સામાજિક વિજ્ઞાન ધોરણ 8 પ્રકરણ 10 ખનિજ અને ઊર્જા-સંસાધન : સ્વાધ્યાય

સામાજિક વિજ્ઞાન ધોરણ 8 પ્રકરણ 10 ખનિજ અને ઊર્જા-સંસાધન : સ્વાધ્યાય

1. નીચેના પ્રશ્નોના ઉત્તર એક-બે વાક્યમાં લખો :

  1. તમારા દૈનિક ઉપયોગમાં આવતાં ત્રણ ખનિજોનાં નામ લખો.
    લોખંડ, તાંબું, અને ચૂનાનો પથ્થર.
  2. ધાત્વિક ખનિજોના અયસ્ક સામાન્ય રીતે ક્યાંથી મળી આવે છે ?
    ધાત્વિક ખનિજોના અયસ્ક સામાન્ય રીતે આગ્નેય અને રૂપાંતરિત ખડક સમૂહોથી બનેલા વિશાળ સ્તરોમાંથી મળી આવે છે.
  3. ભારતમાં ભૂ-તાપીય ઊર્જાના પ્લાન્ટ ક્યાં આવેલાં છે ?
    ભારતમાં ભૂ-તાપીય ઊર્જાના પ્લાન્ટ હિમાચલ પ્રદેશના મણિકરણ અને લદાખમાં પૂગાઘાટી ખાતે આવેલાં છે.
  4. પેટ્રોલિયમમાંથી પ્રક્રિયા દ્વારા કયા-કયા ઉત્પાદનો બનાવવામાં આવે છે ?
    પેટ્રોલિયમમાંથી પ્રક્રિયા દ્વારા ડીઝલ, પેટ્રોલ, કેરોસીન, મીણ, પ્લાસ્ટિક, અને ઊંજણતેલ જેવાં વિવિધ ઉત્પાદનો બનાવવામાં આવે છે.
  5. ગુજરાતમાં ગરમ પાણીના ઝરા ક્યાં-ક્યાં આવેલાં છે ?
    ગુજરાતમાં લસુન્દ્રા, ઉનાઈ, ટુવા અને તુલસીશ્યામ ખાતે ગરમ પાણીના ઝરા આવેલા છે.

2. નીચેના પ્રશ્નોના ઉત્તર આપો :

  1. ખનિજ તેલને 'કાળું સોનું' કેમ કહેવામાં આવે છે ?

    ખનિજ તેલ ખૂબ જ મૂલ્યવાન છે. તેમાંથી ડીઝલ, પેટ્રોલ, કેરોસીન, મીણ, પ્લાસ્ટિક, અને ઊંજણતેલ જેવાં અનેક ઉપયોગી ઉત્પાદનો મેળવવામાં આવે છે. ખનિજ તેલનો કોઈ પણ ભાગ બિનઉપયોગી હોતો નથી. તેના બહોળા વ્યાપારિક મહત્ત્વને લીધે તેને 'કાળું સોનું' કહેવામાં આવે છે.

  2. જેનાથી આપણે ઊર્જા બચાવી શકીએ તેવા ઉપાયો જણાવો.

    ઊર્જા બચાવવા માટે નીચેના ઉપાયો કરી શકાય છે:

    • વપરાશમાં ન હોય ત્યારે વીજળીના ઉપકરણો બંધ કરવા.
    • બિનપરંપરાગત ઊર્જા સ્રોતો જેવા કે સૌર ઊર્જા, પવન ઊર્જા, અને બાયોગેસનો ઉપયોગ વધારવો.
    • વાહનોનો ઉપયોગ ઓછો કરવો અને જાહેર પરિવહનનો વધુ ઉપયોગ કરવો.
    • કોલસો અને પેટ્રોલિયમ જેવા બિનનવીનીકરણીય સંસાધનોનો કરકસરપૂર્વક ઉપયોગ કરવો.
    • ઊર્જા-કાર્યક્ષમ ઉપકરણોનો ઉપયોગ કરવો.
  3. ગુજરાતમાં કોલસો ક્યાં-ક્યાં મળી આવે છે ?

    ગુજરાતમાં ખનિજ કોલસાના ક્ષેત્રો કચ્છ, ભરૂચ, મહેસાણા, ભાવનગર, અને સુરત જિલ્લામાં છે, જ્યાં લિગ્નાઇટ કોલસો મળે છે. કચ્છમાં પાનધ્રો, સુરતમાં તડકેશ્વર, ભરૂચમાં રાજપારડી, અને ભાવનગરમાં થોરડી, તગડી, અને સામતપર ખાતે લિગ્નાઇટ કોલસાનો જથ્થો આવેલો છે.

  4. ભવિષ્યમાં બિનપરંપરાગત ઊર્જાસ્રોતોનો ઉપયોગ વધારવો પડશે. - વિધાન સમજાવો.

    કોલસો અને ખનિજ તેલ જેવા પરંપરાગત ઊર્જા સ્રોતોનો જથ્થો મર્યાદિત છે અને તેમનું નિર્માણ થવામાં હજારો વર્ષ લાગે છે. વર્તમાન વપરાશના દરે આ ભંડારો ભવિષ્યમાં સમાપ્ત થઈ જશે. આ ઉપરાંત, આ ઇંધણોના બળવાથી પર્યાવરણીય પ્રદૂષણ પણ ફેલાય છે.

    આ પરિસ્થિતિને કારણે ભવિષ્યમાં સૌર ઊર્જા, પવન ઊર્જા, ભરતી ઊર્જા અને બાયોગેસ જેવા બિનપરંપરાગત ઊર્જા સ્રોતોનો ઉપયોગ વધારવો પડશે. આ સ્રોતો અખૂટ અને પ્રદૂષણમુક્ત છે, અને તેના ઉપયોગથી પર્યાવરણનું રક્ષણ પણ કરી શકાય છે. ઘણા દેશો અને સંસ્થાઓ આ દિશામાં કાર્ય કરી રહ્યા છે, જેમાં ભારત પણ અગ્રગણ્ય છે.

  5. ભવિષ્યમાં અશ્મિભૂત બળતણોનો ઉપયોગ ઘટાડવામાં જ સમજદારી છે એમ શાથી કહી શકાય ?

    અશ્મિભૂત બળતણ, જેમ કે ખનિજ કોલસો અને ખનિજ તેલ, મર્યાદિત જથ્થામાં ઉપલબ્ધ છે અને તેમના નિર્માણમાં હજારો વર્ષોનો સમય લાગે છે. જો વર્તમાન દરે તેનો વપરાશ થતો રહેશે, તો ભવિષ્યમાં તેના ભંડારો સમાપ્ત થઈ જશે. આ ઉપરાંત, આ બળતણોના દહનથી ઝેરી પ્રદૂષકો ઉત્પન્ન થાય છે, જે પર્યાવરણ અને માનવ સ્વાસ્થ્ય માટે હાનિકારક છે. તેના કારણે પૃથ્વીનું તાપમાન સતત વધી રહ્યું છે.

    આ તમામ કારણોસર ભવિષ્યમાં અશ્મિભૂત બળતણોનો ઉપયોગ ઘટાડવામાં જ સમજદારી છે. તેના બદલે, બિનપરંપરાગત અને પ્રદૂષણમુક્ત ઊર્જા સ્રોતોનો ઉપયોગ કરવો જોઈએ, જેથી પર્યાવરણનું રક્ષણ થાય અને ઊર્જાની જરૂરિયાતો પણ લાંબા સમય સુધી સંતોષી શકાય.

3. નીચે આપેલા વિકલ્પોમાંથી સાચો વિકલ્પ પસંદ કરી ઉત્તર આપો :

  1. નીચેનામાંથી કયું ખનિજનું લક્ષણ નથી ?
    તેઓ અપ્રાપ્ય હોય છે.
  2. નીચેનામાંથી બંધબેસતી જોડી બનાવો :
    (a-4), (b-5), (c-2), (d-1), (e-3)
  3. વિશ્વનો સૌથી મોટો ભૂ-તાપીય ઊર્જા-પ્લાન્ટ કયા દેશમાં છે ?
    યુ.એસ.એ.

4. ખાલી જગ્યા પૂરો :

  1. ધાતુગાળણ ઉદ્યોગમાં ............. અને ............. ખનિજોનો ઉપયોગ થાય છે.
    ફ્લૉરસ્પાર, ચૂનાનો પથ્થર
  2. દેશમાં સૌથી વધુ સૌરઊર્જા મેળવતું રાજ્ય છે.
    ગુજરાત
  3. ગુજરાતમાં ............. અને ............. કુદરતી ગૅસનો ભંડાર ધરાવતાં ક્ષેત્રો ગણાય છે.
    અંકલેશ્વર, ગાંધાર
  4. ગૅલ્વેનાઈઝ પતરામાં ઢોળ ચઢાવવા માટે ............. ખનિજનો ઉપયોગ થાય છે.
    જસત
  5. કચ્છ જિલ્લાના ............. માંથી લિગ્નાઈટ કોલસો મળી આવે છે.
    પાનધ્રો

5. સંકલ્પના સમજાવો :

  1. ખનિજ

    ખનિજ એટલે એવા જૈવિક અને અજૈવિક પદાર્થો જે ગરમી અને દબાણને કારણે પરિવર્તન પામીને એક ચોક્કસ રાસાયણિક બંધારણ ધારણ કરે છે. આ ખનિજો પૃથ્વીના આંતરિક ભાગમાં અશુદ્ધ સ્વરૂપે જોવા મળે છે, જેને 'અયસ્ક' કહેવાય છે. શુદ્ધીકરણની પ્રક્રિયા બાદ તે શુદ્ધ સ્વરૂપે મળે છે. ખનિજો કુદરતની બક્ષિસ છે અને તેમના રાસાયણિક ગુણધર્મો જેવા કે રંગ, ચમક, ઘનતા, અને નક્કરતાને આધારે ઓળખી શકાય છે. તે ઉદ્યોગો માટે કાચા માલ તરીકે ખૂબ જ મહત્ત્વના છે અને રાષ્ટ્રના અર્થતંત્રની કરોડરજ્જુ સમાન ગણાય છે.

  2. ભૂ-તાપીય ઊર્જા

    ભૂ-તાપીય ઊર્જા એટલે પૃથ્વીના ભૂગર્ભમાંથી ઉત્પન્ન થતી ગરમીને નિયંત્રણમાં લઈને મેળવવામાં આવતી ઊર્જા. જેમ જેમ પૃથ્વીની અંદર ઊંડાઈમાં જઈએ તેમ તાપમાન વધતું જાય છે. આ ગરમી ઘણીવાર ગરમ પાણીના ઝરણાંના રૂપમાં સપાટી પર આવે છે. આ તાપ ઊર્જાનો ઉપયોગ વીજળી ઉત્પન્ન કરવા માટે કરી શકાય છે. ભૂ-તાપીય ઊર્જા પ્રદૂષણમુક્ત, પર્યાવરણને અનુકૂળ અને હંમેશાં ઉપલબ્ધ હોય છે. ભારતમાં હિમાચલ પ્રદેશના મણિકરણ અને લદાખની પૂગાઘાટી ખાતે આ ઊર્જાના પ્લાન્ટ આવેલા છે.

  3. ભરતીઊર્જા

    ભરતીઊર્જા એટલે સમુદ્રમાં આવતી ભરતી દ્વારા ઉત્પન્ન થતી ઊર્જા. આ ઊર્જા સમુદ્રના સાંકડા માર્ગમાં બંધ બાંધીને મેળવવામાં આવે છે. ઊંચી ભરતીના સમયે ભરતીની ઊર્જાનો ઉપયોગ બંધમાં સ્થાપિત ટર્બાઇનને ફેરવવા માટે કરવામાં આવે છે. આ ટર્બાઇન વીજળી ઉત્પન્ન કરે છે. ભરતીઊર્જા એક અખૂટ અને પ્રદૂષણમુક્ત ઊર્જા સ્રોત છે. ગુજરાતમાં કચ્છ અને ખંભાતના અખાતમાં આ ઊર્જા મેળવવાની યોજનાનો આરંભ થયો છે.

  4. બાયોગૅસ

    બાયોગૅસ એ જૈવિક કચરા જેવા કે મૃત છોડ, જંતુઓના અવશેષો, પશુઓનું છાણ, અને રસોડાના કચરાને વાયુયુક્ત બળતણમાં રૂપાંતરિત કરીને મેળવવામાં આવે છે. આ પદાર્થોના સડવાથી મિથેન અને કાર્બન ડાયોક્સાઇડ વાયુ છૂટા પડે છે. મિથેન એક દહનશીલ વાયુ છે. બાયોગૅસનો ઉપયોગ રસોઈ બનાવવા અને વીજળી ઉત્પન્ન કરવા માટે થાય છે. આ પ્રક્રિયાથી મોટા પ્રમાણમાં નિંદણમુક્ત જૈવિક ખાતર પણ મળે છે. બાયોગૅસ સસ્તો અને ઉપયોગમાં સરળ ઊર્જા સ્રોત છે. ગુજરાત અને ઉત્તર પ્રદેશ તેના ઉત્પાદનમાં અગ્રણી રાજ્યો છે.

6. તફાવત આપો :

  1. પરંપરાગત ઊર્જાના સ્રોત - બિનપરંપરાગત ઊર્જાના સ્રોત
    પરંપરાગત ઊર્જાના સ્રોત બિનપરંપરાગત ઊર્જાના સ્રોત
    આ સ્રોત લાંબા સમયથી સામાન્ય ઉપયોગમાં લેવાઈ રહ્યા છે, જેમ કે લાકડું અને અશ્મિભૂત બળતણ. આ સ્રોતોનો ઉપયોગ તાજેતરમાં જ શરૂ થયો છે અને તે ભવિષ્ય માટેના વિકલ્પો છે.
    આ સ્રોતોનો જથ્થો મર્યાદિત છે અને તેમનો વપરાશ કરવાથી પર્યાવરણ પ્રદૂષિત થાય છે. આ સ્રોતો અખૂટ અને પ્રદૂષણમુક્ત છે.
    ઉદાહરણો: કોલસો, ખનિજ તેલ, કુદરતી વાયુ. ઉદાહરણો: સૌર ઊર્જા, પવન ઊર્જા, ભરતી ઊર્જા અને બાયોગેસ.
  2. બાયોગૅસ - કુદરતી ગેસ
    બાયોગૅસ કુદરતી ગેસ
    તે જૈવિક કચરાના સડવાથી ઉત્પન્ન થાય છે. તે પેટ્રોલિયમ નિક્ષેપોની સાથે કુદરતી રીતે પૃથ્વીના પેટાળમાંથી મળે છે.
    તેનો ઉપયોગ રસોઈ અને વીજળી માટે થાય છે અને તેમાંથી જૈવિક ખાતર પણ પ્રાપ્ત થાય છે. તેનો ઉપયોગ ઘરેલું અને ઔદ્યોગિક ઇંધણ તરીકે થાય છે.
    તે એક માનવસર્જિત પ્રક્રિયા દ્વારા બને છે. તે એક બિનનવીનીકરણીય અને મર્યાદિત સંસાધન છે.
  3. ધાત્વિક ખનિજ – અધાત્વિક ખનિજ
    ધાત્વિક ખનિજ અધાત્વિક ખનિજ
    આ ખનિજોમાં ધાતુઓ કાચા સ્વરૂપમાં હોય છે. તે સખત અને ઉષ્મા-વિદ્યુત વાહક હોય છે. આ ખનિજોમાં ધાતુઓ હોતી નથી. તે બરડ હોય છે અને પ્રહાર કરવાથી ટુકડાઓમાં વહેંચાઈ જાય છે.
    તેને ટીપીને કે ગાળીને વિવિધ આકારોમાં ઢાળી શકાય છે. તેને કાપીને, તોડીને કે ઉખાડીને આકારો આપી શકાય છે.
    ઉદાહરણ તરીકે, સોનું, તાંબું, અને લોખંડ. ઉદાહરણ તરીકે, ચૂનાનો પથ્થર, અબરખ, અને જિપ્સમ.

7. ટૂંક નોંધ લખો :

  1. ખનિજસંપત્તિનું મહત્ત્વ

    ખનિજસંપત્તિ કોઈ પણ રાષ્ટ્રના આર્થિક વિકાસ માટે અત્યંત મહત્ત્વપૂર્ણ છે. ખનિજો ઉદ્યોગો માટે કાચા માલનો મુખ્ય સ્રોત છે અને તેનાથી રાષ્ટ્ર સમૃદ્ધ બને છે, તેથી ખનિજોને રાષ્ટ્રીય અર્થતંત્રની ધોરીનસ ગણવામાં આવે છે. ખનિજોના ઉપયોગથી મોટા યંત્રો, વાહનો, જહાજો, રેલવે, પુલ અને મકાનો જેવાં નિર્માણ કાર્યો શક્ય બને છે. લોખંડ, તાંબું, મેંગેનીઝ, અને બૉક્સાઇટ જેવા ખનિજોનો ઉપયોગ વિવિધ ઉદ્યોગોમાં થાય છે. આ ઉપરાંત, ઊર્જા સંસાધનો જેવા કે કોલસો અને ખનિજ તેલ ઉદ્યોગ, પરિવહન, અને વીજળી ઉત્પાદન માટે અનિવાર્ય છે. આમ, ખનિજસંપત્તિ વિના આધુનિક જીવનશૈલી અને વિકાસની કલ્પના કરી શકાતી નથી.

  2. ખનિજ સંરક્ષણના ઉપાયો

    ખનિજો બિનનવીનીકરણીય સંસાધનો છે અને તેમના ભંડારો મર્યાદિત છે. તેથી, તેમનું સંરક્ષણ કરવું ખૂબ જ જરૂરી છે. સંરક્ષણના ઉપાયો નીચે મુજબ છે:

    • ખાણકામની પ્રક્રિયા ઘટાડવી અને કરકસરપૂર્વક ખનિજોનો ઉપયોગ કરવો.
    • લોખંડ, તાંબું, અને એલ્યુમિનિયમ જેવી ધાતુઓના ભંગારનું રિસાયકલિંગ કરીને ફરીથી ઉપયોગમાં લેવા.
    • પેટ્રોલ જેવા મર્યાદિત ખનિજોના વિકલ્પો શોધવા, જેમ કે CNG અને ઇલેક્ટ્રિક વાહનોનો ઉપયોગ વધારવો.
    • સૌર, પવન, જળ, અને બાયોગેસ જેવા બિનપરંપરાગત ઊર્જા સ્રોતોનો ઉપયોગ વધારવો.
    • પર્યાવરણની ગુણવત્તા જાળવી રાખી ભવિષ્યની પેઢી માટે શુદ્ધ પર્યાવરણનું નિર્માણ કરવું.
  3. સૌરઊર્જા

    સૌરઊર્જા સૂર્યમાંથી મળતી અખૂટ અને પ્રદૂષણમુક્ત ઊર્જા છે. સૂર્યની ગરમી અને પ્રકાશઊર્જાનો ઉપયોગ સૌરકોષોથી વીજળી ઉત્પન્ન કરવા માટે કરી શકાય છે. ગરમીની વધુ માત્રા ધરાવતા ઉષ્ણકટિબંધીય દેશો માટે આ ટેકનોલોજી ખૂબ ફાયદાકારક છે. સૌરઊર્જાનો ઉપયોગ સૌર વોટર હીટર, સોલર કૂકર, સોલર ડ્રાયર્સ, અને જાહેર સ્થળોએ રાત્રિપ્રકાશ માટે પણ થાય છે. મધ્ય પ્રદેશના રેવામાં એશિયાની સૌથી મોટી સૌરઊર્જા પરિયોજના આવેલી છે. ગુજરાત પણ સૌરઊર્જા મેળવવામાં અગ્રગણ્ય રાજ્ય છે, જ્યાં સૌરછત, કેનાલ આધારિત પ્રોજેક્ટ્સ અને સોલાર પાર્ક જેવા પ્રયાસો થયા છે. સૌરઊર્જાનો વ્યાપ વધારીને પરંપરાગત ઊર્જા સ્રોતો પરનું ભારણ ઘટાડી શકાય છે.

  4. બાયોગૅસ

    બાયોગૅસ એ જૈવિક કચરા જેવા કે મૃત છોડ, પશુઓનું છાણ, અને રસોડાના એંઠવાડના અવશેષોના સડવાથી ઉત્પન્ન થતો વાયુ છે. આ પ્રક્રિયાથી મિથેન અને કાર્બન ડાયોક્સાઇડ વાયુઓ છૂટા પડે છે, જેમાં મિથેન વાયુ દહનશીલ હોય છે. બાયોગૅસનો ઉપયોગ રસોઈ બનાવવા, વીજળી ઉત્પન્ન કરવા અને વાહનોના ઇંધણ તરીકે પણ કરી શકાય છે. આ પ્રક્રિયાથી મોટા પ્રમાણમાં નિંદણમુક્ત જૈવિક ખાતર પણ મળે છે, જેના કારણે ઊર્જા અને ખાતર એમ બંને લાભો થાય છે. બાયોગૅસ સસ્તો, ઉપયોગમાં સરળ, અને પર્યાવરણને અનુકૂળ છે. ઉત્તર પ્રદેશ અને ગુજરાત ભારતમાં બાયોગેસ ઉત્પાદનમાં અગ્રણી રાજ્યો છે.