સામાજિક વિજ્ઞાન ધોરણ 10 પ્રકરણ 17 આર્થિક સમસ્યાઓ અને પડકારો: ગરીબી અને બેરોજગારી : સ્વાધ્યાય

૧. નીચેના પ્રશ્નોના ઉત્તર સવિસ્તર લખો :

• (1) ગરીબી નિવારણના વિવિધ ઉપાયો વર્ણવો.

  ગરીબીનું નિર્મૂલન કરવા માટે કેન્દ્ર અને રાજ્ય સરકારોએ ગ્રામોદયથી ભારત ઉદયના કાર્યક્રમ દ્વારા વિવિધ ઉપાયો અને યોજનાઓ અમલમાં મૂકી છે. ગરીબી નિવારણની વ્યૂહરચનાના મુખ્ય ઉપાયો નીચે મુજબ છે:

  • આવકની અસમાનતા દૂર કરવી: સરકારે ધનિકોની મોજશોખની વસ્તુઓ પર ઊંચા દરે કરવેરા નાખ્યા, જ્યારે ગરીબોની જીવનજરૂરિયાતની વસ્તુઓ વાજબી ભાવની દુકાનો (FPS) દ્વારા રાહતદરે પૂરી પાડી.
  • કૃષિ ક્ષેત્રમાં સુધારા: જમીનધારા સુધારાના ઉપાયો, જમીન ટોચ મર્યાદાનો ધારો, ખેડહકની સલામતી જેવા કાયદાઓથી ગ્રામીણ ક્ષેત્રે જમીનવિહોણા અને ખેતમજૂરોની આવક વધારવાનો પ્રયાસ કર્યો.
  • કૃષિ અને સંલગ્ન ઉદ્યોગોનો વિકાસ: પશુપાલન, ડેરી ઉદ્યોગ, મત્સ્ય ઉદ્યોગ, નાની-મોટી સિંચાઈ યોજનાઓ, ગૃહઉદ્યોગો, કુટિર ઉદ્યોગો અને લઘુઉદ્યોગોને ખાસ પ્રોત્સાહન અને આર્થિક સહાય આપવામાં આવી.
  • રોજગારીલક્ષી તાલીમ: ગ્રામીણ યુવકોને વૈકલ્પિક રોજગારી માટે શિક્ષણ, તાલીમ અને કૌશલ્યોમાં વધારો થાય તેવા પ્રબંધો કર્યા, જેથી તેમનામાં રોજગારલક્ષી ક્ષમતાનો વિકાસ થાય.
  • આંતરમાળખાગત સુવિધાઓ: ગ્રામીણ ક્ષેત્રે શિક્ષણ, સ્વાસ્થ્ય, વસવાટ, વીજળી, રસ્તા અને બેંકલોનનું સસ્તું ધિરાણ ઉપલબ્ધ કરાવીને ગ્રામોદ્ધારનાં મહત્ત્વાકાંક્ષી પગલાં ભર્યાં, જેથી શહેર તરફનું સ્થળાંતર ઘટે.
  • મહિલા સશક્તિકરણ: મહિલાઓને આર્થિક રીતે પગભર કરવા સ્વરોજગારી ઊભી કરવાના વિવિધ નક્કર પ્રયાસો અને કાર્યક્રમો અમલમાં મૂક્યા.

  આ ઉપાયો અને કાર્યક્રમો દ્વારા રોજગારીની તકો સર્જાશે, પરિણામે આવક વધતાં ગરીબી ઘટશે.

• (2) ગરીબી નિવારણ કાર્યક્રમ અન્વયે 'કૃષિક્ષેત્રે' તથા 'ગ્રામોદયથી ભારત ઉદય'ના કાર્યક્રમ હેઠળ સરકારે લીધેલાં પગલાંઓની વિગતે ચર્ચા કરો.

  ગરીબી નિવારણ કાર્યક્રમ (PAP) હેઠળ સરકારે કૃષિ અને ગ્રામીણ વિકાસને કેન્દ્રમાં રાખીને અનેક કલ્યાણકારી યોજનાઓ અમલમાં મૂકી છે.

  કૃષિ વિકાસ ક્ષેત્રે લીધેલાં પગલાં:

  • પ્રધાનમંત્રી કૃષિ સિંચાઈ યોજના: ખેતીમાં વૃદ્ધિ દરમાં વધારો થાય, સિંચાઈની સગવડો વધે અને ટપક પદ્ધતિથી સિંચાઈ થાય તે માટે નાના, મોટા, મધ્યમ કદના ચેકડેમ ઊભા કરવા.
  • પ્રધાનમંત્રી ફસલ વીમા યોજના: કુદરતી આફતોથી ખેડૂતોને થતી નુકસાનીમાં આર્થિક ટેકો પૂરો પાડવા અને ટેકાના ભાવે કપાસની ખરીદીમાં બોનસ આપવા.
  • રાષ્ટ્રીય પેયજળ કાર્યક્રમ: તળાવોનું ખોદકામ, વોટર શેડ વિકાસ, વરસાદી પાણીનો સંગ્રહ, વનરોપણ અને નહેરની લાઈનીંગ જેવા રોજગારલક્ષી કાર્યક્રમો અમલમાં મૂક્યા.
  • ઈ-નામ્ યોજના: ખેડૂતો માટે રાષ્ટ્રીય કૃષિ બજાર ઊભું કર્યું, જેથી ખેડૂત ઓનલાઈન પોતાના ઉત્પાદનોને સૂચિબદ્ધ કરાવી શકે અને વચેટિયાઓથી થતા નુકસાનથી બચી શકે.

  'ગ્રામોદયથી ભારત ઉદય' કાર્યક્રમ હેઠળ લીધેલાં પગલાં:

  • કૃષિ યાંત્રિકીકરણ: ખેતીમાં યાંત્રિકીકરણ માટે ટ્રેક્ટર તથા મિની ટ્રેક્ટરની ખરીદીમાં ઓછા વ્યાજે લોન ધિરાણ અને સબસીડીરૂપે સહાય.
  • જળ સંરક્ષણ: જળસંગ્રહ માટે જળાશયોમાંથી કાંપ દૂર કરીને ઊંડા કરવા, ખેત તલાવડીઓના નિર્માણ અને જલમંદિરોનું પુનઃસ્થાપન.
  • પશુધન સુરક્ષા: અછત કે દુકાળના સમયે પશુધનની સુરક્ષા માટે ઘાસ ઉત્પાદન અને પશુ શેલ્ટર બાંધવા માટે સહાય.
  • કાયમી સંપત્તિનું નિર્માણ: આ કાર્યક્રમોનો હેતુ ખેતી સિવાયના સમયમાં રોજગારી મળે અને સાથે ગ્રામીણ ક્ષેત્રે કાયમી સંપત્તિનું નિર્માણ થાય તેવો છે, જેથી ખેડૂતો દેવામાંથી ઉગરી શકે.

• (3) ગરીબી ઘટાડવાના મુખ્ય સરકારી ઉપાયોની સમજૂતી આપો.

  ગરીબી ઘટાડવા માટે સરકારે પાંચ મુખ્ય ક્ષેત્રોમાં વિવિધ કાર્યક્રમો અને યોજનાઓ અમલમાં મૂકી છે, જેને ગરીબી નિવારણ કાર્યક્રમ (PAP) કહે છે.

  ૧. વેતનયુક્ત રોજગારીના કાર્યક્રમો:

  આ કાર્યક્રમનો હેતુ લોકોને વેતન મળે તેવી રોજગારી પૂરી પાડીને સીધી આવક મળે તે છે. ઉદાહરણ: મહાત્મા ગાંધી રાષ્ટ્રીય ગ્રામીણ રોજગાર બાંહેધરી યોજના (MNREGA) – જેમાં ગ્રામીણ કુટુંબના એક સભ્યને નાણાકીય વર્ષમાં ૧૦૦ દિવસની વેતનયુક્ત રોજગારી આપવાની બાંહેધરી આપવામાં આવે છે.

  ૨. સ્વરોજગારીના કાર્યક્રમો:

  આ કાર્યક્રમો યુવાનો કે ગ્રામીણ લોકોને પોતાનો વ્યવસાય કે ઉદ્યોગ શરૂ કરવા માટે પ્રોત્સાહિત કરે છે. ઉદાહરણ: મિશન મંગલમ્ (મહિલા સભ્યોને સખીમંડળો દ્વારા કૌશલ્યવર્ધક તાલીમ), જ્યોતિ ગ્રામોદ્યોગ વિકાસ યોજના (ગ્રામ્ય વિસ્તારમાં ઉદ્યોગ સ્થાપવા આર્થિક સહાય), સ્ટાર્ટ-અપ ઈન્ડિયા (ઉદ્યોગ સાહસિકોને તાલીમ અને સહાય).

  ૩. અન્ન સુરક્ષાને લગતા કાર્યક્રમો:

  આ કાર્યક્રમો ગરીબોને ન્યૂનતમ જીવનજરૂરિયાતો પૂરી પાડીને તેમના જીવનધોરણને સુધારવાનો પ્રયાસ કરે છે. ઉદાહરણ: મા અન્નપૂર્ણા યોજના (ગરીબી રેખા નીચે જીવતા લોકોને વાજબી ભાવની દુકાનો દ્વારા રાહતદરે અનાજ), જાહેર વિતરણ પ્રણાલી (PDS).

  ૪. સામાજિક સલામતીને લગતા કાર્યક્રમો:

  આ યોજનાઓ ગરીબોને સામાજિક સુરક્ષા પ્રદાન કરે છે. ઉદાહરણ: પ્રધાનમંત્રી ફસલ વીમા યોજના, આદિવાસીઓ માટે વનબંધુ કલ્યાણ યોજના.

  ૫. શહેરી ગરીબી નિવારણના કાર્યક્રમો:

  શહેરી વિસ્તારોમાં ગરીબી ઘટાડવા માટે સ્વરોજગાર અને વેતનયુક્ત રોજગારીની તકો ઊભી કરવામાં આવે છે.

• (4) બેરોજગારી ઘટાડવાના પ્રયાસરૂપે સરકારી યોજના અને કાર્યક્રમો (મુખ્ય ચાર) સવિસ્તર સમજાવો.

  બેરોજગારીની સમસ્યાને ઘટાડવા માટે સરકારે રોજગારલક્ષી અને કૌશલ્ય વિકાસલક્ષી અનેક યોજનાઓ અમલમાં મૂકી છે. મુખ્ય ચાર ઉપાયો નીચે મુજબ છે:

  ૧. ઝડપી આર્થિક વૃદ્ધિ અને સંતુલિત વિકાસ:

  સરકારે વાર્ષિક ૧૦ ટકા જેટલો ઊંચો આર્થિક વૃદ્ધિ દર સિદ્ધ કરવાના લક્ષ્યાંક સાથે જાહેર અને ખાનગી ક્ષેત્રમાં મૂડીરોકાણનું પ્રમાણ વધારવું. કૃષિ સહિતના નાના અને ગૃહઉદ્યોગો, કુટિર ઉદ્યોગો સહિત તમામ વિભાગોમાં ઝડપી અને સંતુલિત વિકાસ સાધીને રોજગારીનાં નવાં ક્ષેત્રો ખોલવાં.

  ૨. શ્રમપ્રધાન ઉત્પાદન પદ્ધતિ પર ભાર:

  શ્રમપ્રધાન ઉત્પાદન પદ્ધતિ પર આધારિત વપરાશી વસ્તુઓનું ઉત્પાદન કરતાં એકમો, નાના અને લઘુ ઉદ્યોગો, ગ્રામોદ્યોગો, હાથશાળ અને હસ્તકલા કારીગરીને લગતા હુન્નર ઉદ્યોગોનો વિકાસ હાથ ધરવો. યોજનાઓમાં પ્રોત્સાહક નીતિઓ અમલમાં મૂકવી.

  ૩. ગ્રામીણ ક્ષેત્રે રોજગારીની તકોનો વિસ્તાર:

  ખેતી સિવાયના સમયની બેરોજગારી ઘટાડવા એકથી વધુ વખત પાક લઈ શકાય તેવી પદ્ધતિ વિકસાવવી. સિંચાઈ યોજનાઓ, ડેમો, ચેકડેમ અને સડકોના બાંધકામની પ્રવૃત્તિઓ, પશુપાલન, ડેરી ઉદ્યોગ જેવાં ક્ષેત્રોમાં ઓછા મૂડી રોકાણથી વધુ લોકોને રોજગારી પૂરી પાડવી. આનાથી શહેર તરફનું સ્થળાંતર ઘટાડી શકાય છે.

  ૪. કૌશલ્ય વિકાસ અને વ્યવસાયલક્ષી શિક્ષણ:

  શિક્ષિત બેરોજગારી ઘટાડવા યુવાનોમાં કૌશલ્યનો વિકાસ કરવો. વ્યવસાયલક્ષી કે તકનિકી શિક્ષણની નીતિ અપનાવવી. મેક ઈન ઈન્ડિયા, સ્કીલ ઇન્ડિયા અને ડીજીટલ ઈન્ડિયા જેવી મહત્ત્વાકાંક્ષી યોજનાઓ અમલમાં મૂકીને યુવાનોને વૈશ્વિક સ્તરે સક્ષમ બનાવવા.

૨. નીચેના પ્રશ્નોના ઉત્તર મુદ્દાસર લખો :

• (1) ગરીબી એટલે શું ? ગરીબીરેખા હેઠળ જીવતા લોકોનાં લક્ષણો જણાવો.

  ગરીબી એટલે શું?

  જ્યારે સમાજનો મોટો વર્ગ તેના જીવનની મૂળભૂત અને પાયાની જરૂરિયાતો જેવી કે અન્ન, વસ્ત્ર, રહેઠાણ તથા શિક્ષણ અને આરોગ્યની સેવાઓ ન્યૂનતમ માત્રામાં પણ ભોગવવાથી વંચિત રહીને જીવન ગુજારતો હોય, ત્યારે સમાજની તેવી સ્થિતિને વ્યાપક કે દારુણ ગરીબી કહેવાય છે.

  ગરીબીરેખા હેઠળ જીવતા લોકોનાં લક્ષણો (BPL):

  • જે વ્યક્તિને બે ટંક પૂરતું ભોજન મળતું ન હોય.
  • રહેવા માટે પૂરતી માત્રામાં મોકળાશવાળી જગ્યા પ્રાપ્ત ન થઈ હોય (ગંદા વસવાટ કે સ્લમ વિસ્તારોમાં વસવાટ કરવો પડતો હોય).
  • તેની આવક નિર્ધારિત અપેક્ષિત આવકથી પણ ઓછી હોય.
  • જેઓ મોટેભાગે નિરક્ષર હોય.
  • જેઓ સતત પોષણક્ષમ આહારના અભાવે નાના-મોટા રોગોથી પીડાતા હોય.
  • જેમનાં બાળકોને ભણવાની ઉંમરે મજૂરી કે કામધંધે જવા મજબૂર થવું પડતું હોય.

• (2) ભારતમાં ગરીબીનું વર્ણન કરો.

  ભારત એક વિકાસશીલ રાષ્ટ્ર હોવાથી ગરીબીની સમસ્યા અહીં વ્યાપક છે. ગરીબીની સ્થિતિનું વર્ણન નીચે મુજબ છે:

  • પ્રમાણ: આયોજનપંચે ૨૦૧૧-૧૨માં નિર્ધારિત કરેલા માપદંડના આધારે ભારતમાં ૨૭ કરોડ લોકો ગરીબ હતા અને ગરીબીનું પ્રમાણ કુલ વસતીમાં ઘટીને ૨૧.૯% થઈ ગયું હતું. (૨૦૦૯-૧૦માં આ પ્રમાણ ૨૯.૮% હતું).
  • વિસ્તાર: યુએનડીપી-૨૦૧૫ના રિપોર્ટ મુજબ, ભારતમાં કુલ ગરીબો પૈકી ગ્રામીણ ક્ષેત્રે ૨૧.૬૫ કરોડ (૨૫.૭%) અને શહેરી ક્ષેત્રે માત્ર ૫.૨૮ કરોડ (૧૩.૭%) ગરીબી રેખા નીચે જીવતાં હતાં.
  • રાજ્યવાર સ્થિતિ: ભારતમાં સૌથી વધુ ગરીબીનું પ્રમાણ ધરાવતું રાજ્ય છત્તીસગઢ (૩૬.૯૩%) છે, જ્યારે ઓછી ગરીબી ધરાવતું રાજ્ય ગોવા (૫.૦૯%) છે. ગુજરાતમાં આ પ્રમાણ ૧૬.૬૩% જોવા મળ્યું હતું.
  • વિરોધાભાસ: ભારત વિપુલ પ્રમાણમાં કુદરતી સંસાધનો અને અપાર કુદરતી બક્ષિસથી સમૃદ્ધ હોવા છતાં, ખામીયુક્ત આયોજન અને ટેક્નિકલ જ્ઞાનના અભાવે આ સંપત્તિનો ઉપયોગ ન થવાથી ગરીબીનું પ્રમાણ ઘટ્યું નહીં. તેથી કહેવાય છે કે “ધનિક ભારતમાં ગરીબો વસે છે.”

• (3) ગરીબી ઉદ્ભવવાનાં કારણો જણાવો.

  ગરીબીનાં મૂળિયાં શહેરો કરતાં ગ્રામ્ય વિસ્તારોમાં ખૂબ ઊંડે સુધી વિસ્તરેલાં જોવા મળે છે. ગરીબી ઉદ્ભવવાનાં મુખ્ય કારણો નીચે મુજબ છે:

  • કૃષિક્ષેત્રનો અપૂરતો વિકાસ: અપૂરતી સિંચાઈની સવલતો અને ખેતી સિવાયના સમયમાં વૈકલ્પિક રોજગારીની તકોના અભાવે આવકમાં ઘટાડો.
  • વસતીવૃદ્ધિ: વસતીવૃદ્ધિ દર વધ્યો, જેના કારણે શ્રમની કુલ માંગ કરતાં પુરવઠો વધ્યો, અને બેકારી વધી.
  • નિરક્ષરતા: નિરક્ષરતાનું પ્રમાણ વધુ હોવાથી લોકો શોષણ અને અન્યાયનો ભોગ બને છે, તેમજ સરકારી યોજનાઓના લાભથી વંચિત રહે છે.
  • રૂઢિઓ અને ખર્ચા: જ્ઞાતિપ્રથા તથા રૂઢિઓ, પરંપરાઓના કારણે રીતરિવાજો પાછળ ગજા ઉપરાંતના ખર્ચાને કારણે લોકો દેવામાં ડૂબે છે.
  • આર્થિક સુધારાની અસર: આર્થિક સુધારાઓના અમલ થકી ગ્રામીણ અર્થવ્યવસ્થા પડી ભાંગી, કુટિર અને લઘુઉદ્યોગો ખલાસ થયાં, અને સ્થળાંતર વધ્યું.
  • વધતા ભાવો: રોકડિયા પાકોને પ્રોત્સાહન મળતાં ખાદ્ય પાકોનું ઉત્પાદન ઘટ્યું, અછત સર્જાઈ અને ભાવો વધ્યા, જેથી ખરીદશક્તિમાં ઘટાડો થયો.
  • આરોગ્ય ખર્ચમાં વધારો: ગરીબો કુપોષણ અને વિવિધ રોગોના શિકાર બનતાં સારવાર-દવા પાછળના ખર્ચા વધ્યા, જ્યારે આવક સ્થિર રહી.

• (4) સામાજિક સલામતી અને અન્ન સુરક્ષાના સરકારના કાર્યક્રમો જણાવો.

  અન્ન સુરક્ષાના કાર્યક્રમો:

  • મા અન્નપૂર્ણા યોજના: ગુજરાત સરકારે અંત્યોદય કુટુંબોને પ્રતિમાસ ૩૫ કિગ્રા અનાજ મફતમાં વિતરણ કરવું તથા ગરીબ મધ્યમવર્ગના પરિવારોને સસ્તાદરે પ્રતિમાસ વ્યક્તિદીઠ ૫ કિગ્રા અનાજ (ઘઉં ₹૨/કિલો, ચોખા ₹૩/કિલો) વાજબી ભાવની દુકાનો દ્વારા પૂરું પાડવું.
  • પ્રધાનમંત્રી ફસલ વીમા યોજના: કુદરતી આફતોથી ખેડૂતોને થતી નુકસાનીમાં આર્થિક ટેકો પૂરો પાડવો.
  • રાષ્ટ્રીય પેયજળ કાર્યક્રમ: તળાવોનું ખોદકામ, વોટર શેડ વિકાસ, ટાંકી નિર્માણ વગેરે દ્વારા ગ્રામીણ ક્ષેત્રે કૃષિ પર આધારિત ગરીબ કુટુંબોને આર્થિક ટેકારૂપી સહાય કરવી.

  સામાજિક સલામતીના કાર્યક્રમો:

  • મહાત્મા ગાંધી રાષ્ટ્રીય ગ્રામીણ રોજગાર બાંહેધરી યોજના (MNREGA): ગ્રામ વિસ્તારના કુટુંબના એક સભ્યને નાણાકીય વર્ષમાં ૧૦૦ દિવસની વેતનયુક્ત રોજગારી આપવાની બાંહેધરી.
  • મિશન મંગલમ્: ગરીબીરેખા નીચે જીવતા પરિવારોની મહિલા સભ્યોને સખીમંડળો કે સ્વસહાય જૂથમાં જોડીને કૌશલ્યવર્ધક તાલીમ આપી ગૃહઉદ્યોગના વિકાસ થકી રોજગારી પૂરી પાડવી.
  • આદિવાસીઓ માટે વનબંધુ કલ્યાણ યોજના: આદિવાસી મહિલાઓને પશુપાલન માટે ‘સંકલિત ડેરી વિકાસ રોજગારી યોજના’ હેઠળ સહાય આપવી.
  • દિનદયાળ ઉપાધ્યાય ગ્રામજ્યોતિ યોજના: ગ્રામીણ ક્ષેત્રે ૨૪×૭ સતત વીજળીનો પુરવઠો પૂરો પાડવો અને રાહતદરે વીજળી પૂરી પાડવી.

• (5) ધનિક ભારતમાં ગરીબો વસે છે ! સમજાવો.

  ભારત વિપુલ પ્રમાણમાં કુદરતી સંસાધનો અને અપાર કુદરતી બક્ષિસથી સમૃદ્ધ છે. ભારત પાસે વિશાળ ખેતીલાયક ફળદ્રુપ જમીન, ખનીજો, જળસંપત્તિ અને માનવ સંસાધનનો વિપુલ જથ્થો છે.

  આ વિપુલ સંસાધનોના કારણે ભારતને ‘ધનિક દેશ’ કહી શકાય. પરંતુ, આ સંપત્તિનો સુયોગ્ય લાભ ઉઠાવવાની ક્ષમતાનો અભાવ, શિક્ષણ, તાલીમ અને કૌશલ્યના અભાવે, તેમજ વર્ષોના ખામીયુક્ત આયોજનને લીધે આ કુદરતી સંપત્તિનો લોકોના કલ્યાણ અને સુખાકારી અર્થે જોઈએ તેટલો ઉપયોગ ન થઈ શક્યો.

  પરિણામે, દેશની કુલ વસતીનો મોટો ભાગ ગરીબી રેખા નીચે જીવન જીવી રહ્યો છે. આ વિરોધાભાસને કારણે જ કહેવાય છે કે “ધનિક ભારતમાં ગરીબો વસે છે.”

• (6) બેરોજગારીનાં કારણો જણાવો.

  બેરોજગારીની સમસ્યા વધુ ઘેરી બનવા પાછળનાં મુખ્ય જવાબદાર કારણો નીચે મુજબ છે:

  • વસતીમાં વધારો: શ્રમનો પુરવઠો માંગ કરતાં વધી જતાં બેકારી વધે છે.
  • શૈક્ષણિક ખામીઓ: માત્ર સૈદ્ધાંતિક જ્ઞાન, પ્રાયોગિક જ્ઞાનનો અભાવ, ટેક્નિકલ જ્ઞાન કે કૌશલ્યનો અભાવ.
  • કૃષિ ક્ષેત્રની સમસ્યાઓ: ખેતીક્ષેત્રે વરસાદની અનિયમિતતા અને જોખમનું વધુ પ્રમાણ, સિંચાઈની અપૂરતી સગવડો, અને ખેતી સિવાયના સમયમાં વૈકલ્પિક રોજગારીનો અભાવ.
  • ઉદ્યોગોની નબળી સ્થિતિ: કુટિર ઉદ્યોગો, ગૃહઉદ્યોગો અને લઘુઉદ્યોગોની નબળી સ્થિતિ અને ઔદ્યોગિક વિકાસનો ધીમો દર.
  • સામાજિક પરિબળો: જ્ઞાતિપ્રથા, સંયુક્ત કુટુંબ વ્યવસ્થા, પરંપરાગત વ્યવસાય કે કૌટુંબિક ધંધામાં જ રોકાઈ રહેવું પડે.
  • મૂડીરોકાણનો અભાવ: બચતવૃત્તિનો ઓછો દર, તેથી મૂડીસર્જન દરમાં ઘટાડો થવો, પરિણામે નવા ધંધા-ઉદ્યોગો રોકાણના અભાવે શરૂ ન થઈ શકવા.

• (7) બેરોજગારીની અસરો જણાવો.

  બેરોજગારીની અસર વ્યક્તિ, કુટુંબ તેમજ અર્થતંત્ર અને સામાજિક દૃષ્ટિએ પણ ઘાતક પુરવાર થઈ છે. તેની મુખ્ય અસરો નીચે મુજબ છે:

  • આર્થિક અસમાનતા: આર્થિક અને સામાજિક અસમાનતામાં વધારો થાય છે, અને વર્ગભેદ સર્જાય છે.
  • માનસિક અસર: યુવા શિક્ષિત વ્યક્તિઓમાં શિક્ષણ વિશેના રસ-રુચિ અભિગમમાં ઘટાડો થવો, અને માનસિક તાણ કે હતાશામાં ધકેલાઈ જવું.
  • ગુનાહિત પ્રવૃત્તિઓ: જો યુવાનો લાંબા સમય સુધી બેકાર રહે તો તેઓ અસામાજિક કે અનૈતિક પ્રવૃત્તિઓમાં જોડાઈ જાય છે (જેમ કે ચોરી, લૂંટફાટ, માદક દ્રવ્યોની હેરાફેરી).
  • જીવનધોરણમાં ઘટાડો: બેકારી સાથે ભાવવૃદ્ધિ જોડાતાં ગરીબોની સ્થિતિ વધુ કપરી બને છે, અને જીવનધોરણ કથળે છે.
  • અર્થતંત્રને નુકસાન: ગરીબીનું મુખ્ય કારણ બેરોજગારી હોવાથી અર્થતંત્રમાં ઉત્પાદન અને વપરાશ પર નકારાત્મક અસર પડે છે.

૩. નીચેના પ્રશ્નોના ઉત્તર ટૂંકમાં લખો

• (1) સાપેક્ષ ગરીબી અને નિરપેક્ષ ગરીબી.

  નિરપેક્ષ ગરીબી: સમાજના લોકો પ્રાથમિક જરૂરિયાતો (અનાજ, કપડાં, દૂધ, શાકભાજી) લઘુત્તમ બજાર ભાવે પણ પ્રાપ્ત કરી શકવા સમર્થ ન હોય તો તે નિરપેક્ષ ગરીબ કહેવાય.

  સાપેક્ષ ગરીબી: સમાજના જુદી જુદી આવક ધરાવતા વર્ગોમાંથી જો કોઈ જૂથ અન્ય કરતાં ઓછી આવક મેળવતો હોય તો તે સાપેક્ષ રીતે ગરીબ છે તેમ કહેવાય. આ ખ્યાલ વિકસિત દેશોમાં પ્રચલિત છે.

• (2) “એગ્રો બિઝનેસ પોલિસી' તથા ઈ-નામ વિશે જણાવો.

  એગ્રો બિઝનેસ પોલિસી ૨૦૧૬: રાજ્ય સરકારે પ્રોસેસ્ડ ફૂડ પ્રોડક્ટના નિકાસમાં સહાય અને એગ્રો ફૂડ પ્રોસેસિંગ યુનિટો સ્થાપીને રોજગારી પૂરી પાડવાની યોજના અમલમાં મૂકી છે.

  ઈ-નામ્ (e-NAM): ખેડૂતો માટે રાષ્ટ્રીય કૃષિ બજાર ઊભું કર્યું, જેમાં ખેડૂત ઓનલાઈન પોતાના ઉત્પાદનોને સૂચિબદ્ધ કરાવી શકે છે અને હરીફાઈથી વધુ આર્થિક લાભ મેળવી શકે છે.

• (3) “મનરેગા' કાર્યક્રમની સ્પષ્ટતા કરો.

  મનરેગા (MNREGA)નું પૂરું નામ મહાત્મા ગાંધી રાષ્ટ્રીય ગ્રામીણ રોજગાર બાંહેધરી યોજના છે. આ યોજનાનું સૂત્ર ‘આપણાં ગામમાં આપણું કામ, સાથે મળે છે વાજબી દામ’ છે. આ યોજના હેઠળ ગ્રામ વિસ્તારમાં રહેતાં કુટુંબના એક સભ્યને નાણાકીય વર્ષમાં ૧૦૦ દિવસની વેતનયુક્ત રોજગારી આપવાની બાંહેધરી આપવામાં આવે છે. જો સરકાર કામ પૂરું પાડવામાં નિષ્ફળ જાય તો બેકારી ભથ્થુ ચૂકવાય છે.

• (4) ઔદ્યોગિક બેરોજગારી એટલે શું ?

  ઔદ્યોગિક બેરોજગારી એટલે ઔદ્યોગિક ક્ષેત્રે થતા ફેરફારોને લીધે જો વ્યક્તિએ ટૂંકા કે લાંબા સમય માટે કામ વિનાનું થવું પડતું હોય તો તેવી સ્થિતિ. (દા.ત. જૂની ટેક્નોલોજીના બદલે નવી આવતાં કામ ગુમાવવું).

• (5) વિશ્વ શ્રમ બજારનો ખ્યાલ સ્પષ્ટ કરો.

  વિશ્વ શ્રમ બજાર એટલે વિશ્વના દેશો પોતાના શ્રમિકોનું આદાન પ્રદાન કરે છે. આંતરરાષ્ટ્રીય કક્ષાએ શ્રમિકોનું એક દેશમાંથી બીજા દેશમાં સ્થળાંતર રોજગારી, વેપારધંધા, તાલીમ કે ઉચ્ચ અભ્યાસ અર્થે થાય એને શ્રમની આંતરરાષ્ટ્રીય ગતિશીલતા કહે છે.

૪. નીચેના દરેક પ્રશ્નની નીચે આપેલા વિકલ્પોમાંથી સાચો વિકલ્પ પસંદ કરી ઉત્તર આપો

• (1) ભારતમાં ગરીબાઈનું સૌથી ઊંચું પ્રમાણ કયા રાજ્યમાં છે ?

  (C) છત્તીસગઢ

• (2) ભારતમાં 2011-12માં ગરીબીનું પ્રમાણ કેટલું હતું (કરોડમાં) ?

  (B) 26.93

• (3) મહિલા સશક્તિકરણ, કૌશલ્યવર્ધન તાલીમ, સ્વરોજગારી અને બજાર સાથે જોડાણ કરવાનો હેતુ કઈ સરકારી યોજનામાં રાખવામાં આવ્યો છે ?

  (C) મિશન મંગલમ્ યોજના

• (4) ભારતના કયા રાજ્યમાં બેરોજગારીનું પ્રમાણ ઊંચું જોવા મળ્યું ?

  (C) કેરાલા

• (5) અન્ન સુરક્ષા ધારા હેઠળ કઈ યોજના ગુજરાતમાં અમલમાં આવી ?

  (A) મા અન્નપૂર્ણા યોજના

• (6) યુવા બેરોજગારોને નવા આઈડિયા સાથે ઉદ્યોગ સાહસિક બની સ્વરોજગાર તરફ કઈ યોજના પ્રેરે છે ?

  (B) સ્ટાર્ટ અપ ઇન્ડિયા

• (7) બેરોજગારી નિવારણ માટે શિક્ષિત બેરોજગારોની નોંધણી કરતી સંસ્થા.

  (A) રોજગાર વિનિમય કેન્દ્ર