં આવી છે. રાષ્ટ્રીય ગ્રાહક તકરાર પંચે ગ્રાહકોની ફરિયાદોના નિવારણ માટે ત્રિસ્તરીય અર્ધન્યાયી અદાલતોનું માળખું ઊભું કર્યું છે, જેમાં નીચેની જોગવાઈઓ છે:

  ૧. જિલ્લા ફોરમ (જિલ્લામંચ):

  • પ્રત્યેક જિલ્લામાં મોટે ભાગે એક અદાલત છે, જે ગ્રાહકોની ફરિયાદોનો અભ્યાસ કરીને ન્યાયિક નિકાલ કરે છે.
  • આ કોર્ટમાં ₹ ૨૦ લાખ સુધીના વળતરના દાવા માટે અરજી સ્વીકારવામાં આવે છે.
  • જિલ્લા ફોરમના નિર્ણયથી નારાજ થયેલ પક્ષકાર નિર્ણયની જાણ થયાના ૩૦ દિવસમાં રાજ્ય કમિશનમાં અપીલ દાખલ કરી શકે છે.

  ૨. રાજ્ય કમિશન (રાજ્યફોરમ):

  • આ કમિશનમાં ₹ ૨૦ લાખથી ૧ કરોડ રૂપિયા સુધીના વળતર દાવાની રકમ માટેની ફરિયાદ દાખલ થઈ શકે છે.
  • જિલ્લા ફોરમથી નારાજ થયેલ કોઈપણ પક્ષકાર હુકમની તારીખથી ૩૦ દિવસમાં રાષ્ટ્રીય કમિશનમાં અપીલ કરી શકશે.

  ૩. રાષ્ટ્રીય કમિશન (રાષ્ટ્રીય ફોરમ):

  • આ કમિશનમાં ₹ ૧ કરોડથી વધુ વળતરના દાવા અંગેની અરજીઓ દાખલ થઈ શકે છે.
  • રાષ્ટ્રીય કમિશનથી નારાજ થયેલા વ્યક્તિ કે પક્ષકાર હુકમથી ૩૦ દિવસમાં સુપ્રિમ કોર્ટ (સર્વોચ્ચ અદાલત)માં અપીલ દાખલ કરી શકે છે.
  • રાજ્ય કમિશન અને રાષ્ટ્રીય કમિશને અરજી દાખલ કર્યા તારીખથી ૯૦ દિવસમાં અરજીનો નિકાલ કરવાનો હોય છે.

• (5) ગુણવત્તા માનક અંગે રાષ્ટ્રીય અને આંતરરાષ્ટ્રીય સંસ્થાઓ વિશે જણાવો.

  ગ્રાહકોના સ્વાસ્થ્ય અને સલામતીના રક્ષણ અર્થે વસ્તુઓની ગુણવત્તા અને શુદ્ધતાની તપાસણી, ચકાસણી કરીને તેને પ્રમાણિત કરવાનું કાર્ય કરતી મુખ્ય સંસ્થાઓ નીચે મુજબ છે:

  રાષ્ટ્રીય સંસ્થાઓ:

  • BIS (બ્યૂરો ઓફ ઇન્ડિયન સ્ટાન્ડર્ડઝ): ૧૯૮૬માં સ્થપાયેલ આ સંસ્થા ISI માર્કો ઉત્પાદકીય ઉપકરણો પર વાપરવાની છૂટ આપે છે. (અગાઉ તે ઇન્ડિયન સ્ટાન્ડર્ડ ઇન્ટિટ્યૂટ (ISI) તરીકે ઓળખાતી).
  • એગમાર્ક (AGMARK): ખેતી પર આધારિત ચીજવસ્તુઓ, વનપેદાશો, બાગાયતી અને પશુ પેદાશોની ગુણવત્તાનાં માનક માટે આપવામાં આવે છે. ભારત સરકારના ડિપાર્ટમેન્ટ ઓફ માર્કેટીંગ ઇન્ટેલિજન્સ સંસ્થા (DMI) દ્વારા પરવાનો અપાય છે.
  • ECO-માર્કો: સાબુ, ડીટર્જન્ટ, કાગળ, બૅટરી, સૌંદર્યપ્રસાધનો, વગેરે જેવી પર્યાવરણને અનુકૂળ વસ્તુઓને BIS દ્વારા અપાય છે.
  • હોલમાર્ક: સોનામાં દાગીનાની ખરીદી વખતે BIS માર્કાની સાથે સોનાની શુદ્ધતાનો નંબર (દા.ત. ૯૧૬ એટલે ૨૨ કેરેટ) શુદ્ધતા અને ગુણવત્તાની ગેરંટી આપે છે.

  આંતરરાષ્ટ્રીય સંસ્થાઓ:

  • ISO (ઇન્ટરનેશનલ સ્ટાન્ડર્ડાઇઝેશન ઓર્ગેનાઇઝેશન): જેનું મુખ્ય મથક જીનીવામાં છે. તે ISO-૯૦૦૦ (ગુણવત્તાનું પ્રમાણપત્ર) અને ISO-૧૪૦૦૦ (પર્યાવરણ વ્યવસ્થાપન) જેવા આંતરરાષ્ટ્રીય પ્રમાણપત્રો આપે છે.
  • CAC (કોડેક્ષ એલીમેન્ટરીયસ કમિશન): ખોરાકને લગતું આંતરરાષ્ટ્રીય કમિશન છે, જે ખાદ્ય પદાર્થોને પ્રમાણિત કરવાનું કાર્ય કરે છે. તેની સ્થાપના FAO અને WHO દ્વારા કરવામાં આવી છે.

• (6) ગ્રાહકે ખરીદી કરતી વખતે શી કાળજી રાખવી જોઈએ ?

  ગ્રાહકે ખરીદી કરતી વખતે નીચે મુજબની કાળજી રાખવી જોઈએ:

  • ગુણવત્તાની ખાતરી: BIS, ISI કે “એગમાર્ક” જેવા ગુણવત્તાના માનક ચિહ્નો નિશાની વાળી જ વસ્તુઓ ખરીદવી જોઈએ.
  • માહિતી ચકાસવી: વસ્તુ વિશેની તમામ માહિતી, લેબલ, કિંમત, ઉત્પાદન કર્યા તારીખ, ચોખ્ખું વજન અને અંતિમ તિથિ જોઈને, તપાસીને, ચકાસીને ખરીદવાનો આગ્રહ રાખવો.
  • પાકું બીલ: ખરીદેલ માલનું કે સેવાનું પાકું બીલ કે પાકી રસીદ લેવાનો આગ્રહ રાખવો. વૉરંટીકાર્ડ પણ ભરાવીને વેપારીની સહી લેવી.
  • વજનની ચકાસણી: વજનના માપિયાં, વજનકાંટો, તોલમાપનાં સાધનો કે ઇલેક્ટ્રોનિક્સ યંત્રો બરાબર છે કે કેમ તેની ખાતરી કરવી જોઈએ.
  • બિનજરૂરી ખરીદી ટાળવી: પોતાની જરૂરિયાત મુજબ પૂરતી માત્રામાં જ વસ્તુઓ ખરીદવી જોઈએ અને આકર્ષક જાહેરાતોથી અંજાઈને બિનજરૂરી ખરીદીથી બચવું જોઈએ.
  • સેવાઓની તપાસ: ગૅસ સિલિન્ડર આવે તો તેનું સીલ તપાસવું. પેટ્રોલ/ડીઝલ ભરાવતી વખતે ઝીરો મીટરનું રીડિંગ જોઈને પછી જ ભરાવવું.

૨. નીચેના પ્રશ્નોના ઉત્તર મુદાસર લખો :

• (1) ભાવવધારો આર્થિક વિકાસમાં પોષક પણ છે અને અવરોધરૂપ પણ છે - સમજાવો.

  પોષક (સહાયક):

  સ્થિરતા સાથે થતો ભાવવધારો અર્થતંત્ર માટે પોષણરૂપ છે. ભાવો વધતાં ઉત્પાદકોનો નફો વધે છે. નફારૂપી અણધાર્યા લાભથી તેને નવાં ઉત્પાદકીય સાહસો શરૂ કરવાનું પ્રોત્સાહન મળે છે. તેનાથી ઉત્પાદન વધે છે, રોજગારી વધે છે અને સૌની આવક વધતાં ખરીદશક્તિમાં વધારો થાય છે, જેનાથી આર્થિક વિકાસની પ્રવૃત્તિઓ વેગ પકડે છે. આથી, સ્થિરતા સાથેનો ભાવવધારો આર્થિક વિકાસની પૂર્વ શરત છે.

  અવરોધરૂપ (નુકસાનકારક):

  ફુગાવારૂપી ભાવવધારો અર્થતંત્રના આર્થિક વિકાસમાં સમસ્યારૂપ બને છે. તેનાથી:

  • ગરીબો અને મધ્યમવર્ગને જીવવું દુષ્કર બની જાય છે.
  • બચત અને મૂડી સર્જનના દરમાં ઘટાડો થાય છે.
  • જરૂરી ચીજવસ્તુઓનું ઉત્પાદન ઘટે છે અને નવા ધંધા-ઉદ્યોગો અટકી જાય છે.
  • વિદેશી મૂડીરોકાણ ઘટે છે અને આયાતી વસ્તુઓમાં વધારો થતાં હૂંડિયામણ ખર્ચાય છે.
  • ગરીબો વધુ ગરીબ બને છે, જીવનધોરણ કથળે છે અને ચોરી, લૂંટફાટ, ભ્રષ્ટાચાર જેવી અનૈતિક પ્રવૃત્તિઓ સમાજમાં વધે છે.

• (2) કાળુનાણું ભાવવધારાનું એક કારણ છે - સમજાવો.

  સરકારને ચૂકવવાપાત્ર થતા કરવેરામાંથી બચવા હિસાબી ચોપડે નહિ નોંધાયેલ અને જેના પર કરવેરો ચૂકવ્યો નથી તેવી બિનહિસાબી આવકને કાળું નાણું કહે છે. આ કાળું નાણું ભાવવધારાનું એક મુખ્ય કારણ છે:

  • ખરીદશક્તિમાં વધારો: કાળું નાણું ધરાવનારા લોકો કરવેરાના ડરથી નાણાંનો સંગ્રહ કરવાને બદલે ઝડપથી વાપરી કાઢવાનું વલણ ધરાવે છે.
  • બિનજરૂરી વસ્તુઓની માંગ: તેઓ બિનજરૂરી વસ્તુઓ ખરીદે છે, જેનાથી બજારમાં કુલ માંગ વધે છે.
  • ભાવવધારાને પોષણ: આમ, તમામ પ્રકારે કાળું નાણું ભાવવધારાનું પોષક રહ્યું છે, કારણ કે તે ઉત્પાદન વધાર્યા વિના બજારમાં માત્ર નાણાંનો પુરવઠો વધારે છે.

• (3) ભાવનિયંત્રણમાં જાહેર વિતરણ પ્રણાલીની ભૂમિકા સ્પષ્ટ કરો.

  જાહેર વિતરણ પ્રણાલી (PDS) ભાવવધારાને અંકુશમાં રાખવાની વ્યૂહરચનાનું એક મહત્ત્વનું પગલું છે, જે ભારતમાં ૧૯૭૭થી અમલમાં આવી હતી. તેની ભૂમિકા નીચે મુજબ છે:

  • નિમ્ન આવકજૂથને લાભ: તેનો હેતુ સમાજના નિમ્ન આવકજૂથને (અંત્યોદય) અને ગરીબો (BPL)ને આવશ્યક ચીજવસ્તુઓ વાજબીભાવની દુકાનો (FPSS) દ્વારા ઉપલબ્ધ કરાવવાનો છે.
  • કૃત્રિમ અછત પર અંકુશ: PDS દ્વારા નિયમિતપણે અને સારી ગુણવત્તાવાળો માલ નિયત જથ્થામાં રાહતદરે પૂરો પાડવામાં આવતો હોવાથી, કૃત્રિમ અછત, સંગ્રહખોરી અને કાળાબજારમાં મનફાવે તેમ ભાવવધારાની પરિસ્થિતિ પર અંકુશ રહે છે.
  • જીવનસ્તર જાળવવું: આ પ્રણાલી ગરીબોના જીવનસ્તરને ટકાવી રાખવામાં આશીર્વાદ રૂપ બની છે, કારણ કે તે ગરીબ ગ્રાહકોને ખુલ્લા બજારમાં થતા શોષણથી બચાવે છે.

• (4) ગ્રાહકનું શોષણ થવાનાં કારણો જણાવો.

  ગ્રાહકનું શોષણ થવાનાં મુખ્ય કારણો નીચે મુજબ છે:

  • ગ્રાહક પોતે જવાબદાર: અજ્ઞાનતા, જાગૃતિનો અભાવ, નિરક્ષરતા, અને થયેલ નુકસાન સામે કાનૂની રાહે લડત આપવાની વૃત્તિનો અભાવ એ ગ્રાહકનું શોષણ થવા માટેનાં મુખ્ય કારણો છે.
  • મર્યાદિત માહિતી: ગ્રાહકને ચીજવસ્તુના ઉપયોગ, ગુણવત્તા નિયમન અને વેચાણ પછીની સેવાઓ (વૉરંટી/ગેરંટી) વિશે પૂરતી માહિતી આપવામાં આવતી નથી. આ મર્યાદિત માહિતીને કારણે ગ્રાહક ખરીદીમાં ભૂલ કરી બેસે છે.
  • મર્યાદિત પુરવઠો: વસ્તુ કે સેવાની માંગની સામે પૂરતી માત્રામાં પુરવઠો ન હોવાથી કૃત્રિમ અછત સર્જાય છે. વેપારીઓ સંગ્રહખોરી કરીને વધુ ભાવો મેળવીને ગેરલાભ ઉઠાવે છે.
  • મર્યાદિત હરીફાઈ (ઇજારાશાહી): જ્યારે કોઈ એક જ ઉત્પાદક કે ઉત્પાદક સમૂહ એકાધિકાર ભોગવે છે, ત્યારે અન્ય વિકલ્પોના અભાવે ગ્રાહકનું વિવિધ પ્રકારે શોષણ થાય છે.

• (5) ગ્રાહક સુરક્ષામાં ગ્રાહક મંડળોની ભૂમિકા સ્પષ્ટ કરો.

  ગ્રાહક મંડળો કે પરિષદો બિનરાજકીય અને બિનધંધાકીય ધોરણે ગ્રાહકો દ્વારા સ્વૈચ્છિક રીતે રચાયેલાં હોય છે. ગ્રાહક સુરક્ષામાં તેની ભૂમિકા નીચે મુજબ છે:

  • અધિકારો અને જાગૃતિ: તેઓ ગ્રાહકોના અધિકારોએ જાગૃતિ તથા પ્રોત્સાહન આપવા માટે કાર્ય કરે છે અને નીતિઓના ઘડતરમાં સરકારોને મદદ કરે છે.
  • સમીક્ષા અને સૂચન: તેઓ ગ્રાહકોના અધિકાર તથા કાયદાની જોગવાઈઓની વખતોવખત સમીક્ષા કરે છે અને ધારાકીય જોગવાઈમાં સુધારા અંગે સરકારને સૂચન કરે છે.
  • ગ્રાહક શિક્ષણ: ગ્રાહક જાગૃતિ ઝુંબેશરૂપે ગ્રાહક શિક્ષણ આપે છે અને મેગેઝીનો કે સામયિકો પ્રકાશિત કરીને જાગૃતિ ફેલાવે છે.
  • ફરિયાદ નિવારણ: તેઓ ગ્રાહકની ફરિયાદોનું નિવારણ લાવવામાં મદદરૂપ થાય છે અને ગ્રાહકોને કાયદેસરની લડત આપવામાં સહાય કરે છે.

• (6) ફરિયાદ કોણ કરી શકે તથા ફરિયાદમાં સમાવિષ્ટ વિગતો વર્ણવો.

  ફરિયાદ કોણ દાખલ કરી શકે?

  ગ્રાહક સુરક્ષા ધારા હેઠળ નીચેનામાંથી કોઈપણ વ્યક્તિ કે સંસ્થા ફરિયાદ દાખલ કરી શકે છે:

  • (૧) ગ્રાહક પોતે.
  • (૨) કેન્દ્ર, રાજ્ય સરકાર અથવા કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશોની સરકાર.
  • (૩) ગ્રાહક મંડળ કે જે કંપની કાયદા કે અન્ય કાયદા હેઠળ નોંધાયેલ હોય.
  • (૪) એક કે તેથી વધુ ગ્રાહકો વતી પ્રતિનિધિત્વ સ્વરૂપે કોઈ ગ્રાહક કે જેમાં બધા ગ્રાહકોનું સમાન હિત હોય.
  • (૫) કોઈ માલ, ચીજ-વસ્તુ કે સેવા ખરીદનારની સંમતિથી ઉપયોગ કરનાર કુટુંબનો કોઈ સભ્ય.

  (નોંધ: જો માલ ફરી વેચવા એટલે કે ધંધાકીય હેતુ માટે ખરીદ્યો હોય તો ફરિયાદ કરી શકાતી નથી.)

  ફરિયાદમાં સમાવિષ્ટ વિગતો:

  • ફરિયાદની અરજી સરળ, સ્પષ્ટ, સાદીસરળ ભાષામાં ટાઈપ કરીને કે હસ્તાક્ષરમાં કે ઈ-મેઈલથી થઈ શકે.
  • અરજીમાં અરજદારનું નામ, સરનામું, સંપર્ક નંબર હોવો જોઈએ.
  • ફરિયાદનું વિગતપૂર્ણ વર્ણન, ફરિયાદ માટેનાં કારણો સ્પષ્ટ લખવાં.
  • આરોપ સંદર્ભે જે કોઈ આધાર-પુરાવા કે દસ્તાવેજો હોય તેની પ્રમાણિત નકલો બીડવી. (મૂળ પુરાવા આપવા નહિ).
  • બીલ, બીલની કાચી/પાકી રસીદ, ગેરન્ટી/વોરન્ટીકાર્ડ, જાહેરખબરની નકલ બીડવી.
  • અરજી સાથે માંગેલ વળતરના દાવાની રકમ અનુસાર નિયમ મુજબ ફી ભર્યેથી ફરિયાદ દાખલ થઈ શકે છે.
  • ફરિયાદ થવાનું કારણ ઉદ્ભવે તેના બે વર્ષમાં ફરિયાદ દાખલ કરી શકાય છે.

૩. નીચેના પ્રશ્નોના ઉત્તર ટૂંકમાં લખો

• (1) ભાવનિયંત્રણ શા માટે જરૂરી બન્યું છે ?

  સતત ભાવવધારાની અર્થતંત્ર પર તથા સમાજના લોકોના જન-જીવન પર વ્યાપક, દૂરોગામી અને વિપરીત અસરો પડે છે. આ અસરોથી બચવા અને ગરીબો-મધ્યમવર્ગનું જીવનધોરણ જાળવવા માટે ભાવનિયંત્રણ જરૂરી બન્યું છે. ફુગાવારૂપી ભાવવધારો અર્થતંત્ર માટે બાધારૂપ નીવડે છે.

• (2) ભાવવૃદ્ધિની મૂડીરોકાણ પર શી અસરો છે તે જણાવો.

  ભાવવૃદ્ધિને કારણે લોકોની બચત અને મૂડી સર્જનના દરમાં ઘટાડો થાય છે. વિદેશી મૂડીરોકાણ ઘટે છે. આયાતી વસ્તુઓમાં વધારો થતાં હૂંડિયામણ ખર્ચાય છે, જે નવી સમસ્યા સર્જે છે. વળી, જરૂરી ચીજવસ્તુઓનું ઉત્પાદન ઘટે છે અને નવા ધંધા-ઉદ્યોગોના મૂડીરોકાણ અટકી જાય છે.

• (3) ભાવનિર્ધારણ તંત્રની ભાવનિયમનમાં શી ભૂમિકા છે ?

  ભાવનિર્ધારણ તંત્રની ભૂમિકા સંગ્રહખોરીને, સટ્ટાખોરીને ડામવા, આવશ્યક વસ્તુઓના ભાવને વાજબી સ્તર પર ટકાવી રાખવા માટેની છે. સરકારે ‘આવશ્યક ચીજવસ્તુઓ માટેનો ધારો-૧૯૫૫’ અમલમાં મૂક્યો છે, જે વેપારીઓને નિર્ધારિત ભાવોએ વસ્તુઓ વેચવા આગ્રહ કરે છે અને ઉલ્લંઘન બદલ કડક શિક્ષાત્મક પગલાં લેવાય છે. (દા.ત. ડુંગળી, ચોખા, પેટ્રોલ, ડીઝલ વગેરેના ભાવ નક્કી કરવા).

• (4) ગ્રાહક કોને કહેવાય ?

  ગ્રાહક એટલે જે કોઈ વ્યક્તિ કોઈપણ ચીજવસ્તુ કે માલ કે સેવાની પૈસા આપીને અથવા અવેજના બદલામાં ખરીદી કરે અથવા વસ્તુ કે સેવા આપવા બદલ કિંમત ચૂકવવાની બાંહેધરી આપીને તે વસ્તુ કે સેવા મેળવે છે તે વ્યક્તિ. (ધંધાકીય કે વાણિજિયક હેતુ માટે ખરીદી કરનાર વ્યક્તિ ગ્રાહક સુરક્ષા ધારા હેઠળ રક્ષણને પાત્ર નથી.)

• (5) ISI, ECO, FPO, એગમાર્ક વિશે જણાવો.

  • ISI (ઇન્ડિયન સ્ટાન્ડર્ડઝ ઇન્સ્ટિટ્યૂટ) / BIS: ઔદ્યોગિક અને ઇલેક્ટ્રોનિક ઉપકરણો, સિમેન્ટ, કેમિકલ વગેરેની ગુણવત્તાનું પ્રમાણન કરતો માર્કો. (હવે BIS-બ્યૂરો ઓફ ઇન્ડિયન સ્ટાન્ડર્ડઝ દ્વારા અપાય છે.)
  • ECO (ઇકો-માર્કો): પર્યાવરણને અનુકૂળ હોય તેવા ઉત્પાદનો (જેમ કે સાબુ, કાગળ, બૅટરી)ને BIS દ્વારા અપાય છે.
  • FPO (ફૂડ પ્રોડક્ટ ઓર્ડર): જામ, ફૂટ, જ્યૂસ, કન કે ટીનમાં પૅક કરેલાં ફળો અને શાકભાજીના ઉત્પાદક વસ્તુ પર લગાડવામાં આવે છે.
  • એગમાર્ક (AGMARK): ખેતી પર આધારિત ચીજવસ્તુઓ, વનપેદાશો, બાગાયતી અને પશુ પેદાશોની ગુણવત્તાનું પ્રમાણન કરતો માર્કો.

૪. નીચેના દરેક પ્રશ્નની નીચે આપેલા વિકલ્પોમાંથી સાચો વિકલ્પ પસંદ કરી ઉત્તર આપો

• (1) સરકાર દ્વારા કઈ પેદાશોના ભાવો નિર્ધારિત થાય છે ?

  (C) પેટ્રોલ-ડીઝલ

• (2) સરકારે કયા પુરવઠામાં કરેલો વધારો ભાવવૃદ્ધિનું કારણ બને છે ?

  (D) નાણાં

• (3) ભવિષ્યમાં ભાવ વધારો થવાનો છે એવી આગાહીથી લોકો શું કરે છે ?

  (D) સંગ્રહખોરી

• (4) 15મી માર્ચનો દિવસ ભારતમાં કયા દિવસ તરીકે ઊજવાય છે ?

  (B) વિશ્વ ગ્રાહકદિન

• (5) કેન્દ્ર સરકારે ગ્રાહક સંબંધી કાયદાના નિયમો માટે કઈ સંસ્થા સ્થાપી છે ?

  (B) રાષ્ટ્રીય ઉપભોકતા આયોગ

• (6) ગ્રાહક શિક્ષણ-જાગૃતિ માટે કયું સામયિક બહાર પડે છે ?

  (A) ઈનસાઈટ

• (7) ખાદ્ય પદાર્થોની ગુણવત્તાનું નિયમન કરતી સ્વૈચ્છિક સંસ્થા કઈ છે ?

  (B) CAC