સામાજિક વિજ્ઞાન ધોરણ 8 પ્રકરણ 11 ખેત : સ્વાધ્યાય

---

1. નીચેના પ્રશ્નોના ઉત્તર આપો :

1. કૃષિને અસર કરતાં પરિબળો જણાવો.

   ખેતી અથવા કૃષિને અસર કરતાં પરિબળોમાં અનુકૂળ જમીન, પાણી અને આબોહવા મુખ્ય છે. આ પરિબળો જ્યાં ઉપલબ્ધ હોય ત્યાં જ કૃષિ-પ્રવૃત્તિઓ કેન્દ્રિત થાય છે.

2. સરકાર ખેડૂતોમાં ખેતીનો વિકાસ કરવા માટે શું મદદ કરે છે ?

   ખેતીના વિકાસ માટે સરકાર ખેડૂતોને વિવિધ રીતે મદદ કરે છે. સરકાર દ્વારા ખેડૂતોને કિસાન ક્રેડિટ કાર્ડ અને બેંકો દ્વારા કૃષિધિરાણ જેવી આર્થિક મદદ પૂરી પાડવામાં આવે છે. ખેતપેદાશોનો સંગ્રહ કરવા માટે ગોદામોની સગવડ ઊભી કરવામાં આવી છે. આ ઉપરાંત, રેડિયો, ટેલિવિઝન, કિસાન ચેનલ, મોબાઈલ પર કિસાન SMS, અને ટોલ ફ્રી નંબર દ્વારા નવી તકનીકો અને માર્ગદર્શન આપવામાં આવે છે. ગુજરાતમાં કૃષિમેળાઓ દ્વારા પણ ખેડૂતોને અદ્યતન માહિતી પૂરી પાડવામાં આવે છે.

3. ગુજરાતમાં મુખ્ય કયા-ક્યા પાક થાય છે ?

   ગુજરાતમાં મુખ્યત્વે ડાંગર, ઘઉં, બાજરી, મગફળી, કપાસ, અને દિવેલા જેવા પાકો થાય છે. આ ઉપરાંત, શેરડી અને તમાકુનું ઉત્પાદન પણ થાય છે.

4. કૃષિના પ્રકારો કયા-કયા છે ?

   કૃષિના મુખ્ય પ્રકારો નીચે મુજબ છે:

   • જીવનનિર્વાહ ખેતી
   • સ્થળાંતરિત (ઝૂમ) ખેતી
   • સઘન ખેતી
   • સૂકી ખેતી
   • આર્દ્ર ખેતી
   • બાગાયતી ખેતી
5. વનસ્પતિજન્ય કીટનાશકોમાં કઈ-કઈ વનસ્પતિનો ઉપયોગ થાય છે ?

   વનસ્પતિજન્ય કીટનાશકોમાં લીમડો, કરંજ, મહૂડ, તુલસી, રતનજ્યોત, ફૂદીનો, કારેલાં, તમાકુ, અને સેવંતી જેવી વનસ્પતિઓનો ઉપયોગ થાય છે.

6. તફાવત આપો : બાગાયતી ખેતી અને સઘન ખેતી

   બાગાયતી ખેતી	સઘન ખેતી
   આ ખેતી બગીચાની પદ્ધતિથી થાય છે અને તેમાં પાકોની ખાસ સારસંભાળ લેવામાં આવે છે.	આ એક આધુનિક ખેત પદ્ધતિ છે, જેમાં સિંચાઈ, ઉત્તમ બિયારણ, રાસાયણિક ખાતર અને યંત્રોનો વ્યાપક ઉપયોગ થાય છે.
   એકવાર વાવેતર કર્યા બાદ પાકો વર્ષો સુધી કે બારેમાસ ઉત્પાદન આપે છે.	તેમાં હેક્ટર દીઠ ઉત્પાદન ખૂબ જ વધારે હોય છે.
   તેમાં રબર, ચા, કૉફી, નાળિયેર, સફરજન, કેરી વગેરે જેવા પાકોનો સમાવેશ થાય છે.	આ ખેતી આર્થિક વળતરને મહત્ત્વ આપે છે, તેથી તેને 'વ્યાપારી ખેતી' પણ કહે છે.

7. જૈવિક કીટનાશકોમાં શેનો-શેનો ઉપયોગ થાય છે ?

   જૈવિક કીટનાશકોમાં જીવાણુઓ (બૅક્ટેરિયા), વિષાણુ, ફૂગ, કૃમિ અને વનસ્પતિજન્ય પદાર્થોનો ઉપયોગ થાય છે.

8. ગુજરાતનો ભરૂચ પાસે આવેલ કયો પ્રદેશ લાંબા તારના કપાસનાં ઉત્પાદન માટે જાણીતો છે ?

   ગુજરાતનો ભરૂચ પાસે આવેલ કાનમ પ્રદેશ લાંબા તારના કપાસનાં ઉત્પાદન માટે જાણીતો છે.

2. નીચે આપેલ વિકલ્પોમાંથી સાચો વિકલ્પ પસંદ કરી ઉત્તર આપો :

1. નીચેનામાંથી કયા ખેતીના પ્રકારમાં ઉત્પાદન ઓછું હોય છે ?
   ઝૂમ ખેતી
2. વનસ્પતિજન્ય કીટનાશકોમાં કઈ વનસ્પતિનો ઉપયોગ થતો નથી ?
   બિલાડીના ટોપ
3. દિવેલા (એરંડા)નાં ઉત્પાદનમાં વિશ્વમાં કયો દેશ પ્રથમ ક્રમે છે ?
   ભારત
4. ‘ઘઉંનો કોઠાર' કયા રાજ્યને કહેવામાં આવે છે ?
   પંજાબ

3. કારણો આપો :

1. રાસાયણિક ખાતર અને રાસાયણિક કીટનાશકોનો વધુપડતો વપરાશ નુકસાનકારક છે.

   રાસાયણિક ખાતરો અને કીટનાશકોનો વધુ પડતો ઉપયોગ જમીન અને પાણીનું પ્રદૂષણ વધારે છે. આ રાસાયણિક તત્ત્વો ખેતપેદાશોમાં ભળીને મનુષ્યના આરોગ્ય પર લાંબા ગાળે ખરાબ અસરો પાડી શકે છે. આ ઉપરાંત, જમીનની ગુણવત્તા પણ ઘટે છે.

2. જુદા-જુદા પ્રદેશોમાં વિવિધ પાક ઉગાડવામાં આવે છે.

   જુદા-જુદા પ્રદેશોમાં ભૌગોલિક પરિસ્થિતિ, આબોહવા, જમીનની વિવિધતા અને વરસાદનું પ્રમાણ અલગ-અલગ હોય છે. દરેક પાકને ઉગાડવા માટે આ પરિબળોની વિશિષ્ટ જરૂરિયાત હોય છે. આ ભિન્નતાને કારણે જુદા-જુદા પ્રદેશોમાં વિવિધ પ્રકારના પાક ઉગાડવામાં આવે છે.

3. જૈવિક કીટનાશકો તરફનું વલણ વધી રહ્યું છે.

   રાસાયણિક કીટનાશકોથી જમીન અને પાણીનું પ્રદૂષણ વધે છે અને ખેતપેદાશોમાં ઝેરી તત્ત્વો ભળે છે, જે માનવ સ્વાસ્થ્ય માટે હાનિકારક છે. આડઅસરોથી બચવા માટે જૈવિક કીટનાશકો તરફનું વલણ વધી રહ્યું છે. જૈવિક કીટનાશકો જીવાણુઓ, વિષાણુ, ફૂગ, કૃમિ અને વનસ્પતિજન્ય પદાર્થોમાંથી બનાવવામાં આવે છે, જે પર્યાવરણને નુકસાન પહોંચાડતા નથી.

4. ખેતીમાં ટપક પિયત પદ્ધતિ શ્રેષ્ઠ પિયત પદ્ધતિ છે.

   ટપક પિયત પદ્ધતિમાં પાણીની 40% થી 60% જેટલી બચત થાય છે. આ પદ્ધતિમાં પાણી સીધું છોડના મૂળ સુધી પહોંચે છે, જેથી બાષ્પીભવન ઓછું થાય છે. આ ઉપરાંત, ખાતરની પણ બચત થાય છે, મજૂરી ખર્ચ ઓછો થાય છે, અને નિંદણ પણ ઓછું થાય છે. આ પદ્ધતિથી અસમતોલ જમીનમાં પણ સારી રીતે સિંચાઈ કરી શકાય છે અને રોગ-જીવાત પણ ઓછી આવે છે.

4. સંકલ્પના સમજાવો :

1. ખેતી

   ખેતી એટલે અનાજ, તેલીબિયાં, કઠોળ, ફળ, શાકભાજી, ફૂલોને ઉગાડવા અને પશુપાલનનો સમાવેશ કરતી પ્રવૃત્તિ. તે માનવસમાજની આર્થિક પ્રવૃત્તિ સાથે સંબંધ ધરાવે છે અને ભારતીય અર્થવ્યવસ્થાનો મુખ્ય આધાર છે. ખેતી માટે અનુકૂળ જમીન, પાણી અને આબોહવા આવશ્યક છે.

2. બાગાયતી ખેતી

   બાગાયતી ખેતી એટલે બગીચાની પદ્ધતિએ, પાકોની ખાસ સારસંભાળ લઈને થતી ખેતી. આ ખેતીમાં એકવાર વાવેતર કર્યા બાદ પાકો વર્ષો સુધી કે બારેમાસ ઉત્પાદન આપે છે. રબર, ચા, કોફી, નાળિયેર અને ફળો જેવા કે સફરજન, કેરી, સંતરાં વગેરે બાગાયતી પાકો છે, જેની ખૂબ જ માવજત સાથે ખેતી કરાય છે.

3. સૂકી ખેતી

   સૂકી ખેતી એવા વિસ્તારોમાં થાય છે જ્યાં વરસાદનું પ્રમાણ ઓછું હોય, સિંચાઈની અપૂરતી સગવડ હોય અને જમીનમાં પાણીનો સંગ્રહ થતો હોય. ચોમાસું પૂરું થયા બાદ ભેજવાળી જમીનમાં આ ખેતી થાય છે. અહીં જુવાર, બાજરી, અને કઠોળ જેવાં ઓછી પાણીની જરૂરિયાતવાળા પાકો ઉગાડવામાં આવે છે. ગુજરાતના ભાલ પ્રદેશમાં આ પ્રકારની ખેતી થાય છે.

4. આર્દ્ર ખેતી

   આર્દ્ર (ભીની) ખેતી એવા વિસ્તારોમાં કરવામાં આવે છે જ્યાં વરસાદનું પ્રમાણ અધિક હોય અને સિંચાઈની સગવડ પણ વધુ હોય. વરસાદ ન પડે કે ઓછો પડે ત્યારે સિંચાઈ દ્વારા વર્ષમાં એક કરતાં વધુ પાક લઈ શકાય છે. ડાંગર, શેરડી, કપાસ, ઘઉં અને શાકભાજીની ખેતી આ પ્રકારની ખેતીમાં થાય છે.

5. ખાલી જગ્યા પૂરો :

1. ગુજરાત કપાસનાં ઉત્પાદનમાં ભારતમાં ............. સ્થાન ધરાવે છે.
   પ્રથમ
2. સઘન ખેતીને ............. ખેતી પણ કહે છે.
   વ્યાપારી
3. ગુજરાતમાં મગફળીનું સૌથી વધુ ઉત્પાદન ............. જિલ્લામાં થાય છે.
   જૂનાગઢ
4. વિશ્વના આશરે ............. % લોકો ખેતી-પ્રવૃત્તિઓમાં રોકાયેલા છે.
   50
5. કપાસની કાળી જમીન ............. ના નામે પણ ઓળખાય છે.
   રેગુર

6. ટૂંક નોંધ લખો :

1. સઘન ખેતી

   સઘન ખેતી એક આધુનિક ખેત પદ્ધતિ છે. આ પદ્ધતિમાં સિંચાઈની સુવિધાઓ, ઉત્તમ બિયારણ, નવી ટેકનોલોજી, રાસાયણિક ખાતર, કીટનાશકો, અને યંત્રોનો વ્યાપક ઉપયોગ કરવામાં આવે છે. આ ખેતીમાં રોકડિયા પાકોનું વાવેતર વધુ થાય છે. સઘન ખેતીથી હેક્ટર દીઠ ઉત્પાદનમાં ઘણો વધારો થાય છે. આ ખેતી આર્થિક વળતરને પ્રાધાન્ય આપતી હોવાથી તેને 'વ્યાપારી ખેતી' પણ કહેવાય છે. ગુજરાતમાં સુરત, વલસાડ, અને આણંદ જેવા જિલ્લાઓમાં આ પ્રકારે ખેતી થાય છે.

2. ખેતીનો વિકાસ

   ખેતીનો વિકાસ વધતી વસ્તીની માંગને પહોંચી વળવા માટે ઉત્પાદનમાં વધારો કરવા સાથે સંબંધિત છે. આ વિકાસ ઘણી રીતે પ્રાપ્ત કરી શકાય છે, જેમ કે વાવેતર ક્ષેત્રનો વિસ્તાર વધારીને, પાકોની સંખ્યામાં વધારો કરીને, સિંચાઈની સુવિધા સુધારીને, ખાતરોનો ઉપયોગ કરીને, અને ઉચ્ચ ઉપજ આપતા બિયારણોના પ્રયોગ દ્વારા. ખેતીનું યાંત્રિકીકરણ પણ વિકાસનું એક મહત્ત્વનું પાસું છે. ખેતીવિકાસનું અંતિમ લક્ષ્ય ખોરાકની સુરક્ષામાં વધારો કરવાનું છે. સરકાર ખેડૂતોને કિસાન ક્રેડિટ કાર્ડ, કૃષિધિરાણ, અને ગોદામોની સગવડ જેવી અનેક રીતે મદદ કરે છે. આ ઉપરાંત, રેડિયો, ટેલિવિઝન, કિસાન ચેનલ, અને પોર્ટલ દ્વારા પણ નવી તકનીકો અને માર્ગદર્શન પૂરું પાડવામાં આવે છે.

3. ડાંગર

   ડાંગર ભારતનો અને વિશ્વનો સૌથી મહત્ત્વનો ખાદ્ય પાક છે. વિશ્વના અને ભારતના મોટાભાગના લોકો ખોરાકમાં ચોખાનો ઉપયોગ કરે છે. ડાંગરના પાકને ઉગાડવા માટે ગરમ અને ભેજવાળી આબોહવા, તથા વધુ વરસાદની જરૂર પડે છે. આ પાક મુખ્યત્વે પાણીથી ભરાયેલા ખેતરોમાં થાય છે. ડાંગરની ખેતીમાં વધુ મજૂરોની જરૂર પડે છે. ડાંગરના ઉત્પાદનમાં ચીન અગ્રણી છે, અને ભારતમાં પશ્ચિમ બંગાળ, તમિલનાડુ, આંધ્રપ્રદેશ, તેલંગાણા, બિહાર, અને ઓડિશા તેના મુખ્ય ઉત્પાદક રાજ્યો છે. ગુજરાતમાં ખેડા, વડોદરા, અમદાવાદ, અને સુરત જેવા જિલ્લાઓમાં ડાંગરનું ઉત્પાદન થાય છે.

4. કાળી જમીન

   કાળી જમીન ચીકણી અને કસવાળી હોય છે. આ જમીનની ભેજ સંગ્રહણ શક્તિ ઘણી વધારે હોય છે અને જ્યારે તેમાંનો ભેજ સુકાઈ જાય છે ત્યારે તેમાં તિરાડો કે ફાટો પડી જાય છે. આ જમીન કપાસના પાક માટે ખૂબ અનુકૂળ છે, તેથી જ તેને 'કપાસની કાળી જમીન' તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે. આ જમીનનું બીજું નામ 'રેગુર' છે. કાળી જમીનમાં કપાસ, અળસી, સરસવ, મગફળી, તમાકુ, અને અડદ જેવા પાકો લેવાય છે.

5. ટપક સિંચાઈ પદ્ધતિ

   ટપક સિંચાઈ એ સૂક્ષ્મ પિયત પદ્ધતિનો એક પ્રકાર છે જેમાં પાણીની બચત થાય છે. આ પદ્ધતિમાં વાલ્વ, પાઈપ, અને નળીઓનો ઉપયોગ કરીને પાણી ટીપે ટીપે છોડના મૂળ સુધી પહોંચાડવામાં આવે છે. તેનો મુખ્ય ઉદ્દેશ પાણીનું બાષ્પીભવન ઓછું કરી સીધું જ મૂળ સુધી પાણી પહોંચાડવાનો છે. આ પદ્ધતિથી પાણીની 40% થી 60% અને ખાતરની 25% થી 30% જેટલી બચત થાય છે. આ પદ્ધતિ અસમતોલ જમીન માટે પણ ખૂબ જ ઉપયોગી છે અને તેનાથી મજૂરી ખર્ચ અને રોગ-જીવાત પણ ઓછી આવે છે.