સામાજિક વિજ્ઞાન ધોરણ 10 પ્રકરણ 15 આર્થિક વિકાસ : સ્વાધ્યાય

૧. નીચેના પ્રશ્નોના ઉત્તર સવિસ્તર લખો :

• (1) વિકાસશીલ અર્થતંત્રનાં કોઈપણ પાંચ લક્ષણો ચર્ચો.

  વિશ્વ બેંકના ૨૦૦૪ના અહેવાલ મુજબ, ૭૩૫ $ થી ઓછી માથાદીઠ આવક ધરાવતા દેશોને વિકાસશીલ અર્થતંત્ર તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. વિકાસશીલ અર્થતંત્રનાં મુખ્ય લક્ષણો નીચે મુજબ છે:

  • નીચી માથાદીઠ આવક: વિકાસશીલ દેશોની રાષ્ટ્રીય આવક નીચી હોય છે. વસતી વૃદ્ધિનો દર વધુ હોવાથી માથાદીઠ આવક નીચી રહે છે. નીચી આવકને કારણે લોકોનું જીવનધોરણ નીચું રહે છે.
  • વસતી વૃદ્ધિ: આવા રાષ્ટ્રોમાં વસતી વધારો વધુ જોવા મળે છે. અહીં વસતી વૃદ્ધિનો દર ૨% અથવા તેનાથી પણ વધુ જોવા મળે છે.
  • કૃષિક્ષેત્ર પર અવલંબન: વિકાસશીલ રાષ્ટ્રોમાં ખેતી મુખ્ય આર્થિક પ્રવૃત્તિ હોય છે. દેશના ૬૦% કરતાં વધુ લોકો રોજગારી માટે ખેતી પર આધારિત હોય છે અને રાષ્ટ્રીય આવકમાં પણ ખેતીનો ફાળો ૨૫%ની આસપાસ હોય છે.
  • આવકની વહેંચણીની અસમાનતા: અહીં આવક તથા ઉત્પાદનનાં સાધનોની વહેંચણીમાં અસમાનતા હોય છે, જે ગ્રામીણ અને શહેરી બંને વિસ્તારોમાં જોવા મળે છે. આવક અને સંપત્તિનું કેન્દ્રીકરણ ધનિક લોકોમાં થયેલું જોવા મળે છે.
  • બેરોજગારી: બેરોજગારીનું પ્રમાણ કુલ શ્રમિકોના ૩% કરતાં વધુ હોય છે. અહીં મોસમી, છૂપી અને ઔદ્યોગિક જેવી જુદાં-જુદાં સ્વરૂપની લાંબાગાળાની બેરોજગારી જોવા મળે છે.
  • ગરીબી: વિકાસશીલ રાષ્ટ્રનું આ મહત્ત્વનું લક્ષણ છે. જે લોકો પોતાની પ્રાથમિક જરૂરિયાતો (અનાજ, કપડાં, રહેઠાણ, શિક્ષણ, આરોગ્ય) સંતોષી શકતા ન હોય, તેવા લોકોનું પ્રમાણ કુલ વસતીના ત્રીજા ભાગ જેટલું હોય છે.

• (2) જરૂરિયાતો અમર્યાદિત હોય છે – સમજાવો.

  ઉત્પાદનનાં સાધનોની ફાળવણી અંગે વિચાર કરતી વખતે માનવીની અમર્યાદિત જરૂરિયાતો એક મુખ્ય પરિબળ છે. આ વિધાનને નીચે મુજબ સમજી શકાય:

  • અસંખ્ય અને અમર્યાદિત: માનવીની જરૂરિયાતો અસંખ્ય અને અમર્યાદિત હોય છે. એક જરૂરિયાત સંતોષાય કે તરત જ બીજી અનેક નવી જરૂરિયાતો ઊભી થાય છે.
  • પુનરાવર્તિત જરૂરિયાતો: ઘણી જરૂરિયાતો વારંવાર સંતોષવી પડે છે.
  • ટેક્નોલોજી દ્વારા ઉદ્ભવતી જરૂરિયાતો: વિજ્ઞાન અને ટેક્નોલોજીના વિકાસને કારણે પણ નવી નવી જરૂરિયાતો સતત ઉદ્ભવે છે.
  • અમર્યાદિતતાનું કારણ: આ તમામ કારણોસર માનવીની જરૂરિયાતો અમર્યાદિત બને છે.

  આ અમર્યાદિત જરૂરિયાતોની સામે ઉત્પાદનનાં સાધનો મર્યાદિત હોવાથી, આ જરૂરિયાતો પૂરી કરવા માટે વ્યક્તિએ અગત્યાનુક્રમ મુજબ જરૂરિયાતોની પસંદગી કરવી પડે છે.

• (3) બજારતંત્રની મર્યાદાઓની ચર્ચા કરો.

  બજાર પદ્ધતિ (મૂડીવાદી પદ્ધતિ)ના અનેક લાભો હોવા છતાં, તે સંપૂર્ણ નથી અને તેની કેટલીક મર્યાદાઓ (ખામીઓ) નીચે મુજબ છે:

  • અનિયંત્રિત ઉત્પાદન: ઉત્પાદન નફાને ધ્યાનમાં રાખીને થતું હોવાથી, મોજશોખની વસ્તુઓનું ઉત્પાદન વધુ થાય છે અને પ્રાથમિક જરૂરિયાતની વસ્તુઓનું ઉત્પાદન ઘટે છે.
  • સંસાધનોનો દુરુપયોગ: રાજ્યની કોઈ નીતિવિષયક ભૂમિકા ન હોવાથી કુદરતી સંપત્તિનો દુરુપયોગ થાય છે.
  • ગ્રાહકનું શોષણ: ગ્રાહકોની બજાર વિશેની અજ્ઞાનતાના કારણે તેમનું શોષણ થાય છે.
  • આવકની અસમાનતા: સંપત્તિ અને આવકનું કેન્દ્રીકરણ થવાથી આવકની અસમાનતામાં વધારો થાય છે.
  • અન્ય ભયસ્થાનો: આ પદ્ધતિમાં ઇજારાશાહી, આર્થિક અસ્થિરતા અને મજૂરોનું શોષણ વગેરેનો ભય રહે છે.

• (4) મિશ્ર અર્થતંત્રમાં સાધનોની ફાળવણીની ચર્ચા કરો.

  મિશ્ર અર્થતંત્ર એ એવી આર્થિક પદ્ધતિ છે જેમાં જાહેર અને ખાનગી ક્ષેત્રનું સહઅસ્તિત્વ હોય છે અને આ બંને ક્ષેત્રો એકબીજાનાં પૂરક બનીને કામ કરે છે. આ પદ્ધતિમાં સાધનોની ફાળવણી આર્થિક આયોજનને મુખ્ય સ્થાન આપીને કરવામાં આવે છે.

  સાધનોની ફાળવણીનું માળખું:

  • ખાનગી વિભાગ: આ ક્ષેત્રમાં ખેતી, વ્યાપાર અને નાનાં-વપરાશી માલના ઉદ્યોગોનો સમાવેશ થાય છે. આની માલિકી વ્યક્તિગત કે ખાનગી હોય છે, અને ઉત્પાદનનાં સાધનોની ફાળવણીમાં નફાને ધ્યાનમાં લેવાય છે.
  • જાહેર વિભાગ: આ ક્ષેત્રમાં ભારે ઉદ્યોગો, સંરક્ષણ સામગ્રીનાં કારખાનાં, રેલવે, વીજળી, રસ્તાઓ, સિંચાઈ વગેરે જેવાં પાયાનાં ચાવીરૂપ ક્ષેત્રોની માલિકી રાજ્યની હોય છે. અહીં સાધનોની ફાળવણી સમાજ કલ્યાણના હેતુથી કરવામાં આવે છે.

  રાજ્યનો અંકુશ:

  • આ પદ્ધતિમાં બજારો સંપૂર્ણ સ્વતંત્ર હોતાં નથી. સરકાર દ્વારા જુદી-જુદી રીતે અંકુશો મુકાતા હોય છે.
  • જેમકે, અનિચ્છનીય વસ્તુઓના ઉત્પાદનને અટકાવવા ઊંચા કરવેરા નાખવામાં આવે છે.
  • પછાત વિસ્તારોમાં ઉદ્યોગો સ્થાપવા માટે સબસિડી અને કરવેરામાં રાહત જેવાં પ્રોત્સાહનો આપવામાં આવે છે.

  આમ, મિશ્ર અર્થતંત્રમાં બજાર પદ્ધતિ (નફો) અને સમાજવાદી પદ્ધતિ (કલ્યાણ)નો સમન્વય કરીને સાધનોની ફાળવણી થાય છે.

૨. નીચેના પ્રશ્નોના ઉત્તર મુદ્દાસર લખો :

• (1) ઉત્પાદનના સાધન તરીકે જમીન.

  જમીન એ ઉત્પાદનનું કુદરતી સાધન છે. અર્થશાસ્ત્રની પરિભાષામાં જમીનનો અર્થ સામાન્ય અર્થ કરતાં ઘણો વ્યાપક છે.

  • સામાન્ય અર્થ: પૃથ્વીની સપાટીના ઉપલા પડ તરીકે ઓળખીએ છીએ.
  • અર્થશાસ્ત્રની પરિભાષા: જમીન એટલે તમામ પ્રકારની કુદરતી સંપત્તિ.

  તેમાં નીચેની બાબતોનો સમાવેશ થાય છે:

  • પૃથ્વીની સપાટી પર આવેલાં જંગલો.
  • નદીઓ અને પર્વતો.
  • પૃથ્વીના પેટાળમાં આવેલાં ખનીજો અને ધાતુઓ.

• (2) સમાજવાદી પદ્ધતિની ખામીઓ.

  સમાજવાદી પદ્ધતિ સમાન વહેંચણી અને સામાજિક કલ્યાણના ઉમદા ધ્યેય સાથે અમલમાં આવી હોવા છતાં, તેમાં નીચે મુજબની ખામીઓ છે:

  • ઉત્પાદન વધારવા પ્રોત્સાહનનો અભાવ: ઉત્પાદનનાં સાધનોની માલિકી રાજ્યની હોવાથી, વ્યક્તિઓને ઉત્પાદન વધારવા માટે પ્રોત્સાહન મળતું નથી.
  • સંશોધનને વેગનો અભાવ: સ્પર્ધા કે હરીફાઈના અભાવના કારણે અર્થતંત્રમાં સંશોધનને વેગ મળતો નથી.
  • વ્યક્તિગત સ્વાતંત્ર્યનો અભાવ: આ પદ્ધતિમાં વ્યક્તિગત સ્વાતંત્ર્ય જળવાતું નથી, કારણ કે તમામ નિર્ણયો રાજ્ય દ્વારા લેવાય છે.
  • અમલદારશાહીનો ભય: રાજ્યના સંપૂર્ણ હસ્તક્ષેપના કારણે અમલદારશાહીનો ભય ઊભો થાય છે.

• (3) આર્થિક વૃદ્ધિ અને આર્થિક વિકાસ વચ્ચેનો તફાવત ચર્ચો.

  આર્થિક વૃદ્ધિ અને આર્થિક વિકાસ બંને શબ્દો વધારો દર્શાવે છે, પરંતુ બંને વચ્ચે નીચે મુજબનો તફાવત જોવા મળે છે:

  તફાવતનો મુદ્દો	આર્થિક વિકાસ	આર્થિક વૃદ્ધિ
  વિકાસની પ્રક્રિયા	તે એક ગુણાત્મક ખ્યાલ છે.	તે એક પરિમાણાત્મક ખ્યાલ છે.
  અવસ્થા	તે પ્રથમ અવસ્થા છે.	તે આર્થિક વિકાસ પછીની અવસ્થા છે.
  અર્થતંત્રમાં પરિવર્તન	અર્થતંત્રમાં થતાં નવાં સંશોધનોના આધારે ઉત્પાદનમાં થતો વધારો (દા.ત. નવા બિયારણોથી ઉત્પાદન વધે).	ખેડાણ લાયક જમીનમાં વધારો થવાથી ઉત્પાદનમાં થતો વધારો.
  દેશોના સંદર્ભમાં	વિકાસશીલ દેશોની રાષ્ટ્રીય આવકમાં થતો વધારો.	વિકસિત દેશોની રાષ્ટ્રીય આવકમાં થતો વધારો.

• (4) પ્રાથમિક ક્ષેત્ર વિશે નોંધ લખો.

  પ્રાથમિક ક્ષેત્ર એ ભારતીય અર્થકારણના માળખાનો એક મુખ્ય વિભાગ છે. અર્થતંત્રના આ વિભાગમાં ખેતી તેમજ ખેતી સાથે સંકળાયેલી પ્રવૃત્તિઓનો સમાવેશ થાય છે:

  • ખેતી અને ખેતી સાથે સંકળાયેલી પ્રવૃત્તિઓ.
  • પશુપાલન અને પશુ સંવર્ધન.
  • મત્સ્યઉદ્યોગ.
  • મરઘાં-બતકાં ઉછેર.
  • જંગલો.
  • કાચી ધાતુઓનું ખોદકામ વગેરે.

  વિકાસશીલ દેશોમાં સામાન્ય રીતે પ્રાથમિક ક્ષેત્રનું પ્રભુત્વ હોય છે. રોજગારી તેમજ રાષ્ટ્રીય આવકમાં તેનો હિસ્સો સૌથી વધારે હોય છે. જોકે, જેમ જેમ આર્થિક વિકાસ થતો જાય છે, તેમ તેમ રાષ્ટ્રીય આવકમાં આ ક્ષેત્રનું મહત્ત્વ માધ્યમિક અને સેવા ક્ષેત્રની સાપેક્ષતામાં ઘટતું જાય છે.

• (5) તફાવત સ્પષ્ટ કરો : આર્થિક પવૃત્તિ અને બિનઆર્થિક પ્રવૃત્તિ.

  આર્થિક પ્રવૃત્તિ અને બિનઆર્થિક પ્રવૃત્તિ વચ્ચેનો તફાવત નીચે મુજબ છે:

  તફાવતનો મુદ્દો	આર્થિક પ્રવૃત્તિ	બિનઆર્થિક પ્રવૃત્તિ
  હેતુ	આવક મેળવવા કે ખર્ચ કરવાના હેતુથી કરવામાં આવતી પ્રવૃત્તિ.	આવક મેળવવાનો કે ખર્ચ કરવાનો હેતુ ન હોય તેવી પ્રવૃત્તિ.
  ઉદાહરણો (૩ થી ૫)	ખેડૂત, કારીગર, વેપારી, શિક્ષક, ડૉક્ટરની પ્રવૃત્તિ.	માતા પોતાના બાળકને ઉછેરે, વ્યક્તિ સમાજસેવાનાં કાર્યો કરે.
  પરિણામ	આવક, નફો, ખર્ચ અને સંપત્તિ સર્જન થાય છે.	સામાજિક સેવા, પ્રેમ, લાગણી, માનસિક સંતોષ મળે છે.

૩. નીચેના પ્રશ્નોના ઉત્તર ટૂંકમાં લખો :

• (1) આર્થિક વિકાસ એટલે શું ?

  આર્થિક વિકાસ એટલે કોઈ પણ દેશની રાષ્ટ્રીય આવકમાં સતત વધારો થવો, માથાદીઠ આવકમાં વધારો થવો, અને લોકોના જીવનધોરણમાં સુધારો થવો. આ એક અનેક પાસાં ધરાવતી સામાજિક પરિવર્તનની પ્રક્રિયા છે.

• (2) ઉત્પાદનનાં મુખ્ય સાધનો કયાં છે ? જણાવો.

  ઉત્પાદનનાં મુખ્ય ચાર સાધનો છે: જમીન (કુદરતી સંપત્તિ), મૂડી (માનવસર્જિત સાધનો), શ્રમ (માનસિક કે શારીરિક કાર્ય), અને નિયોજન (ત્રણેય સાધનોનું કુશળતાપૂર્વક સંયોજન).

• (3) આર્થિક પ્રવૃત્તિનો અર્થ જણાવો.

  આર્થિક પ્રવૃત્તિ એટલે આવક મેળવવાના કે ખર્ચ કરવાના હેતુથી કરવામાં આવતી પ્રવૃત્તિ.

• (4) ભારતે કઈ આર્થિક પદ્ધતિ અપનાવી છે ?

  ભારતે મિશ્ર અર્થતંત્રની આર્થિક પદ્ધતિ અપનાવી છે, જેમાં જાહેર અને ખાનગી ક્ષેત્રનું સહઅસ્તિત્વ છે.

• (5) સાધનોનો વૈકલ્પિક ઉપયોગ એટલે શું ?

  સાધનોનો વૈકલ્પિક ઉપયોગ એટલે ઉત્પાદનનું કોઈ સાધન એક કરતાં વધુ ઉપયોગમાં આવતું હોય, પરંતુ તે સાધનનો એક સમયે એક જ ઉપયોગ થઈ શકે છે. જેમ કે, જમીનમાં ઘઉંનો પાક લઈએ તો અન્ય પાક લઈ શકાતા નથી.

૪. નીચેના પ્રશ્નોના ઉત્તરો આપેલા વિકલ્પોમાંથી સાચો વિકલ્પ પસંદ કરી આપો :

• (1) આર્થિક રીતે ભારત કેવો દેશ છે ?

  (C) વિકાસશીલ

• (2) વિશ્વબેંકના 2004ના અહેવાલ મુજબ માથાદીઠ આવક કેટલા ડોલરથી ઓછી હોય તો તે વિકાસશીલ દેશ કહેવાય ?

  (C) 735 $

• (3) કઈ પદ્ધતિને મુક્ત અર્થતંત્ર કહે છે ?

  (C) બજાર પદ્ધતિ

• (4) પશુપાલન વ્યવસાયનો સમાવેશ અર્થતંત્રના ક્યા વિભાગમાં કરવામાં આવે છે ?

  (B) પ્રાથમિક