સામાજિક વિજ્ઞાન ધોરણ 10 પ્રકરણ 11 ભારત : જળ સંસાધન : સ્વાધ્યાય

૧. નીચેના પ્રશ્નોના ઉત્તર સવિસ્તર લખો:

• (1) જળ સંસાધનની જાળવણી માટેના ઉપાયો જણાવો.

  જળ સંસાધનની જાળવણી 'જળ સંરક્ષણ' તરીકે ઓળખાય છે. ઉપલબ્ધ જળ મર્યાદિત હોવાથી અને તેનું વિતરણ અસમાન હોવાથી, તેની જાળવણીના ઉપાયો હાથ ધરવા આવશ્યક છે. મુખ્ય ઉપાયો નીચે મુજબ છે:

  • જળ સંચય: વધુમાં વધુ જળાશયોનું નિર્માણ કરવું, ખેત તલાવડીઓ બનાવવી અને કૂવા-બંધારાનો ઉપયોગ વધારવો.
  • નદી બેસીન જોડાણ: એક નદી બેસીન સાથે બીજી નદી બેસીનનું જોડાણ કરવું, જેથી પાણીને જરૂરિયાતવાળા વિસ્તારમાં પહોંચાડી શકાય.
  • ભૂમિગત જળસ્તર વધારવું: વૃષ્ટિજળ સંચયન જેવી પદ્ધતિઓ દ્વારા ભૂમિગત જળની સપાટીને ઉપર લાવવાના પ્રયાસો કરવા.
  • જળ વ્યવસ્થાપન: બાગ-બગીચા, વાહનો અને શૌચાલયોમાં પાણીનો કરકસરપૂર્વક ઉપયોગ કરવો.
  • લોકભાગીદારી: લોકજાગૃતિ કેળવીને જળ સંરક્ષણની દરેક પ્રવૃત્તિમાં સામાન્ય લોકોની ભાગીદારી વધારવી.
  • પાણીનો પુનઃઉપયોગ: ઉપયોગમાં લેવાયેલા પાણીનો શક્ય હોય ત્યાં પુનઃઉપયોગ (Recycle) થાય તેવા પ્રયત્નો કરવા.
  • પ્રદૂષણ અટકાવવું: જળાશયોને પ્રદૂષણથી બચાવવાં.
  • દેખરેખ અને સમારકામ: ભૂમિગત જળનો ઉપયોગ કરતા એકમો પર દેખરેખ રાખવી અને પાણીની પાઇપલાઇનોમાં થતા ભંગાણનું તત્કાળ સમારકામ કરવું.

• (2) ભારતમાં જળ સંકટ સર્જાવાના સંજોગો જણાવો.

  ભારતમાં પાણી પુરવઠાની પરિસ્થિતિ અને જળ વિતરણની અસમાનતાને કારણે જળ સંકટ એક ગંભીર પડકાર બન્યું છે. તેના મુખ્ય સંજોગો નીચે મુજબ છે:

  • વધતી વસ્તી અને માંગ: વધતી જતી વસ્તી માટે અનાજની વધતી માંગ, રોકડિયા પાકોનું વધતું વાવેતર, શહેરીકરણ અને લોકોના બદલાતા જીવનધોરણને કારણે પાણીની અછત નિરંતર વધી રહી છે.
  • અસમાન વિતરણ: પશ્ચિમ રાજસ્થાનના શુષ્ક ક્ષેત્રો અને દક્ષિણના દ્વીપકલ્પીય ઉચ્ચપ્રદેશના આંતરિક ભાગોમાં ગંભીર જળ સંકટ છે.
  • પાણીની ગુણવત્તામાં ઘટાડો: ઘણાં ગામો અને શહેરોમાં પાણીની ગુણવત્તા ઘટી રહી છે, જેનાથી જળજન્ય રોગો ફેલાય છે. આજે પણ ભારતમાં 8% શહેરોમાં પેયજળની તીવ્ર અછત છે અને 50% ગામોને સ્વચ્છ પેયજળ ઉપલબ્ધ નથી.
  • ખેતીમાં પરાવલંબન: સિંચાઈની સગવડો વધવા છતાં, આજે પણ બે તૃતીયાંશ કૃષિ ક્ષેત્રો વરસાદ પર આધાર રાખે છે.
  • ભૂમિગત જળનું શોષણ: કૂવા અને ટ્યુબવેલ દ્વારા વધુ પડતું પાણી બહાર કાઢવાથી ભૂમિગત જળનું સ્તર નીચું ગયું છે, જે ગંભીર પ્રશ્ન છે.
  • ઔદ્યોગિક પ્રદૂષણ: ઉદ્યોગોમાં પાણીનો અનિયંત્રિત ઉપયોગ થાય છે. તેમજ, ઘરેલુ અને ઔદ્યોગિક એકમો દ્વારા છોડવામાં આવતું મલિન જળ, જળ પ્રદૂષણનો મુખ્ય સ્રોત છે.

• (3) વૃષ્ટિ જળ સંચયન વિશેની માહિતી આપો.

  વૃષ્ટિ જળ સંચયન એટલે વરસાદના પાણીને રોકીને તેને એકઠું કરવું. આ માટે કૂવા, બંધારા, ખેત-તલાવડીઓ વગેરે જેવી વિશેષ પદ્ધતિઓનું નિર્માણ કરવામાં આવે છે. આ માધ્યમો દ્વારા જળ સંચય કરવાથી ભૂમિગત જળનું સ્તર ઊંચું આવે છે, જેનો ઉપયોગ ઘરેલુ અને કૃષિ જરૂરિયાતો પૂરી કરવા માટે થઈ શકે છે.

  વૃષ્ટિ જળ સંચયના મુખ્ય ઉદ્દેશો:

  • ભૂમિગત જળનો સંગ્રહ કરવાની ક્ષમતા વધારવી અને જળસ્તર ઊંચું લાવવું.
  • પાણીનું પ્રદૂષણ ઘટાડવું અને ભૂમિગત જળની ગુણવત્તામાં સુધારો કરવો.
  • સપાટી પરથી વહી જતા પાણીનો વ્યય થતો અટકાવવો.
  • સ્થળ-માર્ગોને પાણી ભરાવાની સમસ્યાથી બચાવવા.
  • ઉનાળામાં કે લાંબા શુષ્ક સમયગાળા દરમિયાન પાણીની ઘરેલુ જરૂરિયાતો પૂરી કરવી.
  • મોટાં શહેરોમાં બહુમાળી આવાસોમાં ભૂગર્ભ ટાંકાઓ બનાવી અથવા પાણી જમીનમાં ઉતરે તેવી વ્યવસ્થા કરી વરસાદી પાણીનો સંગ્રહ કરવો.

૨. નીચેના પ્રશ્નોના ઉત્તર મુદ્દાસર લખો:

• (1) બહુહેતુક યોજનાનું મહત્ત્વ જણાવો.

  બહુહેતુક યોજના એટલે નદી-ખીણો સાથે સંકળાયેલી વિભિન્ન સમસ્યાઓને એક સાથે હલ કરવી. આ યોજનાઓ દ્વારા નદીઓ પર બંધ બાંધી પાણીનો સંગ્રહ કરવામાં આવે છે, જે અનેક હેતુઓ માટે વપરાય છે.

  તેનું મહત્ત્વ એ છે કે તે એકસાથે અનેક ઉદ્દેશો સિદ્ધ કરે છે, જેવા કે:

  • પૂર નિયંત્રણ
  • જમીન ધોવાણનો અટકાવ
  • સિંચાઈ અને પેય જળ (પીવાનું પાણી) પૂરું પાડવું
  • ઉદ્યોગો અને વસાહતોને પાણી આપવું
  • વિદ્યુત ઉત્પાદન (જળવિદ્યુત)
  • આંતરિક જળ પરિવહન (નૌકાવ્યવહાર)
  • મનોરંજન અને પ્રવાસન સ્થળોનો વિકાસ
  • વન્યજીવ સંરક્ષણ અને મત્સ્યપાલન

• (2) સિંચાઈક્ષેત્રના વિતરણ વિશે લખો.

  ભારતના દરેક રાજ્યમાં સિંચાઈ ક્ષેત્રના પ્રમાણમાં ઘણો તફાવત (અસમાનતા) છે. સ્વતંત્રતા પછી ભારતમાં કુલ સિંચાઈ ક્ષેત્ર લગભગ ચાર ગણું વધ્યું છે અને દેશના સ્પષ્ટ વાવેતર ક્ષેત્રના લગભગ 38% ભાગમાં સિંચાઈ થાય છે.

  મુખ્ય સિંચાઈ ક્ષેત્રો:

  • સઘન સિંચાઈ: આંધ્રપ્રદેશના તટીય જિલ્લા, ગોદાવરી, કૃષ્ણા, મહાનદી અને કાવેરીના મુખત્રિકોણ પ્રદેશો, પંજાબ, હરિયાણા અને પશ્ચિમી ઉત્તર પ્રદેશ દેશનાં સઘન સિંચાઈ ક્ષેત્રો છે.
  • અસમાનતા: આ વિતરણ ખૂબ અસમાન છે. ઉદાહરણ તરીકે, મિઝોરમમાં સ્પષ્ટ વાવેતર વિસ્તારના માત્ર 7.3% માં સિંચાઈ થાય છે, જ્યારે પંજાબમાં આ પ્રમાણ 90.8% છે.
  • વધુ સિંચાઈવાળા રાજ્યો: પંજાબ, હરિયાણા, ઉત્તરપ્રદેશ, બિહાર, જમ્મુ અને કશ્મીર, તમિલનાડુ અને મણિપુરમાં વાવેતરના કુલ વિસ્તારના 40% થી વધુ વિસ્તાર સિંચાઈ હેઠળ આવે છે.

૩. નીચેના પ્રશ્નોના ઉત્તર ટૂંકમાં લખો:

• (1) ભૂમિગત જળના ઉપયોગો જણાવો.

  ભૂમિગત જળ એ જળસ્રોતનું અગત્યનું સ્થાન છે અને તેનો સૌથી વધુ ઉપયોગ સિંચાઈ માટે કરવામાં આવે છે. આ ઉપરાંત, તે પીવાના પાણી અને ઘરેલુ વપરાશ માટે પણ મુખ્ય આધાર છે.

• (2) જળ વ્યવસ્થાપન માટે કયા મુદ્દાઓ ધ્યાનમાં રાખવા જોઈએ ?

  જળ વ્યવસ્થાપન માટે મુખ્યત્વે બાગ-બગીચા, વાહનો અને શૌચાલયોમાં પાણીનો કરકસરપૂર્વક ઉપયોગ કરવો, લોકજાગૃતિ કેળવવી, વપરાયેલા પાણીનો પુનઃઉપયોગ કરવો, જળાશયોને પ્રદૂષણથી બચાવવાં, જળસંચયના એકમોનો ઉપયોગ વધારવો અને પાણીની પાઇપોનું તત્કાળ સમારકામ કરવું જેવા મુદ્દાઓ ધ્યાનમાં રાખવા જોઈએ.

૪. નીચેના દરેક પ્રશ્નની નીચે આપેલા વિકલ્પોમાંથી સાચો વિકલ્પ પસંદ કરી ઉત્તર આપો:

• (1) પૃષ્ઠીય જળનો મુખ્ય સ્રોત કયો છે ?

  (C) નદીઓ

• (2) નીચેની બહુહેતુક યોજનાઓને તેના લાભાન્વિત રાજ્યની સાથે જોડી યોગ્ય ક્રમ પસંદ કરો.

  (B) (1-b), (2-a), (3-d), (4-c)

• (3) નીચેના પૈકી કયું વિધાન સાચું નથી ?

  (B) હિમાલયમાંથી નીકળતી નદીઓ મોસમી નદીઓ કહેવાય છે.

• (4) વર્ગખંડમાં ‘ખેત તલાવડી' વિશે વિદ્યાર્થીઓની ચર્ચા દરમિયાન રજૂ થયેલું કયું વિધાન યોગ્ય છે ?

  (D) દક્ષ : તે વૃષ્ટિ જળ સંચયની એક પદ્ધતિ છે.

• (5) નીચેની બહુહેતુક યોજનાઓને તેમના સ્થાનના આધારે ઉત્તર દિશાથી દક્ષિણ દિશા તરફ ગોઠવતાં કયો વિકલ્પ સાચો જણાય છે ?

  (D) ભાખરા-નાંગલ, ચંબલ ખીણ, નર્મદા ખીણ, નાગાર્જુન સાગર