સામાજિક વિજ્ઞાન ધોરણ 10 પ્રકરણ 12 ભારત: ખનીજ અને શક્તિનાં સંસાધનો : સ્વાધ્યાય

૧. નીચેના પ્રશ્નોના ઉત્તર સવિસ્તર લખો :

(1) ખનીજતેલ વિશે વિસ્તારપૂર્વક માહિતી આપો.
ખનીજ તેલ પ્રસ્તર ખડકોમાંથી મળી આવે છે. આ ખડકોમાં રેત ખડકો, ચૂનાના ખડકો અને શેલનો સમાવેશ થાય છે. ખનીજ તેલની રચના પ્રાચીન સમયમાં પૃથ્વી પરના પ્રાણીઓ ભૂગર્ભમાં દટાયા અને તેનું હાઈડ્રોકાર્બન્સમાં રૂપાંતર થવાથી થઈ છે. આ પ્રવાહી સ્વરૂપ આંતરિક હલનચલન થતાં પૃથ્વીની સપાટી તરફ ઊંચકાયું અને કેટલાક સમુદ્રના તળિયે તો કેટલાક પેટાળમાંથી ઉપર આવતા ગયા.

ભારતમાં સૌપ્રથમ ૧૮૬૬માં અસમમાં તેલ શોધવા માટે કૂવો ખોદવામાં આવ્યો હતો અને ૧૮૬૭માં માકુમ (અસમ) ખાતેથી ખનીજ તેલ મળી આવ્યું હતું. ભારતના ખનીજ તેલના ભંડારોને મુખ્ય ૫ વિભાગોમાં વહેંચવામાં આવે છે:
- (૧) ઉત્તરપૂર્વનાં તેલક્ષેત્રો
- (૨) ગુજરાતનાં તેલક્ષેત્રો
- (૩) બોમ્બે હાઇનાં તેલક્ષેત્રો
- (૪) પૂર્વ કિનારાનાં તેલક્ષેત્રો
- (૫) રાજસ્થાનનાં તેલક્ષેત્રો
આઝાદી પછી ૧૯૫૮માં ગુજરાતના આણંદ જિલ્લાના લૂણેજ ખાતેથી સૌપ્રથમ ખનીજ તેલ પ્રાપ્ત થયું હતું. ત્યાર બાદ અંકલેશ્વર, મહેસાણા, કલોલ, નવાગામ, કોસંબા, સાણંદ, અમદાવાદ, ગાંધીનગર, વડોદરા, ભરૂચ, ખેડા અને ભાવનગરમાંથી પણ ખનીજ તેલ મળી આવે છે.

ખનીજ તેલનું શુદ્ધિકરણ રિફાઇનરીઓમાં થાય છે. ભારતમાં ગુવાહાટી, બરૌની, કોયલી, કોચીન, ચેન્નઈ, મથુરા, કોલકાત્તા અને હલ્દિયામાં રિફાઇનરીઓ આવેલી છે. ગુજરાતના જામનગરમાં વિશ્વનું સૌથી મોટું ખનીજતેલ શુદ્ધિકરણ સંકુલ આવેલું છે.
(2) ખનીજ સંરક્ષણના ઉપાયો જણાવો.
ખનીજો રાષ્ટ્રના આર્થિક વિકાસની કરોડરજ્જુ ગણાય છે. ખનીજોનો કરકસરયુક્ત અને સુયોજિત ઉપયોગ એટલે ખનીજ સંરક્ષણ. ખનીજ સંરક્ષણ માટેના મુખ્ય ઉપાયો નીચે મુજબ છે:
- (૧) યોગ્ય ટેક્નોલોજીનો ઉપયોગ: ખનીજો મેળવવા માટે યોગ્ય ટેક્નોલોજીનો ઉપયોગ કરવો જોઈએ જેથી ખનીજોનો બગાડ અટકાવી શકાય.
- (૨) પુનઃચક્ર: લોખંડ, તાંબુ, એલ્યુમિનિયમ અને કલાઈના નકામા ભંગારને ફરીથી ઉપયોગમાં લેવો જોઈએ.
- (૩) ખનીજનો વૈકલ્પિક ઉપયોગ: ઓછા પ્રમાણમાં પ્રાપ્ત થતા ખનીજોના વિકલ્પો શોધવા જોઈએ. જેમ કે, વિદ્યુતના સ્થાને સૌર વિદ્યુત, તાંબાના સ્થાને એલ્યુમિનિયમ અને પેટ્રોલને બદલે સી.એન.જી.નો વપરાશ વધારવો જોઈએ.
- (૪) બિનપરંપરાગત સાધનોનો ઉપયોગ: જળ, સૌર, પવન અને બાયોગેસ જેવાં બિનપરંપરાગત શક્તિનાં સાધનોનો ઉપયોગ વધારવો જોઈએ.
- (૫) પોષણક્ષમ વિકાસ (ટકાઉ વિકાસ): પર્યાવરણની ગુણવત્તા જાળવી રાખીને ભવિષ્યની પેઢીને શુદ્ધ પર્યાવરણની ભેટ આપવી અને પ્રદૂષણમુક્ત પર્યાવરણના પ્રયત્નો કરવા જોઈએ.
- (૬) આયોજનપૂર્વક ઉપયોગ: ખનીજોનો અનુમાનિત જથ્થો નિશ્ચિત થયા પછી તેનો આયોજનપૂર્વક ઉપયોગ કરવો જોઈએ જેથી લાંબા સમય સુધી તેનો ઉપયોગ થઈ શકે.
(3) વિદ્યુત શક્તિ વિશે ટૂંકમાં લખો.
વિદ્યુત શક્તિ રાષ્ટ્રના આર્થિક વિકાસના પાયામાં મહત્ત્વનું સ્થાન ધરાવે છે અને તે ઉદ્યોગો તથા અર્થતંત્રને ધબકતું રાખે છે. કોલસો, ખનીજ તેલ, કુદરતી વાયુ અને અણુ ખનીજો જેવા પરંપરાગત (કે વ્યાપારિક) શક્તિ સંસાધનોના ઉપયોગથી વીજળી મેળવવામાં આવે છે.

આ પરંપરાગત સંસાધનો મર્યાદિત હોવાથી તેના વિકલ્પો શોધવાના પ્રયત્નો શરૂ થયા છે, જેમાં બિનપરંપરાગત શક્તિ સંસાધનોનો ઉપયોગ વધારવામાં આવ્યો છે. બિનપરંપરાગત સંસાધનો પુનઃપ્રાપ્ય (અખૂટ) છે.

બિનપરંપરાગત શક્તિ સંસાધનો અને તેનાથી વીજળી મેળવવાની રીતો:
- સૌરઊર્જા: સોલર પેનલ દ્વારા વીજળી ઉત્પન્ન કરવામાં આવે છે. ગુજરાત દેશમાં સૌથી વધુ સૌરઊર્જા મેળવતું રાજ્ય છે.
- પવનઊર્જા: સાગરકિનારે અને ખુલ્લા પ્રદેશોમાં પવનચક્કીઓ દ્વારા પવન ઊર્જા મેળવવામાં આવે છે. વિશ્વમાં ભારત પવનઊર્જા મેળવતો પાંચમો દેશ છે.
- બાયોગેસ: નકામા કૃષિ પદાર્થો, છાણ વગેરેના સડવાથી છૂટો પડતો મિથેન વાયુ દહનશીલ છે, જેનો ઉપયોગ ઊર્જા મેળવવામાં થાય છે.
- ભૂ-તાપીય ઊર્જા: ભૂગર્ભમાંથી વધારાની વરાળ કે ગરમ પાણીના ઝરામાંથી વરાળને નિયંત્રણમાં લઈને ઊર્જા મેળવાય છે. ગુજરાતમાં લસુન્દ્રા, ઉનાઈ, ટુવા અને તુલસીશ્યામ ખાતે ગરમ પાણીના ઝરા આવેલા છે.
- ભરતી શક્તિ: સૂર્ય અને ચંદ્રના ગુરુત્વાકર્ષણના કારણે સમુદ્રોમાં આવતી ભરતીના પાણીમાં ટર્બાઈન ગોઠવીને વિદ્યુત શક્તિ મેળવવામાં આવે છે. ગુજરાતમાં કચ્છ અને ખંભાતના અખાતમાં આ યોજનાનો આરંભ કરવામાં આવ્યો છે.

૨. નીચેના પ્રશ્નોના ઉત્તર મુદાસર લખો :

(1) ચૂનાના ઉપયોગ જણાવો.
ચૂનાના મુખ્ય ઉપયોગો નીચે મુજબ છે:
- સિમેન્ટની બનાવટમાં તેનો મોટા પ્રમાણમાં ઉપયોગ થાય છે.
- લોખંડ ગાળવામાં તેનો ઉપયોગ થાય છે.
- રાસાયણિક ઉદ્યોગમાં જેમ કે, સોડાએશ, સાબુ, રંગ-રસાયણ વગેરેમાં વપરાય છે.
- મકાન બાંધકામમાં તેનો ઉપયોગ થાય છે.
- કાગળ અને ખાંડ શુદ્ધિકરણમાં પણ ચૂનાનો ઉપયોગ થાય છે.
ભારતમાં ચૂનાનું ૭૦% ઉત્પાદન કરતાં રાજ્યોમાં આંધ્રપ્રદેશ, રાજસ્થાન, મધ્યપ્રદેશ, ગુજરાત અને તમિલનાડુનો સમાવેશ થાય છે. ગુજરાતના જામનગર જિલ્લામાંથી મળતા ચૂનાના પથ્થરોમાં ૯૭% ચૂનાનું તત્ત્વ મળે છે.
(2) અબરખ વિશે જણાવો.
અબરખ એક અધાતુમય ખનીજ છે. અબરખના ઉત્પાદનમાં વિશ્વમાં ભારત પ્રથમ સ્થાન ધરાવે છે.

અબરખના મુખ્ય ગુણો અને ઉપયોગો:
- અબરખ અગ્નિરોધક અને વિદ્યુત અવાહક હોવાથી તેનો ઉપયોગ વિદ્યુતનાં સાધનો બનાવવામાં થાય છે.
- તેનો ઉપયોગ વિદ્યુત મોટર, ડાયનેમો, રેડિયો, ટેલિફોન, મોટરગાડી, હવાઈ જહાજ વગેરેની બનાવટમાં થાય છે.
- ભારતમાં મસ્કોવાઇટ નામના અબરખનો વિશાળ જથ્થો મળી આવે છે.
ભારતમાં અબરખ ઉત્પાદનનાં મુખ્ય રાજ્યો બિહાર, ઝારખંડ, આંધ્રપ્રદેશ અને રાજસ્થાન છે. આ ઉપરાંત કર્ણાટક, પશ્ચિમ બંગાળ અને તમિલનાડુમાંથી પણ અબરખ મળે છે.
(3) તાંબાની ઉપયોગિતા જણાવો.
તાંબુ એ ધાતુ છે જેનો વપરાશ આદિકાળથી કરવામાં આવે છે અને માનવીને સૌપ્રથમ ઉપયોગમાં આવેલી આ ધાતુ હતી.

તાંબાની ઉપયોગિતા નીચે મુજબ છે:
- તે વિદ્યુતની સુવાહક ધાતુ હોવાથી તેનો ઉપયોગ મોટા ભાગે વીજળીના સાધનોમાં થાય છે.
- તે ટેલિફોન, રેડિયો, ટેલિવિઝન, રેફ્રિજરેટર અને એરકંડિશનર જેવાં સાધનો બનાવવામાં વપરાય છે.
- તાંબામાં કલાઈ ઉમેરવાથી કાંસુ બને છે અને જસત ઉમેરવાથી પિત્તળ બને છે.
- આ ઉપરાંત જંતુનાશક દવાઓ, સ્ફોટક પદાર્થો, રંગીન કાચ, સિક્કા અને છાપકામમાં પણ વપરાય છે.
ભારતમાં તાંબાનું ઉત્પાદન કરતાં મુખ્ય રાજ્યો ઝારખંડ, મધ્ય પ્રદેશ અને રાજસ્થાન છે.

(4) ખનીજોના વર્ગીકરણ વિશે લખો.

ખનીજોનું મુખ્યત્વે ત્રણ જૂથોમાં વર્ગીકરણ કરવામાં આવે છે:

ધાતુમય ખનીજો
અધાતુમય ખનીજો
સંચાલન શક્તિ માટે ઉપયોગમાં લેવાતાં ખનીજો

આ ત્રણેય ખનીજોનું પેટા-વર્ગીકરણ નીચે મુજબ છે:

વર્ગીકરણ	પેટા-પ્રકાર	ઉદાહરણો
ધાતુમય ખનીજો	કીમતી ધાતુમય ખનીજો	સોનું, ચાંદી, પ્લેટિનમ
	હલકી ધાતુમય ખનીજો	મેગ્નેશિયમ, બોક્સાઈટ, ટીટાનિયમ
	સામાન્ય ઉપયોગમાં લેવાતાં ખનીજો	લોખંડ, તાંબુ, સીસું, જસત, કલાઈ
	મિશ્ર ધાતુરૂપે વપરાતાં ખનીજો	ક્રોમિયમ, મેંગેનીઝ, ટંગસ્ટન, વેનેડિયમ, નિકલ
અધાતુમય ખનીજો	-	ચૂનાના ખડકો, ચોક, એસ્બેસ્ટોસ, અબરખ, ફ્લોરસ્પાર, જિપ્સમ, સલ્ફર, હીરા
સંચાલન શક્તિ માટે ઉપયોગમાં લેવાતાં ખનીજો	-	કોલસો, ખનીજ તેલ, કુદરતી વાયુ, યુરેનિયમ, થોરિયમ

૩. નીચેના પ્રશ્નોના ઉત્તર ટૂંકમાં લખો :

(1) “આધુનિક યુગને ખનીજયુગ કહે છે' શા માટે ?

આધુનિક યુગને ખનીજયુગ કહે છે કારણ કે ખનીજ સંસાધનોનો માનવના વિકાસમાં મોટો ફાળો છે. આજના સમયમાં ખનીજો રાષ્ટ્રના આર્થિક વિકાસની કરોડરજ્જુ ગણાય છે. લોખંડથી માંડીને મોટાં યંત્રો, વાહનો, અને અણુશક્તિ સુધી દરેક જગ્યાએ ખનીજોનો વ્યાપક ઉપયોગ થાય છે. ખનીજોના યોગ્ય ઉપયોગને કારણે જ યુ.એસ.એ. અને રશિયા જેવા દેશો વિશ્વની મહાસત્તાઓ બની શક્યા છે.
(2) આજે બિનપરંપરાગત ઊર્જાશક્તિનો ઉપયોગ શા માટે વધ્યો છે ?

આજે બિનપરંપરાગત ઊર્જાશક્તિનો ઉપયોગ વધ્યો છે કારણ કે કોલસો કે ખનીજતેલ જેવાં પરંપરાગત શક્તિના સંસાધનોનો જથ્થો મર્યાદિત છે. આ મર્યાદિત જથ્થાને લાંબા સમય સુધી બચાવી રાખવા માટે તેના વિકલ્પો શોધવાના પ્રયત્નો શરૂ થયા, જેના પરિણામે પવનઊર્જા, સૌરઊર્જા, બાયોગેસ, ભરતી શક્તિ અને ભૂતાપીય ઊર્જા જેવા પુનઃપ્રાપ્ય (અખૂટ) ઊર્જા સ્ત્રોતનો ઉપયોગ વધ્યો છે.
(3) લોખંડના મુખ્ય પ્રાપ્તિસ્થાનો જણાવો.

ભારતમાં સૌથી વધુ લોખંડ કર્ણાટક રાજ્યમાંથી મળે છે. તેના પછી ક્રમશઃ ઓડિશા, ઝારખંડ, છત્તીસગઢ અને આંધ્રપ્રદેશમાંથી પ્રાપ્ત થાય છે. આ ઉપરાંત ગોવા, રાજસ્થાન, તમિલનાડુ, મહારાષ્ટ્ર, મધ્ય પ્રદેશ, કેરળ, ઉત્તર પ્રદેશ અને અસમ વગેરે રાજ્યોમાંથી પણ લોખંડ મળે છે.
(4) ભારતમાં મેંગેનીઝ કયાં કયાં રાજ્યોમાંથી ઉપલબ્ધ બન્યું છે ?

ઓડિશા, કર્ણાટક, મધ્યપ્રદેશ, મહારાષ્ટ્ર અને ગોવા મેંગેનીઝના મુખ્ય ઉત્પાદક રાજ્યો ગણાવી શકાય છે. આ ઉપરાંત આંધ્રપ્રદેશ, ઝારખંડ, રાજસ્થાન અને ગુજરાતમાંથી પણ મેંગેનીઝ પ્રાપ્ત થાય છે.

૪. નીચેના દરેક પ્રશ્નની નીચે આપેલા વિકલ્પોમાંથી સાચો વિકલ્પ પસંદ કરી ઉત્તર આપો :

(1) પાલનપુરની એક શાળા ધોરણ ૧૦ના વિદ્યાર્થીઓને બાયોગેસ પ્લાન્ટનું નિદર્શન કરાવવા ઇચ્છે છે, તો તે સૌથી નજીકનું કયું સ્થળ પસંદ કરશે ?

(C) મેથાણ
(2) ભવિષ્યમાં ભૂતાપીય ઉષ્મા શક્તિનો ઉપયોગ કરી શકાય તે સારુ મોજણી કરવા ભારત સરકારના કેટલાક અધિકારીઓ ગુજરાતની મુલાકાત લેવા માગે છે. નીચે જણાવેલ ચાર સ્થળો પૈકી ત્રણ સ્થળોએ જવા જેટલો જ સમય તેમની પાસે છે, તો કયા સ્થળની મુલાકાત તેઓએ ટાળવી જોઈએ ?

(C) સાપુતારા

(3) નીચેનાં જોડકાં સાચાં જોડી ઉત્તર શોધો.

અ	બ
(a) ચાંદી, પ્લેટિનિયમ	(1) સામાન્ય ઉપયોગમાં લેવાતું ખનીજ
(b) મૅગ્નેશિયમ, ટીટાનિયમ	(2) મિશ્રધાતુરૂપે વપરાતી ખનીજ
(c) સીસું, નિકલ	(3) કીમતી ધાતુમય ખનીજ
(d) ટંગસ્ટન, વેનેડિયમ	(4) હલકી ધાતુમય ખનીજ

(B) (a-3), (b-4), (c-1), (d-2)