સામાજિક વિજ્ઞાન ધોરણ 8 પ્રકરણ 9 સંસાધન : સ્વાધ્યાય

1. નીચેના પ્રશ્નોના ઉત્તર એક-એક વાક્યમાં લખો :

1. કુદરતી વનસ્પતિ કોને કહેવાય ?
   પોતાની જાતે ઊગનારી વનસ્પતિ જેમાં વેલા, છોડવા અને વૃક્ષોનો સમાવેશ થાય છે, તેને કુદરતી વનસ્પતિ કહેવાય છે.
2. વન્યજીવમાં કોનો સમાવેશ થાય છે ?
   વન્યજીવનમાં વિવિધ પશુ-પંખીઓ અને કીટકોનો સમાવેશ થાય છે.
3. વનસ્પતિનું વર્ગીકરણ કયા આધારે થાય છે ?
   વનસ્પતિનું વર્ગીકરણ સમુદ્રસપાટીથી ઊંચાઈ અને આબોહવાની વિવિધતાને આધારે થાય છે.
4. તળાવ અને સરોવરની પાણી સંગ્રહણ-ક્ષમતા વધારવા શું કરવું જોઈએ ?
   તળાવ કે સરોવરોમાં જમા થયેલ કાંપ દૂર કરીને તેને ઊંડા કરવાથી તેની પાણી સંગ્રહણ-ક્ષમતા વધારી શકાય છે.

2. નીચેના પ્રશ્નોના ઉત્તર લખો :

1. પ્રાપ્તિસ્થાનોના આધારે સંસાધનોના પ્રકારો ટૂંકમાં વર્ણવો.

   પ્રાપ્તિસ્થાનોના આધારે સંસાધનોના મુખ્ય ચાર પ્રકાર છે:

   • સર્વ સુલભ સંસાધન: આ સંસાધનો આપણને દરેક જગ્યાએ ઉપલબ્ધ હોય છે, જેમ કે વાતાવરણમાં રહેલા ઓક્સિજન અને નાઇટ્રોજન જેવા વાયુઓ.
   • સામાન્ય સુલભ સંસાધનો: આ સંસાધનો સરળતાથી ઉપલબ્ધ હોય છે, જેમ કે જળ અને ગોચર ભૂમિ.
   • વિરલ સંસાધન: આ સંસાધનો મર્યાદિત સ્થળો પરથી જ મળે છે, જેમ કે કોલસો, વિવિધ ધાતુઓ, ખનિજ તેલ અને કુદરતી વાયુ.
   • એકલ સંસાધન: આ સંસાધનો સમગ્ર વિશ્વમાં ભાગ્યે જ એક કે બે જગ્યાએથી જ મળી આવે છે, જેમ કે યુરોપના ગ્રીનલૅન્ડમાંથી મળતું ક્રાયોલાઇટ ખનિજ.
2. તફાવત આપો : નવીનીકરણીય સંસાધનો અને બિનનવીનીકરણીય સંસાધનો

   નવીનીકરણીય (પુનઃપ્રાપ્ય) સંસાધન	બિનનવીનીકરણીય (પુનઃઅપ્રાપ્ય) સંસાધન
   આ સંસાધનો કુદરતી રીતે ફરીથી નિર્માણ પામે છે અથવા અખૂટ હોય છે.	આ સંસાધનો એકવાર વપરાયા પછી નજીકના ભવિષ્યમાં ફરીથી નિર્માણ કરી શકાતા નથી.
   તેનો ઉપયોગ કરવાથી તેનો જથ્થો ઓછો થતો નથી.	તેનો ઉપયોગ કરવાથી તેનો જથ્થો ધીમે ધીમે ઓછો થાય છે અને એક દિવસ તે સમાપ્ત થઈ જશે.
   ઉદાહરણો: સૂર્યપ્રકાશ, પવન, જળ, જંગલો, પશુ-પંખીઓ.	ઉદાહરણો: ખનિજ કોલસો, ખનિજ તેલ, કુદરતી વાયુ, પરમાણુ ખનિજો.

3. માનવ-સંસાધન વિશે ટૂંક નોંધ લખો.

   માનવ પોતે જ એક શક્તિશાળી સંસાધન છે. તે કુદરતમાંથી મળતા વિવિધ તત્ત્વોને પોતાના જ્ઞાન, કૌશલ્ય, અને આવડત દ્વારા સંસાધનમાં પરિવર્તિત કરે છે. માનવ સંસાધનોને બનાવનાર અને તેનો વપરાશ કરનાર બંને છે. આપણે કુદરતી સંપત્તિનો મહત્તમ ઉપયોગ ત્યારે જ કરી શકીએ જ્યારે આપણી પાસે તેને વાપરવા માટે જરૂરી કૌશલ્યો અને ટેક્નોલોજી હોય.

   શિક્ષણ અને આરોગ્ય જેવી સેવાઓ માનવને એક વિશિષ્ટ પ્રકારનું સંસાધન બનાવે છે. માનવીની સંસાધન બનવાની આ પ્રક્રિયાને માનવ-સંસાધન વિકાસ કહેવામાં આવે છે. માનવસંસાધનના કારણે જ સમાજમાં સંસ્કૃતિ અને આર્થિક વિકાસનું નિર્માણ શક્ય બને છે.

4. જળતંગી માટે જવાબદાર મુખ્ય પરિબળો કયાં-કયાં છે ?

   જળતંગી માટે ઘણા પરિબળો જવાબદાર છે. વસ્તીવિસ્ફોટ એ મુખ્ય કારણ છે, કારણ કે વધતી વસ્તીની જરૂરિયાતો પૂરી કરવા માટે પાણીનો વપરાશ પણ વધે છે. રોકડિયા પાકોનું વધતું જતું વાવેતર, આધુનિક જીવનશૈલી, અને શહેરીકરણ પણ પાણીની માંગ વધારે છે. ઉદ્યોગોમાં પાણીનો મોટા પાયે ઉપયોગ થવાથી પણ જળતંગી સર્જાય છે. ઉપરાંત, જંગલોનો નાશ (નિર્વનીકરણ) થવાથી ભૂગર્ભ જળનું સ્તર નીચું જાય છે, જે પણ જળતંગીનું એક મહત્ત્વનું કારણ છે.

5. પરિસરતંત્ર કોને કહેવાય ? સવિસ્તર સમજાવો.

   પરિસરતંત્ર (Ecosystem) એટલે જીવાવરણમાં એક સજીવ બીજા સજીવ સાથે પરસ્પર જોડાઈને પોતાનું અસ્તિત્વ ટકાવે છે તે પ્રક્રિયા. દરેક નાના-મોટા સજીવની પરિસરતંત્રમાં એક અનન્ય ભૂમિકા હોય છે. ઉદાહરણ તરીકે, વનસ્પતિ પ્રાણીઓને આવાસ અને ખોરાક પૂરાં પાડે છે. પક્ષીઓ કીટકોનો આહાર કરીને તેમની સંખ્યાને નિયંત્રિત રાખે છે. મધમાખી જેવા કીટકો ફૂલોના પરાગનયનમાં મહત્ત્વની ભૂમિકા ભજવીને વનસ્પતિના પ્રજનનમાં મદદ કરે છે.

   આમ, પરિસરતંત્રમાં દરેક ઘટક એકબીજા પર આધાર રાખે છે. જો કોઈ એક ઘટકને નુકસાન થાય તો તેની અસર સમગ્ર તંત્ર પર પડે છે, જેનાથી સંતુલન જોખમાય છે. માનવ પ્રવૃત્તિઓ, જેમ કે જંગલોનો નાશ અને પ્રદૂષણ, આ પરિસરતંત્રને નુકસાન પહોંચાડે છે અને તેના કારણે સજીવોના અસ્તિત્વ સામે સંકટ ઊભું થાય છે.

6. જંગલો આપણને ખૂબ ઉપયોગી છે. – વિધાન સમજાવો.

   જંગલો આપણા માટે અનેક રીતે ઉપયોગી છે. તે વાતાવરણમાં ઓક્સિજન અને કાર્બન ડાયોક્સાઇડનું સંતુલન જાળવી રાખે છે. જંગલો ઇમારતી અને બળતણ માટે લાકડું પૂરું પાડે છે. તે જમીન ધોવાણને અટકાવવામાં અને ભૂગર્ભ જળની જાળવણી કરવામાં મદદ કરે છે. જંગલોમાંથી આપણને વિવિધ ફળો, ઔષધિઓ, અને ગુંદર મળે છે. ઉદ્યોગો માટે પણ જંગલો કાચા માલનો મુખ્ય સ્રોત છે.

   આ ઉપરાંત, જંગલો વન્યજીવોને આવાસ અને ખોરાક પૂરાં પાડે છે, જેનાથી પરિસરતંત્રનું સંતુલન જળવાઈ રહે છે. આમ, જંગલો માનવી અને પ્રાણીસૃષ્ટિ બંને માટે જીવનનો અનિવાર્ય ભાગ છે. જંગલોના નાશથી પર્યાવરણ અને સજીવસૃષ્ટિ પર નકારાત્મક અસરો થાય છે, તેથી તેનું સંરક્ષણ કરવું ખૂબ જરૂરી છે.

7. સંસાધનોનાં સંરક્ષણના ઉપાયો જણાવો.

   સંસાધનોના સંરક્ષણ માટે નીચેના ઉપાયો અપનાવી શકાય છે:

   • જમીન ધોવાણ અટકાવવું.
   • રાસાયણિક ખાતરોને બદલે કુદરતી ખાતરનો ઉપયોગ કરવો.
   • પાણીનો બગાડ અટકાવવા માટે ટપક સિંચાઈ પદ્ધતિનો વ્યાપ વધારવો.
   • જંતુનાશકોને બદલે જૈવજંતુનાશકોનો ઉપયોગ કરવો.
   • વન્યજીવોનો શિકાર રોકવા કડક કાયદા બનાવવા.
   • જંગલ વિસ્તારોમાં પશુચરાણ અને વૃક્ષછેદન અટકાવવા પગલાં ભરવા.
   • વરસાદી પાણીનો સંગ્રહ કરવા માટે ચેકડેમ અને તળાવો બનાવવા.
   • ઉપયોગમાં લેવાયેલા પાણીનો પુનઃઉપયોગ કરવો.
   • ભવિષ્યમાં ખૂટી પડે તેવા ઊર્જા સ્રોતોના વિકલ્પો તરીકે સૌરઊર્જા, પવનઊર્જા, અને ભરતીશક્તિ જેવા બિનપરંપરાગત સ્રોતોનો ઉપયોગ કરવો.
8. સંસાધનોનું સંરક્ષણ કરવું એ આપણા સૌની ફરજ છે. - વિધાન સમજાવો.

   સંસાધનો માનવજીવન માટે ખૂબ જ અગત્યના છે. આધુનિક જીવનશૈલી અને ટેકનોલોજીના વિકાસને કારણે સંસાધનોનો વપરાશ ઝડપથી વધી રહ્યો છે. ઘણા સંસાધનો, ખાસ કરીને બિનનવીનીકરણીય સંસાધનો, ખૂટી પડવાની અણી પર છે. જો આ સંસાધનો સમાપ્ત થઈ જાય તો માનવીની પ્રગતિ અને આધુનિક જીવનશૈલી જાળવી શકાશે નહીં.

   તેથી, સંસાધનોનો આયોજનપૂર્વક અને કરકસરપૂર્વક ઉપયોગ કરવો એ આપણા સૌની જવાબદારી છે. ભવિષ્યની પેઢીઓ માટે પણ પૂરતા સંસાધનો ઉપલબ્ધ રહે તે માટે તેમનું સંરક્ષણ કરવું જરૂરી છે. આ માટે બિનનવીનીકરણીય સંસાધનોના વિકલ્પો શોધવા, રિસાયકલિંગ કરવું, અને પ્રદૂષણ ઘટાડવા જેવા ઉપાયો અપનાવીને આપણે પર્યાવરણની ગુણવત્તા જાળવી શકીએ છીએ, અને આ રીતે ભવિષ્યની પેઢીને સ્વચ્છ અને સમૃદ્ધ પર્યાવરણની ભેટ આપી શકીએ છીએ.

3. નીચે આપેલ વિકલ્પમાંથી સાચો વિકલ્પ શોધીને લખો :

1. રાસાયણિક ખાતરોનો વપરાશ લાંબાગાળે...
   જમીનની ગુણવત્તા ઘટાડે છે.
2. નીચેનામાંથી કયું સંસાધન બિનનવીનીકરણીય છે.
   ખનિજ કોલસો
3. નીચેના પૈકી કયું સંસાધન વિરલ સંસાધન છે.
   ખનિજ તેલ